وبسایت «قلمرو رفاه» در گزارشی نوشت ایران اکنون یکی از شدیدترین بحرانهای آب در تاریخ معاصر خود را تجربه میکند، میانگین بارندگی سالانه کشور به کمتر از ۲۵۰ میلیمتر رسیده است و بسیاری از منابع آب سطحی با کاهش چشمگیر مواجه شدهاند.
قلمرو رفاه یکشنبه ۲۴ خرداد در مورد بحران آب در ایران نوشت که همزمان با کاهش میزان بارندگی و همچنین کاهش چشمگیر منابع آب سطحی، «برداشت بیرویه» از آبهای زیرزمینی موجب شده است که دهها میلیارد مترمکعب از ذخایر آبخوانهای کشور تخلیه شود.
این وبسایت اشاره کرد که پیامد این روند «در قالب خشکشدن چاهها، شورشدن منابع آب و فرونشست گسترده زمین در بسیاری از نقاط کشور» آشکار شده است.
پیشتر احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، پنجم خرداد گفته بود: «تعداد چاههای آب از حدود ۱۵ هزار حلقه در اوایل دهه ۱۳۵۰ به نزدیک یک میلیون حلقه رسیده که تعداد زیادی از آنها غیرمجاز هستند؛ موضوعی که نشاندهنده ضعف جدی در حکمرانی آب است.»
او افزوده بود آنچه امروز به شکل گرد و غبار، خشکسالی و تخریب زیستبومها مشاهده میکنیم، «حاصل تصمیمها و اشتباهات چند دهه گذشته» است و اکنون در حال برداشت پیامدهای همان سیاستها هستیم.
حمید عبدلآبادی، عضو هیات علمی دانشکده مهندسی آب و محیط زیست دانشگاه چمران اهواز، هم بیستم خرداد در گفتوگو با خبرگزاری ایسنا در مورد وضعیت اقلیمی استان خوزستان اشاره کرد: «آنچه در سالهای اخیر در قالب کاهش آورد رودخانهها، افت کیفیت آب، خشکشدن تالابها، تشدید گرد و غبار، افزایش تنشهای اجتماعی و آسیبپذیری اقتصادی مشاهده میشود، صرفاً پیامد تغییرات اقلیمی نیست» و این وضعیت را «حاصل برهمکنش پیچیده میان تغییرات اقلیمی، الگوهای توسعه، ساختارهای حکمرانی و نحوه تخصیص منابع آب» دانست.
او همچنین با تاکید بر اینکه در خوزستان، کاهش جریان رودخانهها صرفا به معنای کمبود آب نیست؛ بلکه زنجیرهای از پیامدهای متقابل را در پی دارد، افزود: «کاهش جریان رودخانهها به کاهش حقآبه تالابها منجر و این کاهش موجب گسترش کانونهای گرد و غبار میشود.»
عبدلآبادی اضافه کرد: «افزایش گرد و غبار، سلامت عمومی و بهرهوری اقتصادی را تحت تاثیر قرار میدهد و افت بهرهوری اقتصادی میتواند به افزایش فقر، مهاجرت و فشار بر زیرساختهای شهری منجر شود.»
بخش دیگری از این گزارش با اشاره به پیامدهای وضعیت بحرانی آب، به نقل از پژوهش سال گذشته نشریه آمریکایی «علوم و فناوری محیطزیست»، تاکید میکند که کمبود آب را در ایران نمیتوان صرفاً یک مساله محیطزیستی تلقی کرد، بلکه این بحران به عاملی برای شکلگیری نارضایتیهای اجتماعی، مهاجرتهای اجباری و تنشهای منطقهای تبدیل شده است.
در این گزارش اشاره شده که در سالهای اخیر، اعتراضهای متعددی در استانهایی مانند اصفهان، خوزستان و سیستان و بلوچستان رخداده که ریشه بسیاری از آنها در مشکلات آب و احساس بیعدالتی در توزیع منابع بوده است.
در سالهای اخیر، بحران آب و برق به یکی از اصلیترین چالشهای زیستی و معیشتی مردم در استانهای مختلف ایران تبدیل شده و روایتهای رسمی و مردمی از نقاط گوناگون کشور از کمبود شدید منابع، سوءمدیریت و نارضایتی گسترده حکایت دارند.
در همین ارتباط، در پی نزدیک شدن به فصل گرما در ایران و اذعان مقامهای جمهوری اسلامی به بحران آب و برق، عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، اعلام کرد حدود ۳۵ میلیون نفر در ایران با مشکل کمآبی روبهرو هستند.
خبرگزاری ایلنا نیز بیستم خرداد با استناد به آمار رسمی گزارش داد که استانهای تهران، قم، سمنان و مرکزی با حدود ۳۰ درصد کاهش بارش تا ۱۶ خرداد، بدترین وضعیت خشکسالی را دارند و در استانهای دارای خشکسالی، تهران دارای بغرنجترین وضعیت است.
پیش از آن، احد وظیفه، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، دوم خرداد اعلام کرد که «ششمین سال خشکسالی پیاپی را پشت سر میگذاریم» و گفت: «تاکنون این خشکسالیها را با اتکا به منابع آب زیرزمینی مدیریت کردهایم؛ یعنی هر اندازه که بارندگی کمتر بوده، کمبود آن را از سفرههای زیرزمینی برداشت کردهایم. اما این سفرهها در حال خالی شدن هستند و دشتها در اقصی نقاط کشور فرونشست بسیار شدیدی را تجربه میکنند. این مساله در بلندمدت و در سالهای آینده میتواند وضعیت بسیار ناپایدار و بحرانی ایجاد کند.»
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
