نظم جدید نظامی در ایران می‌تواند به خطرات بیشتر در خارج کشور منجر شود

رهبری جدید در تهران که تحت سلطه سپاه پاسداران است، احتمالا کمتر تحت محدودیت‌های مذهبی و ایدئولوژیک خواهد بود و بیشتر با انگیزه‌های امنیتی و انتقامی عمل خواهد کرد.

این ارزیابی در شرایطی مطرح است که از زمان حملات ۹ اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، مجموعه‌ای از حمله‌ها علیه اهداف یهودی و اسرائیلی در نقاط مختلف جهان رخ داده است.

در اروپا، گروهی مرتبط با ایران با نام «حرکت اصحاب الیمین الاسلامیه» مسئولیت چندین حمله را بر عهده گرفته است؛ از جمله هدف قرار دادن آمبولانس‌های داوطلب یهودی در لندن، حمله ناکام به دفترهای بانک آمریکا در پاریس، یک کنیسه در بلژیک و یک کنیسه و مدرسه یهودی در هلند.

در جمهوری آذربایجان نیز مقام‌ها اعلام کرده‌اند طرحی منتسب به ایران برای هدف قرار دادن سفارت اسرائیل در باکو و مراکز جامعه یهودی را خنثی کرده‌اند.

افزایش تهدید حملات انفرادی

دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو، به ایران‌اینترنشنال گفت جمهوری اسلامی پس از علی خامنه‌ای احتمالا به سمت رفتارهای تهاجمی‌تر عملیاتی حرکت می‌کند و تهدید ناشی از هسته‌های خفته و حملات انفرادی، افزایش می‌یابد.

او گفت که «حملات انفرادی تهدید بزرگ‌تری هستند» و توضیح داد این نوع حملات زمانی رخ می‌دهند که یک فرد بدون دستور مستقیم، اقدام به خشونت کند.

سیترینوویچ افزود: «فقط کافی است فضا را ایجاد کنید؛ همین باعث می‌شود کسی تصمیم بگیرد دست به اقدام بزند.»

او ساختار جدید جمهوری اسلامی در سال ۱۴۰۵ را «انقلاب سوم» توصیف کرد: «سومین مرحله تحول این نظام از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷)، که در آن یک ساختار نظامی عملا کنترل دکترین ولایت فقیه را در دست گرفته و سپاه پاسداران بر تصمیم‌های کلیدی مسلط شده است.»

به گفته او، این نظام نشان داده است از طریق نیروهای خارجی که برای سرکوب اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) به کار گرفته، از حمایت قابل توجهی در خارج از مرزهای خود برخوردار است.

سیترینوویچ گفت: «این نظام تلاش خواهد کرد خود را ادامه حکومت علی خامنه‌ای نشان دهد.»

با این حال، او تاکید کرد که این رهبری همچنان با محدودیت‌هایی مواجه است، زیرا ساختاری را به ارث برده که جذابیت انقلابی آن مدت‌هاست از محبوبیت داخلی‌اش پیشی گرفته.

نقش نیروهای نیابتی و شبکه‌های منطقه‌ای

گزارش‌ها نشان می‌دهند حدود ۸۰۰ نیروی شبه‌نظامی عراقی، از جمله اعضای کتائب حزب‌الله و حرکت النجباء، چند روز پیش از سرکوب اعتراضات دی ماه وارد ایران شدند. سرکوبی که به کشته شدن ده‌ها هزار معترض انجامید.

همچنین گزارش‌هایی از حضور نیروهای شیعه از ترکیه، افغانستان و پاکستان در ایران منتشر شده است.

نیروهای پاکستانی، موسوم به تیپ زینبیون، شاخه‌ای از شبکه ایدئولوژیک تهران هستند که از میان جوامع شیعه جنوب آسیا جذب شده‌اند. با این حال، تحلیلگران تاکید می‌کنند که این تنها بخشی از یک تصویر کلی است.

در همین زمینه، سایمون ولفگانگ فوکس، استاد دانشیار دانشگاه عبری اورشلیم، جواد نقوی، روحانی مستقر در لاهور را فردی توصیف می‌کند که شبکه‌ای گسترده و پیچیده از مدارس علوم دینی شیعه را اداره می‌کند.

به گفته او، این مراکز روحانیون آموزش‌دیده در قم، محتوای رسانه‌ای باکیفیت و یک مدل سیاسی مشخص تولید می‌کنند.

فوکس به ایران‌اینترنشنال گفت: «نقوی معتقد است باید مدل ایرانی در پاکستان اجرا شود.»

او افزود این مدل از حزب‌الله الهام گرفته است؛ گروهی از اقلیت شیعه لبنان که با پذیرش ولایت فقیه، به بازیگر مسلط در سیاست این کشور تبدیل شد.

فوکس گفت «این تصور که می‌توان بر دولت مسلط شد، وجود دارد»، هرچند تاکید کرد این مقایسه محدود است، زیرا جامعه شیعه پاکستان سابقه مبارزه مسلحانه ندارد.

نفوذ فراتر از مرزها؛ از کشمیر تا هند

کلیف اسمیت، پژوهشگر انجمن خاورمیانه، که به کشمیر تحت کنترل هند سفر کرده، گفت تلاش جمهوری اسلامی برای تثبیت خود به‌عنوان رهبر شیعیان «تا حدی موفق بوده» است.

او گفت: «ایده ایران در خارج از مرزهایش قوی‌تر از داخل آن است.»

هند که بین ۲۰ تا ۴۰ میلیون شیعه دارد - دومین جمعیت بزرگ شیعه پس از ایران - کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

اسمیت گفت دولت هند عملا نفوذ تهران در میان شیعیان را تحمل کرده، زیرا آن را به‌عنوان «موازنه‌ای در برابر افراط‌گرایی سنی از پاکستان و مفید دانسته» است.

با این حال، اعتراضات پس از کشته شدن خامنه‌ای باعث بازنگری در این رویکرد شده است.

او گفت یکی از کارشناسان هندی به او گفته: «بعد از دیدن اعتراضات، فهمیدیم باید زودتر به این موضوع توجه می‌کردیم.»

ابیناو پاندیا، از بنیاد اوسناس در هند، نیز گفت: «این غفلت گسترده‌تر است و نفوذ ایران تنها به شیعیان محدود نمی‌شود.»

او گفت هند حدود ۲۰۰ میلیون مسلمان - سومین جمعیت مسلمان جهان - را دارد و «تمرکز بیش از حد بر تهدید سنی»، باعث شده نفوذ جمهوری اسلامی در میان شیعیان نادیده گرفته شود.

پاندیا گفت: «بزرگ‌ترین سوءتفاهم این است که تصور می‌شود تهدید جهادی فقط از سوی سنی‌هاست و شیعیان کاملا وفادار هستند.»

او افزود: «شیعیان تاکنون نقش عمده‌ای در فعالیت‌های تروریستی نداشته‌اند، اما این برداشت می‌تواند مشکل‌ساز باشد.»

خطر تشدید درگیری و گسترش فعالیت‌ها

سیترینوویچ هشدار داد عواقب کشته شدن خامنه‌ای می‌تواند درگیری جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل را به «سطحی دشوارتر برای مهار» تبدیل کند.

او گفت: «این می‌تواند به نوعی جنگ مذهبی منجر شود که باید از گسترش آن جلوگیری کرد.»

او همچنین در مورد افزایش فعالیت‌های برون‌مرزی حکومت ایران هشدار داد و گفت: «با توجه به این ظرفیت‌ها و حضور جوامع همسو در جهان، به‌ویژه در کشورهایی مانند هند، احتمال افزایش این فعالیت‌ها بسیار بالاست.»