حماس چگونه پس از حدود دو سال جنگ همچنان قدرت را در غزه حفظ کرده است؟
با گذشت نزدیک به دو سال از آغاز جنگ اسرائیل علیه حماس پس از حملات مرگبار ۷ اکتبر، این گروه همچنان قدرت برتر در نوار غزه باقی مانده است.
با گذشت نزدیک به دو سال از آغاز جنگ اسرائیل علیه حماس پس از حملات مرگبار ۷ اکتبر، این گروه همچنان قدرت برتر در نوار غزه باقی مانده است.
بنا بر گزارش مدیا لاین (The Media Line) که وبسایت اسرائیلی واینت آن را بازنشر کرده، با وجود نابودی گسترده زیرساختها، ترور رهبران ارشد و محاصره سنگین، حماس همچنان قادر به اداره مناطق تحت کنترل خود، ادامه عملیات نظامی و حتی پرداخت حقوق به نیروهایش است.
کارشناسان میگویند تداوم قدرت حماس نتیجه تصادفی نیست، بلکه حاصل شبکهای است که طی دو دهه گذشته بهطور عمیق در بافت اجتماعی غزه ریشه دوانده است. مایکل میلشتاین، رئیس انجمن مطالعات فلسطین در مرکز موشه دایان، میگوید: «حماس تنها یک گروه نظامی یا حزب سیاسی نیست، بلکه نهادی گسترده است که از طریق آموزش، خیریهها، مساجد، باشگاههای جوانان و انجمنهای زنان پیوندهای اجتماعی مستحکمی ایجاد کرده است.» او تخمین میزند که حماس با وجود از دست دادن ۲۵ تا ۲۷ هزار عضو ــ بیشترشان از شاخه نظامی ــ همچنان به دلیل ساختار مقاوم و قابلیت جایگزینی نیروها، نیروی غالب در غزه است.
احسان عطایا، مسئول روابط عربی و بینالمللی جهاد اسلامی فلسطین، نیز تاکید میکند که قدرت حماس ترکیبی از تعهد ایدئولوژیک و ساختار عملیاتی منسجم است. به گفته او، حماس توانسته در میانه «جنگ نسلکشی» و «کارزار گرسنگی» کنترل سیاسی را حفظ کند و با تکیه بر سازماندهی قوی و دستگاه امنیتی، نظم داخلی را برقرار نگه دارد.
از منظر نظامی، حماس تاکتیکهای خود را تغییر داده و به جای گردانها و تیپهای بزرگ، اکنون به واحدهای کوچک سه تا هفت نفره روی آورده که در میان ویرانههای شهری به جنگ چریکی مشغولاند. فرماندهان میدانی همچنان نقش مهمی در هدایت این حملات ایفا میکنند و ارتباط عملیاتی بین واحدها حفظ شده است.
شبکه گسترده تونلهای زیرزمینی همچنان کلید توان بقا و تحرکات حماس است و امکان جابهجایی نیروها، تسلیحات و رهبران را در سراسر غزه فراهم میکند. از نظر مالی، با وجود محاصره شدید، این گروه به پرداخت بخشی از حقوق اعضا ادامه میدهد، هرچند شکل این پرداختها تغییر کرده و شامل بستههای غذایی، آب و اقلام امدادی ــ که گاه از کمکهای بینالمللی منحرف میشود ــ نیز هست.
براساس تحقیقات بیبیسی که در این گزارش به آن استناد شده، حماس پیش از ۷ اکتبر بیش از ۷۰۰ میلیون دلار پول نقد در مخفیگاههای زیرزمینی ذخیره کرده بود و اکنون بخشی از آن را به صورت محرمانه میان نیروها توزیع میکند. همچنین، این گروه از بازرگانان مالیات میگیرد، برخی کالاها مانند سیگار را با قیمت بالا میفروشد و بخشی از کمکهای بشردوستانه را برای فروش مجدد منحرف میکند.
میلشتاین و عطایا هر دو بر انسجام رهبری حماس تاکید دارند و میگویند برخلاف تصور رایج درباره شکاف میان رهبران داخلی و دفتر سیاسی در تبعید، این دو بخش در تامین مالی و تصمیمگیریهای راهبردی هماهنگ عمل میکنند.
به گفته میلشتاین، استراتژی کنونی حماس «فرسایش توان دشمن» است؛ هدف این گروه پیروزی سریع نیست، بلکه طولانی کردن جنگ و افزایش هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی برای اسرائیل است تا ادامه آن غیرممکن شود. عطایا نیز این مسیر را تنها گزینه ممکن برای حماس در شرایط فعلی میداند.
میلشتاین در پایان میگوید: «حماس قوی نیست، اما هنوز ایستاده است. همین کافی است تا بفهمیم این گروه تا چه اندازه در واقعیت اجتماعی غزه ریشه دارد.»
به نوشته این روزنامه که منتقد دولت است، کابینه امنیتی اسرائیل در حال بررسی طرحی است [در زمان انتشار این مطلب طرح در کابینه به تصویب رسیده است] که بر اساس آن ارتش این کشور کنترل کامل غزه را به دست بگیرد. این در حالی است که به باور کارشناسان نظامی، جنگ میتوانست بیش از یک سال پیش پایان یابد، اما با ادامه درگیری، احتمالاً به بیش از دو سال نبرد سنگین خواهد انجامید. این روند با تلفات بیشتر، کسری تاریخی بودجه و انزوای بینالمللی همراه خواهد بود.
هاآرتص میگوید اجرای این طرح به مرگ گروگانهای باقیمانده میانجامد و شکاف عمیقتری در جامعه اسرائیل ایجاد میکند، جز در میان طیف راست افراطی که در ائتلاف حاکم نفوذ بالایی دارد. تحلیل این رسانه نشان میدهد که نتانیاهو با حمایت شرکای راستگرایش به سمت ایجاد حکومت نظامی در غزه و پذیرش مسئولیت زندگی حدود دو میلیون فلسطینی پیش میرود؛ اقدامی که احتمالاً با اسکان شهرکنشینان در مناطق منتخب آغاز خواهد شد.
این روزنامه میافزاید وزیران و نمایندگان راستگرا، بهویژه چهرههایی چون بزالل اسموتریچ، اوریت استروک و ایتامار بنگویر، عملاً جهتگیری اصلی این سیاست را تعیین میکنند و تاکنون چندین معامله آزادی گروگان را با مخالفت خود متوقف کردهاند. به گفته هاآرتص، تجربه ماههای گذشته نشان داده که گفتههای این طیف، در نهایت به اجرا درمیآید.
ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل، در این گزارش بهعنوان یکی از منتقدان جدی این طرح معرفی شده است. او این اقدام را «تله استراتژیک» و «سیاهچاله» دانسته و هشدار داده که تصرف کامل غزه پنج ماه طول میکشد و عملیات پاکسازی روی زمین و زیرزمین حدود دو سال ادامه خواهد داشت. این طولانی شدن جنگ، به گفته هاآرتص، میتواند بهانهای برای نتانیاهو باشد تا انتخابات آتی را به تعویق بیندازد.
هاآرتص همچنین نتانیاهو را به پیگیری انگیزههای سیاسی شخصی متهم کرده و مینویسد که او از احساسات ملیگرایانه و ایدئولوژی «مسیحایی-امپریالیستی» در دولت خود برای توجیه ادامه جنگ استفاده میکند. این روزنامه تاکید میکند که در صورت اجرای این طرح، اسرائیل بیش از پیش به سمت الگوی حکومتهای اقتدارگرا مانند ترکیه و مجارستان حرکت خواهد کرد و جایگاه نتانیاهو به نسخهای از ولادیمیر پوتین تشبیه میشود که سیاست فتح و ویرانی را دنبال میکند.
طبق این گزارش، در بیانیه دفتر نخستوزیری آمده است که اسرائیل در جریان این عملیات، کمکهای بشردوستانه را به غیرنظامیان خارج از مناطق جنگی ارائه خواهد داد. همچنین، اکثریت اعضای کابینه امنیتی با پنج اصل پیشنهادی نتانیاهو بهعنوان شروط اسرائیل برای پایان جنگ با حماس موافقت کردهاند. این اصول عبارتاند از: «خلع سلاح کامل حماس، آزادی همه ۵۰ گروگان باقیمانده، که گفته میشود ۲۰ نفر از آنها زنده هستند، غیرنظامیسازی کامل نوار غزه، کنترل امنیتی اسرائیل بر نوار غزه؛ و تشکیل یک دولت غیرنظامی جایگزین که نه حماس باشد و نه تشکیلات خودگردان فلسطین» است.
به گفته این رسانه، دفتر نخستوزیری اسرائیل اعلام کرده است که اکثریت قاطع وزرا طرح جایگزینی که به کابینه امنیتی ارائه شده بود را ناکافی دانستهاند، زیرا قادر به شکست حماس یا بازگرداندن گروگانها نبود. گرچه جزئیات این طرح جایگزین ذکر نشده، اما ظاهراً به پیشنهاد رئیس ستاد ارتش اسرائیل، ایال زمیر، اشاره دارد که با اشغال کامل نوار غزه مخالفت کرده و هشدار داده این اقدام میتواند به یک فاجعه انسانی و تهدیدی برای جان گروگانها منجر شود.
تایمز اسرائیل مینویسد مشخص نیست چرا بیانیه دفتر نخستوزیری تنها به اشغال شهر غزه اشاره کرده و نه کل نوار غزه، در حالی که نتانیاهو پیشتر گفته بود قصد دارد تمام این منطقه را تحت کنترل بگیرد. شهر غزه بخشی از ۲۵ درصد باقیمانده نوار غزه است که هنوز در اختیار ارتش اسرائیل قرار نگرفته و شامل چند اردوگاه پناهندگان در مرکز غزه نیز میشود.
بر اساس این گزارش، تاکید بر شهر غزه نشان میدهد که روند اشغال نظامی بهصورت تدریجی انجام خواهد شد و این عملیات از این شهر آغاز میشود. منابع اسرائیلی پیشبینی میکنند که این اقدام به تخلیه شهر غزه، که حدود ۸۰۰ هزار نفر در آن زندگی میکنند، منجر شود و به این ترتیب مساحت قابل سکونت برای جمعیت دو میلیونی غزه باز هم محدودتر شود.
