ارتش جمهوری اسلامی اعلام کرد که امیر حاتمی، فرمانده ارتش، دستور داده است روند سازماندهی، تجهیز و بهکارگیری دوباره بازنشستگان ارتش انجام شود. در این بیانیه آمده است: «در صورت نیاز، از این نیروها در نبرد طولانی و پشیمان کننده علیه استکبار جهانی استفاده خواهد شد.»
این تصمیم یکی از مهمترین لحظات تاریخ جمهوری اسلامی به شمار میرود و برای نخستین بار از زمان انقلاب ۱۳۵۷، عملاً انتقال قدرت در راس حکومت را در درون یک خانواده رقم میزند. اما مجتبی خامنهای دقیقاً چه کسی است؟
چهرهای قدرتمند در پشت صحنه
مجتبی خامنهای، ۵۵ ساله، سالهاست با وجود آنکه به ندرت در انظار عمومی ظاهر میشود و هیچ سمت رسمی سیاسی در اختیار نداشته، به عنوان یکی از چهرههای بسیار تاثیرگذار در ساختار قدرت جمهوری اسلامی شناخته میشود.
او سالها در دفتر رهبر جمهوری اسلامی فعالیت میکرد و در عمل به عنوان واسطه و تنظیمکننده قدرت پیرامون پدرش نقش داشت. جایگاه او اغلب با نقش احمد خمینی، فرزند بنیانگذار جمهوری اسلامی، مقایسه شده است؛ فردی که در سالهای نخست انقلاب یکی از نزدیکترین مشاوران و افراد مورد اعتماد روحالله خمینی بود.
تحلیلگران میگویند مجتبی خامنهای بهتدریج نفوذ خود را در نهادهای سیاسی، امنیتی و مذهبی جمهوری اسلامی گسترش داده است.
اریک مندل، مدیر شبکه اطلاعات و سیاست خاورمیانه (MEPIN)، به ایراناینترنشنال گفت: «مجتبی خامنهای سالها در پشت صحنه در تهران فعالیت کرده و روابط عمیقی با سپاه پاسداران برقرار کرده است. او در ساختار قدرت رژیم نفوذ خود را تثبیت کرده و بسیاری او را از معماران سرکوب در جمهوری اسلامی میدانند.»
آرش عزیزی، تحلیلگر مسائل ایران، نیز به ایراناینترنشنال گفت مجتبی خامنهای با بدبینی گستردهای مواجه است. او افزود: «به همین دلیل دستکم از سال ۱۳۸۸ و پس از اعتراضات آن سال که گفته میشود در سازماندهی سرکوب نقش داشته، به یکی از چهرههای منفور برای جنبشهای دموکراسیخواه تبدیل شده است.»
به گفته عزیزی، در عین حال مجتبی خامنهای مورد حمایت برخی بخشهای حاکمیت نیز قرار دارد، از جمله جریانهایی نزدیک به محمدباقر قالیباف که به دنبال قدرتگیری بیشتر در ساختار سیاسی ایران هستند.
ارتباط نزدیک با نهادهای امنیتی
یکی از منابع اصلی نفوذ مجتبی خامنهای، روابط نزدیک او با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.
در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۳۶۰، او در گردان حبیب خدمت میکرد؛ واحدی که عمدتاً از داوطلبان وابسته به شبکههای انقلابی تشکیل شده بود و تحت نیروهای مرتبط با سپاه پاسداران فعالیت میکرد.
این گردان در چندین نبرد مهم جنگ حضور داشت و خدمت در آن برای مجتبی اهمیت زیادی پیدا کرد، زیرا بسیاری از همرزمان او بعدها به مقامهای بلندپایه در ساختار امنیتی و اطلاعاتی جمهوری اسلامی رسیدند؛ از جمله افرادی که بعدها در راس بخشهایی از سازمان اطلاعات سپاه و نهادهای امنیتی قرار گرفتند.
گفته میشود همین روابط دوران جنگ به مجتبی خامنهای کمک کرد تا در سالهای بعد ارتباطات گستردهای در میان نهادهای قدرتمند امنیتی حکومت ایران ایجاد کند.
در طول سالها، مخالفان سیاسی و برخی رقبای درون حکومت نیز او را متهم کردهاند که در مهندسی نتایج انتخابات و هماهنگی سرکوب مخالفان نقش داشته است.
تردیدها درباره صلاحیت مذهبی
طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی، رهبر باید دانش عمیقی در فقه اسلامی داشته باشد و به عنوان یکی از مجتهدان برجسته دینی شناخته شود.
با این حال، مجتبی خامنهای در میان روحانیان ایران به عنوان یکی از چهرههای ردهبالای مذهبی شناخته نمیشود. او در حوزه علمیه قم نزد چند روحانی محافظهکار تحصیل کرده، اما عنوان «آیتالله» ندارد.
علاوه بر این، او هیچ تجربه اجرایی یا مدیریتی در سطح دولتی نیز نداشته است. با این حال، تجربه سیاسی جمهوری اسلامی نشان داده که در صورت شکلگیری اجماع در میان نخبگان حاکم، نظام میتواند در تفسیر این شرایط انعطاف نشان دهد.
جانشینی بحثبرانگیز
انتخاب مجتبی خامنهای احتمالاً انتقادها از جمهوری اسلامی را افزایش خواهد داد؛ انتقادهایی که میگویند نظامی که به عنوان یک حکومت انقلابی اسلامی شکل گرفت، اکنون در حال حرکت به سمت نوعی حکومت موروثی است.
سالهاست که گمانهزنی درباره جانشینی او با مقایسههایی با پادشاهیهای موروثی همراه بوده است.
برای فردی که دههها در سایه ساختار قدرت در ایران فعالیت میکرد، اکنون در مرکز یکی از مهمترین و سرنوشتسازترین مقاطع تاریخ معاصر ایران قرار گرفته است.
بر اساس این گزارش، دادهها و اسناد مناقصههای دولتی چین نشان میدهد که در ماههای منتهی به حملات نظامی، طیف گستردهای از شرکتهای چینی با حمایت دولت در حال بررسی یا اجرای پروژههایی در ایران بودند. این موضوع نشان میدهد بحران کنونی خاورمیانه میتواند پیامدهای اقتصادی قابل توجهی برای چین داشته باشد؛ زیرا بسیاری از این پروژهها نهتنها شامل شرکتهای خصوصی، بلکه شرکتهای دولتی و وابسته به حکومت چین نیز هستند.
چین که از نزدیکترین شرکای تهران و بزرگترین خریدار نفت ایران به شمار میرود، تاکنون درباره پیامدهای تجاری و اقتصادی این حملات اظهار نظر مستقیمی نکرده است، هرچند پکن عملیات نظامی به رهبری آمریکا را «غیرقابل قبول» خوانده و خواستار خویشتنداری شده است. اسناد تدارکات دولتی چین نشان میدهد در ماههای اخیر قراردادهایی برای پروژههای مختلف در ایران صادر شده، اگرچه حجم دقیق سرمایهگذاری چین در این پروژهها هنوز مشخص نیست.
رویترز مینویسد حضور گسترده شرکتهای دولتی نشان میدهد تلاش دومین اقتصاد بزرگ جهان برای تعمیق روابط اقتصادی با ایران میتواند باعث شود پیامدهای بحران خاورمیانه از بخش خصوصی فراتر رفته و بخش دولتی اقتصاد چین را نیز تحت تاثیر قرار دهد. چین و جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۲۱ یک توافق همکاری راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند، اما جزئیات کامل آن هرگز به طور عمومی منتشر نشد.
به گفته یک مشاور وزارت خارجه چین که نخواست نامش فاش شود، اگرچه دو کشور در چارچوب بلوکهای منطقهای به یکدیگر نزدیکتر شدهاند، همکاری اقتصادی آنها در سالهای اخیر به دلیل منافع محدود برای چین در تجارت غیرنفتی با رکود مواجه شده است. این کارشناس همچنین اعتراضات در ایران را نشانهای از مشکلاتی مانند سوءمدیریت اقتصادی، ضعف حکمرانی و فساد در این کشور دانست.
پروژههای چینی در ایران؛ از فولاد تا شبکه برق
بر اساس اسناد بررسیشده توسط رویترز، قراردادهایی که برخی از آنها در ماههای ژانویه و فوریه سال جاری میلادی صادر شدهاند، حوزههایی مانند تولید فولاد، تجهیزات شبکه انتقال برق، راهاندازی نیروگاههای برقآبی، کریدورهای حملونقل زمینی و برگزاری نمایشگاههای تجاری در تهران را شامل میشود.
برای نمونه، شرکت مهندسی و ساختمانی «شانگهای بوییی» (Shanghai Baoye) که زیرمجموعه شرکت دولتی «گروه متالورژی چین» (China Metallurgical Group Corp) است، ماه گذشته میلادی مناقصهای برای تامین فولاد سازهای برای یک پروژه در ایران منتشر کرده و همچنین یک قرارداد فرعی به ارزش ۷.۷ میلیون یوان (حدود ۱.۱ میلیون دلار) برای تجهیزات پروژه به یک شرکت محلی واگذار کرده است.
شرکت «پینگائو الکتریک» (Pinggao Electric) که با شبکه دولتی برق چین مرتبط است نیز در اسناد تدارکاتی خود به پروژهای در ایران برای تامین یک پست برق سیار اشاره کرده است.
رویترز همچنین گزارش میدهد ایران بخشی از ابتکار زیرساختی عظیم کمربند و جاده چین است؛ طرحی چند تریلیون دلاری که هدف آن اتصال شرق آسیا به اروپا از طریق شبکهای از مسیرهای حملونقل و انرژی است.
در همین چارچوب، شرکت دولتی حمل و نقل کانتینری راه آهن چین در ماه دسامبر فهرستی از ارائهدهندگان خدمات برای مسیرهای آسیای مرکزی به سمت غرب منتشر کرده که ایران نیز در آن قرار داشته است.
اسناد بررسیشده نشان میدهد جریان دوطرفهای از تجهیزات مهندسی و صنعتی چین به ایران وجود داشته، در حالی که مواد خام و محصولات پتروشیمی ایران به صنایع چین صادر میشود. برای مثال، شرکت فولاد «هننفنگبائو اسپشیالاستیل» (Henan Fengbao Special Steel) در سال ۲۰۲۵ برای خرید گلولههای سنگ آهن با منشا ایران آگهی منتشر کرده بود. همچنین شرکت پتروشیمی «جیانگسو سوپو گروپ» (Jiangsu Sopo Group) اطلاعیههایی برای خرید پلیاتیلن با مشخصات «Iran Petrochemical LFI 2119» منتشر کرده است.
نقش استانهای چین در گسترش تجارت با ایران
رویترز مینویسد دولتهای محلی در چین نیز به طور فعال در حال سازماندهی فعالیتهای تجاری مرتبط با ایران بودهاند. اسناد وزارت بازرگانی استان ژجیانگ نشان میدهد قراردادهایی برای خدمات سازماندهی نمایشگاههای تجاری در تهران در حوزههایی مانند داروسازی، قطعات الکترونیکی و قطعات خودرو منعقد شده است.
ژجیانگ یکی از مهمترین استانهای صادراتی چین به شمار میرود و هزاران تولیدکننده خصوصی در حوزه ماشینآلات، الکترونیک و زنجیره تامین خودرو در آن فعالیت دارند. در ماه فوریه نیز مناقصهای برای برگزاری یک نمایشگاه بینالمللی قطعات خودرو در ایران در اواخر سال جاری منتشر شد.
در استانهای شانشی و هیلونگجیانگ نیز ادارات بازرگانی استانی و شرکتهای مرتبط با تجهیزات میدانهای نفتی از مشارکت در نمایشگاههای بینالمللی نفت و گاز ایران خبر دادهاند.
احتمال فرصتهای اقتصادی برای چین پس از جنگ
با وجود خطرات ناشی از جنگ، برخی تحلیلگران معتقدند این بحران ممکن است در بلندمدت فرصتهایی نیز برای شرکتهای چینی ایجاد کند.
مایکل فلر، استراتژیست ارشد شرکت مشاوره «ژئوپولیتیکال استراتژی» (Geopolitical Strategy)، به رویترز گفت بحران جاری به همه سرمایهگذاریهای خارجی در ایران آسیب خواهد زد، نه فقط سرمایهگذاریهای چین. با این حال او افزود اگر جنگ پایان یابد، شرکتهای چینی ممکن است در قراردادهای بازسازی ایران دست بالا را داشته باشند یا نسبت به شرکتهای غربی تمایل بیشتری برای پذیرش ریسک فعالیت در این کشور نشان دهند.
به نوشته رویترز، در مجموع تشدید بحران خاورمیانه نشان میدهد روابط اقتصادی چین و ایران - که سالها بر پایه همکاریهای انرژی و زیرساختی شکل گرفته - اکنون با عدم قطعیتهای جدی روبهرو شده است.
روزنامه دیلی میل سهشنبه ۱۲ اسفند نوشت بر اساس یک گزارش طبقهبندیشده که در سال ۲۰۰۸ از سوی وزارت امور خارجه آمریکا برای سفارت این کشور در لندن ارسال و بعدها از سوی ویکیلیکس منتشر شد و همان زمان در رسانهها نیز بازتاب یافت و بازنشر شد، مجتبی تحت فشار خانوادهاش قرار داشت تا صاحب فرزند شود.
طبق این سند، او چهار بار برای درمان به بریتانیا سفر کرد که آخرین اقامتش دو ماه طول کشید و در نهایت صاحب پسری شد که به نام علی، پدربزرگ نوزاد و رهبر وقت جمهوری اسلامی، نامگذاری شد.
ایراناینترنشنال سهشنبه ۱۲ اسفند در گزارشی اختصاصی خبر داد که مجلس خبرگان رهبری تحت فشار سپاه پاسداران، مجتبی خامنهای ۵۶ ساله را بهعنون جانشین پدرش و سومین رهبر جمهوری اسلامی برگزیده است.
علی خامنهای به همراه شماری از مشاوران ارشد و اعضای خانوادهاش در نخستین دقایق حمله اسرائیل و آمریکا در صبح شنبه ۹ اسفند در دفتر خود در تهران کشته شد.
بهنوشته دیلی میل، در گزارش اطلاعاتی آمریکا آمده است که مجتبی در سال ۲۰۰۴ و نسبتا دیر ازدواج کرد. براساس این گزارش، دلیل این امر مشکل ناتوانی جنسی بود که طی سه سفر طولانی به بریتانیا درمان و در نهایت برطرف شد.»
مجتبی خامنهای در سال ۱۳۷۸ با زهرا دومین دختر غلامعلی حداد عادل ازدواج کرد که ثمره این ازدواج دو فرزند پسر و یک دختر با نامهای محمدباقر، محمد امین و فاطمه است. زهرا حداد عادل، در حمله روز شنبه ۹ اسفند کشته شد.
براساس اسناد منتشرشده در ویکیلیکس، مجتبی خامنهای و همسرش در جریان چهار سفر درمانی و طولانی مدت خود به بیمارستانهای ولینگتون و کرامول رفتند و در سفر چهارم، پس از اقامتی دو ماهه، همسرش باردار شد.
در گزارش اطلاعاتی آمریکا بر این نکته تاکید شده است که او «به رهبران ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نزدیک و از سوی آنان بهخوبی توجیه میشد.»
در این سند اطلاعاتی همچنین آمده است: «گفته میشود علی خامنهای در دفتر رهبری با مجتبی همانگونه رفتار و مشورت میکند که با جانشین احتمالی مسئولیتهای خود، نه صرفاً بهعنوان یک مشاور.»
در این گزارش در عین حال به جایگاه ضعیف حوزوی او نیز اشاره و گفته شده است: «انتظار نمیرود او هرگز از طریق دانش شخصی خود به مرتبه اجتهاد برسد، چه رسد به مقام آیتالله.»
مجتبی دومین پسر علی خامنهای است. در سالهای اخیر، مجتبی نزد پدرش جایگاه بالاتری پیدا کرده و به یکی از ثروتمندترین افراد ایران تبدیل شده بود.
بلومبرگ ۸ بهمن ۱۴۰۴ در گزارشی تحقیقی نوشت مجتبی خامنهای، همزمان با تشدید فقر و اعتراضات مرگبار در ایران، طی بیش از یک دهه با شبکهای از شرکتهای پوششی و واسطهها، مجموعهای گسترده از املاک و سرمایهگذاریها را در اروپا و خاورمیانه ایجاد کرده است.
به نوشته بلومبرگ، منابع مالی این معاملات از مسیر حسابهایی در بانکهای بریتانیا، سوئیس، لیختناشتاین و امارات عبور کرده و به گفته افراد مطلع، منشأ اصلی این پولها «فروش نفت ایران» بوده است.
براساس این گزارش مجتبی خامنهای در عملیات بانک آینده و پروژه ایرانمال «نقش محوری» داشته و علی انصاری سهامدار اصلی بانک بوده است.
در این گزارش همچنین آمده انصاری گاه دیدارهای خصوصی با مجتبی خامنهای در خانهای در زعفرانیه و در برخی موارد از دفتر بانک آینده برای گفتوگوهای محرمانه استفاده شده است.
بلومبرگ از شبکهای از شرکتها نام برده که برای انتقال پول و پنهانسازی مسیر مالکیت به کار رفتهاند؛ از جمله شرکتهایی در «سنتکیتس و نویس» و نهادهایی در امارات. در یک نمونه، پیامهای سوئیفت نشان میدهد یک شرکت واسطه در امارات از طریق «بانک اسلامی ابوظبی» انتقالهایی انجام داده است.
بر اساس گزارش روزنامه عربزبان القدس العربی، مجتبی خامنهای ثروت عظیمی را در بانکهایی در سوئیس، امارات متحده عربی، سوریه، ونزوئلا و آفریقا نگهداری میکند و بخشی از محله مرفه عباسآباد در شمالمرکز تهران و همچنین زمینهای وسیعی در نزدیکی شهر مشهد متعلق به اوست.
بهنوشته القدس العربی همچنین گفته میشود یک جت خصوصی، یک بالگرد برای سفرهای فوری، ناوگانی از خودروهای مرسدس و اسبهای شخصی دارد.
مجتبی خامنهای در سال ۱۳۸۴ و زمانی به شهرت رسید که مهدی کروبی در نامهای به علی خامنهای فرزندش را به دخالت در انتخابات به سود محمود احمدینژاد متهم کرد.
براساس گزارشها او در سرکوب جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ مشارکت داشت و پس از آن نیز در سرکوب اعتراضات مردمی از جمله بزرگترین کشتار مردم در اعتراضات خیابانی در تاریخ ایران در ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ نقشی کلیدی ایفا کرد.
بر اساس گزارش شورای آتلانتیک، «مجتبی خامنهای سابقهای تیره در زمینه حقوق بشر دارد.»
در این گزارش آمده است: «مجتبی بهشدت به رهبران سپاه پاسداران نزدیک است و شبکههای مالی تحت کنترل رهبر جمهوری اسلامی را بهخوبی میشناسد. این موضوع باعث شده برخی معتقد باشند که مجتبی از مدتها پیش برای جانشینی پدرش در نظر گرفته شده بود.»
ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ مجتبی خامنهای را در فهرست تحریمهای خود قرار داد.
