خبرگزاری رویترز در گزارشی نوشت حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران، آینده پروژههای متعدد شرکتهای چینی در این کشور را با عدم قطعیت جدی مواجه کرده است؛ پروژههایی که از حوزه انرژی و صنایع سنگین تا زیرساختهای برق و نمایشگاههای تجاری را در بر میگیرند.
بر اساس این گزارش، دادهها و اسناد مناقصههای دولتی چین نشان میدهد که در ماههای منتهی به حملات نظامی، طیف گستردهای از شرکتهای چینی با حمایت دولت در حال بررسی یا اجرای پروژههایی در ایران بودند. این موضوع نشان میدهد بحران کنونی خاورمیانه میتواند پیامدهای اقتصادی قابل توجهی برای چین داشته باشد؛ زیرا بسیاری از این پروژهها نهتنها شامل شرکتهای خصوصی، بلکه شرکتهای دولتی و وابسته به حکومت چین نیز هستند.
چین که از نزدیکترین شرکای تهران و بزرگترین خریدار نفت ایران به شمار میرود، تاکنون درباره پیامدهای تجاری و اقتصادی این حملات اظهار نظر مستقیمی نکرده است، هرچند پکن عملیات نظامی به رهبری آمریکا را «غیرقابل قبول» خوانده و خواستار خویشتنداری شده است. اسناد تدارکات دولتی چین نشان میدهد در ماههای اخیر قراردادهایی برای پروژههای مختلف در ایران صادر شده، اگرچه حجم دقیق سرمایهگذاری چین در این پروژهها هنوز مشخص نیست.
رویترز مینویسد حضور گسترده شرکتهای دولتی نشان میدهد تلاش دومین اقتصاد بزرگ جهان برای تعمیق روابط اقتصادی با ایران میتواند باعث شود پیامدهای بحران خاورمیانه از بخش خصوصی فراتر رفته و بخش دولتی اقتصاد چین را نیز تحت تاثیر قرار دهد. چین و جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۲۱ یک توافق همکاری راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند، اما جزئیات کامل آن هرگز به طور عمومی منتشر نشد.
به گفته یک مشاور وزارت خارجه چین که نخواست نامش فاش شود، اگرچه دو کشور در چارچوب بلوکهای منطقهای به یکدیگر نزدیکتر شدهاند، همکاری اقتصادی آنها در سالهای اخیر به دلیل منافع محدود برای چین در تجارت غیرنفتی با رکود مواجه شده است. این کارشناس همچنین اعتراضات در ایران را نشانهای از مشکلاتی مانند سوءمدیریت اقتصادی، ضعف حکمرانی و فساد در این کشور دانست.
پروژههای چینی در ایران؛ از فولاد تا شبکه برق
بر اساس اسناد بررسیشده توسط رویترز، قراردادهایی که برخی از آنها در ماههای ژانویه و فوریه سال جاری میلادی صادر شدهاند، حوزههایی مانند تولید فولاد، تجهیزات شبکه انتقال برق، راهاندازی نیروگاههای برقآبی، کریدورهای حملونقل زمینی و برگزاری نمایشگاههای تجاری در تهران را شامل میشود.
برای نمونه، شرکت مهندسی و ساختمانی «شانگهای بوییی» (Shanghai Baoye) که زیرمجموعه شرکت دولتی «گروه متالورژی چین» (China Metallurgical Group Corp) است، ماه گذشته میلادی مناقصهای برای تامین فولاد سازهای برای یک پروژه در ایران منتشر کرده و همچنین یک قرارداد فرعی به ارزش ۷.۷ میلیون یوان (حدود ۱.۱ میلیون دلار) برای تجهیزات پروژه به یک شرکت محلی واگذار کرده است.
شرکت «پینگائو الکتریک» (Pinggao Electric) که با شبکه دولتی برق چین مرتبط است نیز در اسناد تدارکاتی خود به پروژهای در ایران برای تامین یک پست برق سیار اشاره کرده است.
رویترز همچنین گزارش میدهد ایران بخشی از ابتکار زیرساختی عظیم کمربند و جاده چین است؛ طرحی چند تریلیون دلاری که هدف آن اتصال شرق آسیا به اروپا از طریق شبکهای از مسیرهای حملونقل و انرژی است.
در همین چارچوب، شرکت دولتی حمل و نقل کانتینری راه آهن چین در ماه دسامبر فهرستی از ارائهدهندگان خدمات برای مسیرهای آسیای مرکزی به سمت غرب منتشر کرده که ایران نیز در آن قرار داشته است.
اسناد بررسیشده نشان میدهد جریان دوطرفهای از تجهیزات مهندسی و صنعتی چین به ایران وجود داشته، در حالی که مواد خام و محصولات پتروشیمی ایران به صنایع چین صادر میشود. برای مثال، شرکت فولاد «هننفنگبائو اسپشیالاستیل» (Henan Fengbao Special Steel) در سال ۲۰۲۵ برای خرید گلولههای سنگ آهن با منشا ایران آگهی منتشر کرده بود. همچنین شرکت پتروشیمی «جیانگسو سوپو گروپ» (Jiangsu Sopo Group) اطلاعیههایی برای خرید پلیاتیلن با مشخصات «Iran Petrochemical LFI 2119» منتشر کرده است.
نقش استانهای چین در گسترش تجارت با ایران
رویترز مینویسد دولتهای محلی در چین نیز به طور فعال در حال سازماندهی فعالیتهای تجاری مرتبط با ایران بودهاند. اسناد وزارت بازرگانی استان ژجیانگ نشان میدهد قراردادهایی برای خدمات سازماندهی نمایشگاههای تجاری در تهران در حوزههایی مانند داروسازی، قطعات الکترونیکی و قطعات خودرو منعقد شده است.
ژجیانگ یکی از مهمترین استانهای صادراتی چین به شمار میرود و هزاران تولیدکننده خصوصی در حوزه ماشینآلات، الکترونیک و زنجیره تامین خودرو در آن فعالیت دارند. در ماه فوریه نیز مناقصهای برای برگزاری یک نمایشگاه بینالمللی قطعات خودرو در ایران در اواخر سال جاری منتشر شد.
در استانهای شانشی و هیلونگجیانگ نیز ادارات بازرگانی استانی و شرکتهای مرتبط با تجهیزات میدانهای نفتی از مشارکت در نمایشگاههای بینالمللی نفت و گاز ایران خبر دادهاند.
احتمال فرصتهای اقتصادی برای چین پس از جنگ
با وجود خطرات ناشی از جنگ، برخی تحلیلگران معتقدند این بحران ممکن است در بلندمدت فرصتهایی نیز برای شرکتهای چینی ایجاد کند.
مایکل فلر، استراتژیست ارشد شرکت مشاوره «ژئوپولیتیکال استراتژی» (Geopolitical Strategy)، به رویترز گفت بحران جاری به همه سرمایهگذاریهای خارجی در ایران آسیب خواهد زد، نه فقط سرمایهگذاریهای چین. با این حال او افزود اگر جنگ پایان یابد، شرکتهای چینی ممکن است در قراردادهای بازسازی ایران دست بالا را داشته باشند یا نسبت به شرکتهای غربی تمایل بیشتری برای پذیرش ریسک فعالیت در این کشور نشان دهند.
به نوشته رویترز، در مجموع تشدید بحران خاورمیانه نشان میدهد روابط اقتصادی چین و ایران - که سالها بر پایه همکاریهای انرژی و زیرساختی شکل گرفته - اکنون با عدم قطعیتهای جدی روبهرو شده است.
یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، چهارشنبه ۱۳ اسفند اعلام کرد هر رهبری که از سوی «رژیم ایران» منصوب شود و برنامه نابودی اسرائیل و تهدید کشورهای منطقه را دنبال کند، «هدف صریح و روشن» برای حذف خواهد بود.
او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت نام این رهبر یا محل اختفای او اهمیتی ندارد و ارتش اسرائیل به دستور دولت برای انجام چنین ماموریتی «با تمام ابزارها» آماده خواهد بود.
کاتس تأکید کرد این اقدام بخشی از اهداف عملیات نظامی جاری علیه جمهوری اسلامی است و اسرائیل «همراه با شرکای آمریکایی» به نابودی تواناییهای نظامی حکومت ایران ادامه خواهد داد و شرایطی فراهم میکند که مردم ایران بتوانند حکومت را سرنگون کنند.
این موضعگیری در حالی مطرح شده که سهشنبه ۱۲ اسفند ایراناینترنشنال خبر داد مجلس خبرگان رهبری تحت فشار سپاه پاسداران، مجتبی خامنهای را بهعنوان جانشین پدرش و سومین رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرده است.
نیویورکتایمز نیز در گزارشی این تصمیم نمایندگان مجلس خبرگان را منتشر کرد.
در همین زمینه، علی حسینیاشکوری از اعضای مجلس خبرگان رهبری در نامهای خطاب به مجتبی خامنهای، او را «فقیه جامعالشرایط» خواند و ابراز امیدواری کرد که «راه علی خامنهای» توسط او ادامه یابد. این عضو مجلس خبرگان در نامه خود از مجتبی خامنهای با عنوان «آیتالله» یاد کرده است.
همزمان ویدیوهایی که به ایراناینترنشنال رسیده نشان میدهد در برخی نقاط تهران شماری از شهروندان شعارهایی علیه مجتبی خامنهای سر دادهاند.
در سطح بینالمللی نیز دونالد ترامپ درباره آینده رهبری در ایران گفته است بدترین سناریو آن است که فردی «به همان اندازه شرور» به قدرت برسد. او تاکید کرده آمریکا خواهان رهبری است که «قدرت را به مردم ایران بازگرداند».
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که پس از کشته شدن علی خامنهای، دیکتاتور تهران، در حملات اخیر، گمانهزنیها درباره آینده ساختار رهبری جمهوری اسلامی و جانشین احتمالی او افزایش یافته است.
به گفته این خانوادهها، زندانیان در بندهای مختلف اوین شبانهروز با صدای انفجارهای ناشی از بمباران در تهران مواجهاند و در فضایی آکنده از استرس و اضطراب نگهداری میشوند. آنها همچنین گفتهاند برخی مسئولان و کارکنان زندان محل کار خود را ترک کردهاند و با قفل کردن همه بندها بر روی زندانیان سیاسی و اعمال محدودیت در رفتوآمد به بخشهای دیگر زندان، شرایط در داخل زندان متشنجتر شده است.
خانواده یکی از زندانیان به ایراناینترنشنال گفت توزیع غذا و اقلام اولیه برای تهیه غذا در بند زنان و بند هفت زندان اوین متوقف شده و تنها مقدار محدودی نان در اختیار زندانیان قرار میگیرد. به گفته او، فروشگاه زندان نیز از آغاز حملات بسته شده و زندانیان امکان خرید مواد غذایی را ندارند.
خانواده زندانی دیگری نیز گفت تماسهایی از زندانیان با برخی خانوادهها برقرار شده که در آن گفته شده زندانیان «فقط نان خشک و آب» در اختیار دارند و مشخص نیست با این شرایط تا چه زمانی بتوانند دوام بیاورند.
در همین حال، رضا خندان، فعال حقوق بشر زندانی، در نامهای از زندان اوین نوشت هزاران زندانی «بیدلیل و غیرقانونی» در زندانها در حالی محبوساند که خطر بمباران شبانهروزی آنها را تهدید میکند و بسیاری از خدمات به زندانیان قطع شده است. او هشدار داد در صورت ادامه جنگ، احتمال کمبود یا نایاب شدن جیره غذایی و اقلام بهداشتی قابل پیشبینی است.
خندان تاکید کرد «این بار دیگر هیچ عذر و بهانهای پذیرفتنی نیست» و مسئولیت مستقیم جان زندانیان بر عهده قوه قضاییه و سازمان زندانهاست.
همزمان، کمپین آزادی وریشه مرادی، زندانی سیاسی محبوس در زندان اوین، با تاکید بر ضرورت تضمین امنیت جانی زندانیان خواهان آزادی فوری آنان شد و اعلام کرد زندانیان، بهویژه زندانیان سیاسی، در شرایط جنگی باید مشمول آزادی مشروط قرار گیرند.
پیش از این سخنگوی کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل با صدور بیانیهای اعلام کرده بود در پی حملات اخیر و پاسخهای متقابل، دستکم ۷۸۷ نفر در ایران کشته شدهاند و نگرانی جدی درباره تلفات غیرنظامیان، سرکوب داخلی، قطع اینترنت و وضعیت زندانیان سیاسی وجود دارد.
کمیسر حقوق بشر سازمان ملل در این بیانیه ضمن ابراز نگرانی از وضعیت داخلی ایران با اشاره به سابقه سرکوب گسترده و مرگبار اعتراضات، هشدار داده بود تهدیدهای جدید مقامهای ارشد حکومت علیه هرگونه ابراز مخالفت نگرانکننده است و مقامات جمهوری اسلامی موظفاند آزادیهای بنیادین شهروندان را طبق حقوق بینالملل حقوق بشر تضمین کنند. نگرانی دیگر، قطع دسترسی بسیاری از ایرانیان به اینترنت است که دسترسی آنان به اطلاعات حیاتی، از جمله برای حفظ ایمنی در شرایط جنگی، را محدود کرده است. سازمان ملل خواستار بازگرداندن فوری خدمات ارتباطی شده است.
این منابع گفتهاند دولت دونالد ترامپ در هفتههای اخیر با گروههای اپوزیسیون ایرانی و رهبران کرد در عراق درباره ارائه حمایت نظامی گفتوگوهای فعالی داشته است.
بر اساس این گزارش، گروههای مسلح کرد ایرانی هزاران نیرو در امتداد مرز عراق و ایران دارند و برخی از آنها از آغاز درگیریها با انتشار بیانیههایی از اقدام قریبالوقوع سخن گفته و از نیروهای نظامی حکومت ایران خواستهاند از حکومت جدا شوند. سپاه پاسداران نیز اعلام کرده این گروهها را با دهها پهپاد هدف قرار داده است.
یک مقام ارشد کرد ایرانی به سیانان گفته است انتظار میرود نیروهای کرد در روزهای آینده در یک عملیات زمینی در غرب ایران مشارکت کنند و «شانس بزرگی» برای موفقیت وجود دارد. به گفته این مقام، نیروهای کرد انتظار حمایت آمریکا و اسرائیل را دارند.
برخی منابع به سیانان گفتهاند هدف آن است که نیروهای کرد، نیروهای امنیتی حکومت ایران را درگیر و زمینگیر کنند تا مردم شهرهای بزرگ بدون خطر کشتار گسترده بتوانند به خیابان بیایند. مقام دیگری گفته کردها میتوانند منابع نظامی حکومت ایران را پراکنده و فرسوده کنند.
سیانان گزارش داده هرگونه تسلیح این نیروها مستلزم همکاری اقلیم کردستان عراق برای انتقال تسلیحات و استفاده از این منطقه به عنوان سکوی عملیات است. با این حال، به نوشته سیانان، برخی مقامهای آمریکایی هشدار دادهاند ارزیابیهای اطلاعاتی نشان میدهد کردهای ایرانی در حال حاضر منابع و نفوذ کافی برای تضمین یک خیزش موفق ندارند و اختلافات داخلی میان گروههای کردی نیز میتواند چالشآفرین باشد.
به نوشته سیانان، سیا در پاسخ به این گزارش از اظهار نظر خودداری کرده است.
همزمان، والاستریت ژورنال و فاکسنیوز هم گزارش دادهاند ترامپ در حال بررسی حمایت از گروههای شبهنظامی در ایران است و با رهبران کرد از جمله مسعود بارزانی و بافل طالبانی گفتوگو کرده است. مقامهای آمریکایی گفتهاند ترامپ هنوز تصمیم نهایی درباره نوع حمایت - از جمله تسلیحات یا اطلاعات - اتخاذ نکرده است.
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، بدون تایید اهداف مشخص ترامپ گفت: «رییسجمهوری ترامپ با بسیاری از شرکای منطقهای گفتوگو کرده است.»
این تحولات در حالی مطرح میشود که ترامپ بطور علنی از مردم ایران خواسته حکومت را سرنگون کنند و برخی منابع به اکسیوس گفتهاند احتمال پیشروی نیروهای کرد به داخل ایران در سایه حملات اخیر مطرح است.
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد واشینگتن در حال بررسی گزینههایی برای اعمال فشار چندلایه بر تهران است، اما به نوشته این رسانهها هنوز تصمیم قطعی درباره نحوه اجرای این سناریو اتخاذ نشده است.
