جنگ ایران در حال دگرگون کردن روابط آمریکا با متحدان سنتی خود است. انتقادهای واشینگتن از کشورهای اروپایی و کره جنوبی و تهدید به بمباران عمان نشان میدهد کاخ سفید برای پیشبرد سیاستهای خود حاضر است نزدیکترین شرکایش را تحت فشار قرار دهد.
روزنامه اورشلیمپست چهارشنبه ۲۸ مرداد نوشت دو موضعگیری اخیر دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، بیش از دیگر اظهارات او جلب توجه کرده است.
ترامپ با اشاره به مذاکرات تهران و مسقط برای بازگشایی تنگه هرمز هشدار داد اگر عمان در مسیر اقدامات آمریکا مانعتراشی کند، ممکن است با واکنش نظامی مواجه شود.
ترامپ همچنین اعلام کرد بهدلیل خودداری کره جنوبی از مشارکت در جنگ ایران، رزمایشهای نظامی مشترک را با این کشور کاهش خواهد داد.
به نوشته اورشلیمپست، واشینگتن پس از حدود ۱۵ سال تلاش برای تمرکز بر چین و آسیا، اکنون تنگه هرمز را در کانون راهبرد خود قرار داده است؛ تغییری که میتواند روابط آمریکا با متحدانش در سراسر جهان را دستخوش تغییر کند.
کره جنوبی در پی کاهش وابستگی نظامی به آمریکا
اورشلیمپست در ادامه نوشت تصمیم ترامپ درباره کره جنوبی ممکن است پیامدهایی بلندمدت داشته باشد.
مصرف گسترده مهمات آمریکایی در جنگ ایران میتواند این تصور را در میان متحدان واشینگتن در اروپا و آسیا به وجود آورد که ایالات متحده به شریکی «نامطمئن و غیرقابل پیشبینی» تبدیل شده است.
به گزارش روزنامه گاردین، لی جائهمیونگ، رییسجمهوری کره جنوبی، پس از فرمان اخیر ترامپ، بار دیگر خواستار بازپسگیری فرماندهی نیروهای نظامی کشورش در زمان جنگ شد. او همچنین بر تسریع برنامه دستیابی به زیردریاییهای هستهای تاکید کرد.
لی گفت انتقال فرماندهی عملیاتی نیروهای کره جنوبی در زمان جنگ باید بدون وقفه ادامه یابد و پیش از پایان دوره ریاستجمهوری او تکمیل شود.
اورشلیمپست این سخنان را نشانه آمادگی کره جنوبی برای تحولات احتمالی آینده دانست.
فرماندهی عملیاتی نیروهای کره جنوبی در زمان صلح در اختیار سئول است، اما در صورت وقوع جنگ، شماری از نیروهای کره جنوبی و نظامیان آمریکایی مستقر در این کشور زیر نظر فرماندهی مشترکی قرار میگیرند که یک ژنرال آمریکایی هدایت آن را بر عهده دارد.
پیشینه ۱۷۰ ساله حضور آمریکا در آسیا
روابط امنیتی کنونی آمریکا در بسیاری از نقاط جهان ریشه در دوران جنگ سرد و سالهای پیش از آن دارد. واشینگتن بیش از ۱۷۰ سال است آسیا و اقیانوس آرام را بخشی از منافع راهبردی بلندمدت خود میداند.
یکی از نخستین نقاط عطف این سیاست در سال ۱۸۵۳ رقم خورد؛ زمانی که متیو پری، فرمانده مشهور نیروی دریایی آمریکا، با ناوگانی از کشتیهای جنگی وارد خلیج توکیو شد.
ماموریت او این بود که ژاپن را متقاعد کند به چند قرن انزوای خود پایان دهد و بنادرش را به روی تجارت بینالمللی بگشاید.
امضای پیمان کاناگاوا پس از این ماموریت، سرآغاز حضور پایدار آمریکا در شرق آسیا شد و به فراهم آوردن زمینه نوسازی ژاپن و ظهور آن بهعنوان یکی از قدرتهای منطقه کمک کرد.
در دوران جنگ سرد، هدف اصلی واشینگتن در آسیا از گسترش تجارت به مهار کمونیسم تغییر یافت و آمریکا به همین منظور وارد جنگهای کره و ویتنام شد.
سفر ریچارد نیکسون به پکن در سال ۱۹۷۲ و دیدار او با مائو تسهتونگ موازنه قدرت جهانی را تغییر داد. ایالات متحده با نزدیک شدن به چین میکوشید از شکاف میان پکن و مسکو بهره ببرد. این سیاست به خروج تدریجی چین از انزوا و افزایش نقش آن در نظام بینالمللی انجامید.
جنگ ایران و تمرکز بر تنگه هرمز
آمریکا در دوران جنگ سرد و پس از آن، روابط خود را با ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، فیلیپین، تایلند و سایر شرکا گسترش داد و حضور دریایی گسترده خود را در اقیانوس آرام حفظ کرد.
دولتهای مختلف ایالات متحده در سالهای گذشته منطقه هند و اقیانوس آرام را مهمترین عرصه راهبرد بلندمدت این کشور خواندهاند. اکنون اما جنگ ایران، واشینگتن را واداشته است بخشی از نیروها و تجهیزات دریایی خود را به خاورمیانه انتقال دهد.
این تغییر میتواند روابط آمریکا و اسرائیل را تقویت کند، اما ممکن است در بلندمدت دیگر متحدان واشینگتن را به یافتن شرکای تازه و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا ترغیب کند.
تاریخ حضور آمریکا در آسیا نشان میدهد برخی تصمیمها پیامدهایی ماندگار دارند. کاهش همکاری نظامی با کره جنوبی نیز ممکن است به یکی از همین نقاط عطف تبدیل شود.
اطلاعات شرکت تحلیل دادههای کشتیرانی کپلر نشان میدهد تردد کشتیهای تجاری از تنگه هرمز سهشنبه ۲۷ مرداد کاهش یافت و تنها شش کشتی باری از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که شمار آنها یک روز پیش ۹ فروند و میانگین روزانه در ۱۰ روز گذشته، ۱۱ فروند بود.
بیشتر مالکان کشتیها بهدلیل روشن نبودن وضعیت بازگشایی تنگه هرمز پس از محاصره آن در جریان جنگ، همچنان از عبور از این آبراه خودداری میکنند.
در میان کشتیهای ورودی، یک نفتکش بسیار بزرگ نفت خام که بدون محموله بود، از سمت عمانی تنگه هرمز عبور کرد. دو نفتکش دیگر، یکی متوسط و دیگری در رده میانی، نیز وارد تنگه هرمز شدند.
در مسیر خروجی نیز دو نفتکش متوسط حامل سوخت و یک کشتی بزرگتر از ابعاد استاندارد پاناماکس از تنگه هرمز خارج شدند.
روزنامه کیهان که زیر نظر نماینده رهبر جمهوری اسلامی منتشر میشود، چهارشنبه ۲۸ مرداد در یادداشتی خواستار کنار گذاشتن اتکا به تفاهم با آمریکا و اقدام نظامی برای شکستن محاصره شد.
این روزنامه نوشت شورای عالی امنیت ملی باید به نیروهای مسلح «فضا و امکان عملیات تهاجمی پرقدرت» بدهد تا محاصره را بشکنند و با اشاره به جنگ نفتکشها در دهه ۱۳۶۰ افزود جمهوری اسلامی با تجهیزات دفاعی کنونی میتواند بار دیگر برای شکستن محاصره اقدام کند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۲۷ مرداد گفت هیچ مذاکرهای با جمهوری اسلامی در جریان نیست و تاکید کرد تنگه هرمز باز است. این در حالی است که تهران میگوید این آبراه همچنان به روی کشتیرانی بسته است.
پیش از آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم محمولههای نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد.
دو شرکت بزرگ کشتیرانی چین که پیش از جنگ حدود نیمی از واردات نفت این کشور را از خاورمیانه جابهجا میکردند، از اواخر ژوئیه از عبور دادن نفتکشهای خود از تنگه هرمز و بابالمندب خودداری کردهاند.
بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی کشتی ورتکسا و یک کارگزار کشتیرانی، این شرکتها اکنون محمولههای نفتی را در خارج از خلیج فارس دریافت میکنند.
قیمت نفت برای چهارمین روز پیاپی افزایش یافت
بر اساس دادههای تریدینگ اکونومیکس تا حدود ساعت ۹:۳۰ صبح ۲۸ مرداد به وقت تهران، قیمت نفت برای چهارمین روز پیاپی افزایش یافت و بهای نفت برنت با ۰.۶۳ درصد افزایش به حدود ۹۱ دلار و ۵۹ سنت در هر بشکه رسید.
بهای نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با ۰.۸ درصد افزایش، به حدود ۸۵ دلار و ۶۲ سنت در هر بشکه رسید.
هر دو شاخص نفتی، ۲۷ مرداد و همزمان با کاهش امیدها به برقراری صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی، در بالاترین سطح خود طی بیش از سه هفته گذشته بسته شدند.
جون گوه، تحلیلگر ارشد بازار نفت در شرکت اسپارتا کامودیتیز، گفت خطرات کشتیرانی بار دیگر افزایش یافته و ادامه حملات جمهوری اسلامی و حوثیها در دو گلوگاه کلیدی تنگه هرمز و بابالمندب، در کوتاهمدت باعث افزایش قیمت نفت میشود.
گوه افزود تولیدکنندگان خلیج فارس در حال یافتن مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت به خلیج عمان هستند و اگر این مسیرها پایدار بمانند، میتوان بخشی از تولید متوقفشده را از سر گرفت.
دولت عراق نیز برای دور زدن تنگه هرمز، سازوکارهایی را برای صادرات نفت خام از طریق شرکتهای تخصصی داخلی و بینالمللی و چند مسیر صادراتی تصویب کرده است.
بر اساس تصمیم هیات دولت عراق، قراردادهای مربوط به این سازوکار از ۱۰ شهریور به مدت سه ماه اجرا خواهند شد.
همزمان با کاهش تردد در تنگه هرمز، دادههای کپلر نشان میدهد در روزهای ۲۴ و ۲۵ مرداد، عبور ۳۰ کشتی باری از تنگه بابالمندب ثبت شد؛ در حالی که در مدت مشابه هفته قبل ۱۹ کشتی از این مسیر عبور کرده بودند.
حوثیهای یمن ۲۹ تیر محاصره دریایی عربستان سعودی را اعلام کردند. با وجود افزایش تردد در بابالمندب، هیچ محموله نفتی عربستان سعودی در دادههای ردیابیشده ثبت نشد.
کاهش تردد در هرمز، توقف عبور نفتکشهای برخی شرکتهای بزرگ و تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین نشان میدهد ابهام درباره امنیت آبراههای اصلی منطقه به عاملی مستقیم در تصمیمهای صادراتی، عرضه انرژی و قیمت نفت تبدیل شده است.
در ابتدای این تحلیل نوشته شده که فهرست بلندبالای خواستههای جمهوری اسلامی برای بازگشایی تنگه هرمز، بسیاری را سردرگم کرده و این پرسش را پیش آورده است که چگونه باید رویکرد پرشتاب و آشفته آمریکا در قبال حکومت تهران را فهمید.
بهنوشته نویسندگان این تحلیل، یکی از دلایل مهم تابآوری و توانایی تهران در استفاده از اهرمهای فشار، حمایت فزایندهای است که تهران از چین و روسیه دریافت میکند.
زمانی که اسرائیل و ایالات متحده در خرداد ۱۴۰۴ به تاسیسات هستهای و نظامی جمهوری اسلامی حمله کردند، اثری از این دو کشور نبود و تهران ناچار شد بهتنهایی از خود دفاع کند، اما هنگامی که آمریکا و اسرائیل در اسفند سال گذشته امسال عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند، روسیه کمکهای خود را افزایش داد و پشتیبانی ارزشمندی در زمینه پهپاد و اطلاعات در اختیار حکومت ایران گذاشت که توان تهاجمی این کشور را تقویت کرد.
بهنوشته واشینگتنپست گزارشها حاکی است روسیه با انتقال تاکتیکها و فناوریهای ارزشمند پهپادی که در میدان نبرد اوکراین آزمایش شدهاند، به کارزار حملات پهپادی جمهوری اسلامی کمک کرده است.
در این یادداشت تاکید شده است استفاده گسترده جمهوری اسلامی از پهپادها برای حمله به نیروهای آمریکایی و نیروهای کشورهای شریک واشینگتن در سراسر خاورمیانه، در طول جنگ یکی از موثرترین ابزارهای تهران بوده است. در اول مارس، یک پهپاد ایرانی به یک مرکز عملیاتی آمریکا در کویت اصابت کرد و شش سرباز آمریکایی را کشت.
شاید شگفتآورتر از همه این باشد که بر اساس گزارشها، روسیه تصاویر ماهوارهای و انواع دیگری از اطلاعات را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده تا حملات این کشور به مواضع نظامی آمریکا در منطقه را تسهیل کند. این کمکها احتمالا توان تهران برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی و اهداف باارزشی مانند رادارها و مراکز فرماندهی و کنترل با استفاده از پهپادها و موشکهای بالستیک را افزایش داده است. در ۱۷ ژوئیه نیز سه سرباز آمریکایی در حمله موشکی بالستیک جمهوری اسلامی در اردن کشته شدند.
بهنوشته واشینگتنپست چین نیز بیکار ننشسته است. پکن مدتهاست حمایتهایی با کاربرد دوگانه، یعنی اقلامی که میتوان از آنها هم برای اهداف غیرنظامی و هم نظامی استفاده کرد، در اختیار تهران قرار میدهد. شاید آشکارترین نمونه این موضوع را بتوان در برنامه موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی دید.
چین مواد شیمیایی مانند سدیم پرکلرات به ایران عرضه کرده است که میتوان از آن برای تولید آمونیوم پرکلرات استفاده کرد. ماده دوم تحت کنترل «رژیم کنترل فناوری موشکی»، توافقی چندجانبه با هدف محدود کردن اشاعه موشکی، قرار دارد. از آمونیوم پرکلرات میتوان در موتورهای موشکی سوخت جامد که نیروی محرکه بیشتر موشکهای بالستیک را تامین میکنند، استفاده کرد.
بهنوشته واشینگتنپست این محمولهها بهطور مستمر ارسال شدهاند. در ژانویه ۲۰۲۵، دو کشتی باری ایرانی با بیش از هزار تن سدیم پرکلرات از چین حرکت کردند. تا خرداد سال گذشته نیز تهران از طریق یک شرکت هلدینگ مستقر در هنگکنگ سفارش تازهای برای آمونیوم پرکلرات ثبت کرده بود.
وزارت خزانهداری آمریکا در ۲۹ آوریل ۲۰۲۵، شماری از نهادهای ایرانی و چینی را به دلیل تامین مواد اولیه سوخت موشکی برای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تحریم کرد و گفت این شبکه تامین سدیم پرکلرات از چین برای ایران را تسهیل کرده است.
نویسندگان این تحلیل تاکید کردهاند که کمکها پس از حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در خرداد ۱۴۰۴نیز ادامه یافت. بر اساس اطلاعات منابع اطلاعاتی اروپایی، چین حدود دو هزار تن سدیم پرکلرات را در چند محموله به ایران فرستاد که ورود آنها از ۲۹ سپتامبر سال گذشته آغاز شد؛ زمانی که تهران در تلاش بود ذخایر موشکهای بالستیک خود را بازسازی کند.
حتی در جریان جنگی که در اسفند ماه سال گذشته آغاز شد نیز ظاهرا ارسال مواد شیمیایی چین به ایران ادامه داشته است. بر اساس دادههای ردیابی دریایی، دو کشتی که مظنون به حمل سدیم پرکلرات بودند، در ماه مارس به ایران رسیدند.
اما حمایت چین از توانایی ایران برای تهدید منطقه به کمک در تولید موشکهای بالستیک محدود نمیشود. سپاه پاسداران در سال ۲۰۲۴ یک ماهواره نظارتی چینی را که پیشتراز سوی چین به فضا پرتاب شده بود، در اختیار گرفت؛ ماهوارهای که بر اساس گزارشها، تهران از آن برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی استفاده کرده است.
در این تحلیل تاکید شده است که اگر واشینگتن اقدامات روسیه و چین را نادیده بگیرد، حکومت تهران همچنان تابآورتر و مرگبارتر خواهد شد. این وضعیت احتمالا فشار بیشتری بر ذخایر مهمات آمریکا وارد خواهد کرد، مشکلات در تنگه هرمز را تشدید خواهد کرد و ممکن است در یک درگیری آینده به تلفات بیشتر نیروهای آمریکایی منجر شود.
به باور نویسندگان واکنش ضعیف واشینگتن، زمینه را برای کمکهای بیشتر به ایران فراهم خواهد کرد؛ آن هم در شرایطی که تهران میکوشد زرادخانه و زیرساخت صنایع دفاعی خود را بازسازی کند. این کمکها میتواند شامل تحویل صدها سامانه پدافند هوایی دوشپرتاب ساخت چین از نوع QW-12 و FN-16 باشد.
در این تحلیل توصیه شده است که واشینگتن و متحدانش باید برای مجازات، متوقف کردن و بازداشتن چین و روسیه از حمایت از جمهوری اسلامی اقدامات قاطعی انجام دهند. این اقدامات باید شامل افزایش حمایت اطلاعاتی و تامین مهمات برای حملات تهاجمی اوکراین و اعمال تحریم علیه پکن در صورت ارائه سامانههای تسلیحاتی یا قطعات مهم نظامی به ایران باشد. آمریکا و متحدانش همچنین باید محمولههای مواد شیمیایی چین را که به تقویت برنامه موشکهای بالستیک ایران کمک میکنند، رهگیری و متوقف کنند و در نهایت، کنگره باید جامعه اطلاعاتی آمریکا را موظف کند هر سال گزارشی درباره حمایتهایی با کاربرد دوگانه پکن از تهران تهیه کند و این اطلاعات را در اختیار شرکای ایالات متحده قرار دهد.
در این گزارش گفته شده ترامپ پس از آنکه هفتهها تلاش کرد با ابراز خوشبینی، تحولات مثبتی در رابطه با ایران را به واقعیت تبدیل کند اما این تلاش او چندان موفق نبوده و اکنون به نظر میرسد او رویکرد تازهای در پیش گرفته است.
سیانان بهنقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد که ترامپ به فرستادگان ارشد دولت خود دستور داده است گفتوگوهایشان با جمهوری اسلامی را متوقف کنند. علاوه بر این، به گفته یک منبع آگاه، مقامهای کاخ سفید اخیرا به متحدان سیاسی خود گفتهاند که در حال تغییر راهبرد هستند و از رویکرد «هرچه سریعتر حکومت ایران را درهم بکوبید» به راهبرد «به مرور آنها را خفه کنید» تغییر مسیر میدهند.
ترامپ خود نیز سهشنبه ۲۷ مرداد به جای آنکه مانند گذشته بگوید مذاکرات بهخوبی پیش میرود و توافق تازهای در آستانه دستیابی است، اعلام کرد که در حال حاضر اساسا هیچ دیپلماسی یا مذاکرهای در جریان نیست.
او در شبکههای اجتماعی نوشت: «هیچ مذاکره یا گفتوگویی با جمهوری اسلامی ایران در جریان نیست و هیچ مذاکره یا گفتوگویی نیز برنامهریزی نشده است. محاصره دریایی با تمام قدرت همچنان برقرار است و تنگه هرمز باز و فعال است. همه مینهای دریایی جمعآوری یا منفجر شدهاند. از توجه شما به این موضوع متشکرم!»
در واقع، تردد در تنگه هرمز همچنان بسیار محدود است و کشتیهایی که از این آبراه کلیدی عبور میکنند، همچنان هدف پرتابههای جمهوری اسلامی قرار میگیرند.
با این حال، بهنوشته سیانان، «ترامپ که از بنبست تلاشها برای بازگشایی این آبراه سرخورده شده و همزمان با پرسشهای فزاینده درباره هزینههایی روبهروست که این جنگ نامحبوب بر ارتش آمریکا تحمیل کرده، اکنون سخن از آن میگوید که آماده است تا حدی از این درگیری فاصله بگیرد.»
مقامهای دولت آمریکا سهشنبه گفتند دستور ترامپ به تیم مذاکرهکنندهاش برای توقف گفتوگو و تعامل با تهران صادر شده است. جیدی ونس، معاون رییسجمهوری، و استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ویژه او، چهرههای اصلی تیم مذاکرهکننده ترامپ با جمهوری اسلامی هستند.
با این حال، به گفته این مقامها، ترامپ همچنان از اینکه تهران حاضر نیست در برابر خواستههای او کوتاه بیاید ناراضی است. او میخواهد تا زمانی که رهبران جمهوری اسلامی نشانه تازهای از آمادگی برای دستیابی به توافق مورد نظرش نشان ندادهاند، از ورود دوباره به مذاکرات خودداری کند.
یک روز پیش از انتشار پیام ترامپ در شبکههای اجتماعی، کوشنر در جریان سفر به خاورمیانه ارزیابی خوشبینانهتری از مذاکرات ارائه کرده بود. او در مصاحبهای با فاکسنیوز گفت گفتوگوهای آمریکا و جمهوری اسلامی «احتمالاً گستردهتر از هر زمان دیگری» است.
کوشنر افزود که تیم مذاکرهکننده آمریکا با افراد مختلفی در داخل حاکمیت ایران در تماس است.
او گفت: «آنها به شکلی بسیار جدی در حال تعامل هستند و این کاملا مثبت است. ما گفتوگوهایی بسیار مثبت و فعال داریم.»
مقامهای جمهوری اسلامی بارها اعلام کردهاند که ادعای انجام مذاکرات مستقیم با ایالات متحده صحت ندارد. ترامپ پیشتر از این تکذیبها ابراز خشم کرده و گفته بود تهران در حال بازی دادن طرف مقابل است و مقامهای جمهوری اسلامی در گفتوگوهای خصوصی اشتیاق زیادی برای رسیدن به توافق نشان میدهند.
در همین حال، سیانان بهنقل از افراد آگاه افزود ترامپ در پشت صحنه از شکل در حال ظهور توافقی که جمهوری اسلامی میکوشد با عمان درباره مدیریت تردد در تنگه هرمز به دست آورد، ناخشنود شده است. با وجود اینکه عمان دهههاست شریک راهبردی آمریکا بوده، ترامپ این هفته حتی تهدید کرد این کشور حاشیه خلیج فارس را در صورت مخالفت با نظر واشینگتن بمباران خواهد کرد.
او دوشنبه ۲۶ مرداد در دفتر بیضی به خبرنگاران گفت: «فکر نمیکنم رفتار خیلی خوبی داشتند، اما خیلی راحت میتوانیم با آنها برخورد کنیم؛ درست همانطور که با دیگران برخورد میکنیم.»
ایران و عمان هر دو در امتداد تنگه هرمز ساحل دارند و بر اساس توضیح مقامهای منطقهای، توافق مورد بحث کنترل تردد کشتیهایی را که وارد خلیج فارس میشوند یا از آن خارج میشوند، میان دو کشور تقسیم خواهد کرد.
در داخل کاخ سفید نگرانیهایی وجود دارد که این طرح، که هنوز نهایی نشده است، بتواند کنترل ایران بر این آبراه را تثبیت کند. برخی مقامها معتقدند عمان در جریان مذاکرات، به جای ایفای نقش یک شریک بیطرف، بیش از آمریکا جانب جمهوری اسلامی را گرفته است.
یکی از پیشنهادهایی که ترامپ و مقامهای ارشد آمریکایی با آن مخالفت میکنند، دریافت هزینه از کشتیهایی است که قصد عبور از تنگه را دارند. ترامپ اصرار کرده است که هیچ عوارض یا پرداخت دیگری نباید مجاز باشد، اما برخی نسخههای توافق که در گردش بودهاند، شامل هزینههایی تحت عنوان حفاظت از محیط زیست یا تأمین امنیت هستند.
این با تصوری که ترامپ از نحوه فعالیت این آبراه دارد مطابقت ندارد. او خواهان توافقی است که وضعیت تنگه را به شرایط پیش از جنگ بازگرداند؛ زمانی که تردد بدون محدودیت از این آبراه بینالمللی جریان داشت. دولت او بارها گفته است که اجازه دادن به هر کشوری برای اعمال کنترل بر تنگه، سابقهای خطرناک ایجاد خواهد کرد.
آزادی تردد در تنگه هرمز اکنون به چالش اصلی جنگ تبدیل شده است؛ هرچند ترامپ این هفته تاکید کرد که هدف اصلی او همچنان جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
به گفته مقامهای آمریکایی، انتظار میرود ایالات متحده بهزودی تحریمهای تازه و سنگینی علیه ایران اعمال کند؛ اقدامی که ممکن است همین هفته انجام شود. مقامهای نظامی، از جمله پیت هگست، وزیر دفاع، گفتهاند نیروهای آمریکایی در منطقه آمادهاند محاصره بنادر ایران را برای مدتی نامحدود ادامه دهند.
با این حال مقامهای جمهوری اسلامی هشدار دادهاند که صبر آنها در مقابل محاصره دریایی بیپایان نیست و در صورت تداوم این وضعیت رویکردی تهاجمی اتخاذ خواهند کرد.
ترامپ و تیم او معتقدند فشار اقتصادی بر ایران سرانجام حکومت این کشور را وادار خواهد کرد شرایط او برای پایان دادن به جنگ را بپذیرد. اما مقامهای جمهوری اسلامی نیز به نوبه خود معتقدند ترامپ برای خروج از جنگ تحت فشار سیاسی قرار دارد و همین برداشت متقابل به بنبست کنونی منجر شده است.
فشارهای نظامی بر ترامپ برای مذاکره بر سر راهی برای خروج از جنگ نیز افزایش یافته است. استقرارهای طولانی و کمسابقه تجهیزات و نیروهای نظامی آمریکا در منطقه، از جمله ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن»، به دلیل فشار و فرسایشی که بر کشتیها و ملوانان مستقر در آنها وارد کرده، مورد توجه و انتقاد قرار گرفته است. ترامپ نیز اذعان کرده که پس از شش ماه جنگ، ذخایر پیشرفتهترین مهمات آمریکا در سطحی که او میخواهد قرار ندارد.
با وجود این، ترامپ تاکنون در برابر درخواستهای فزاینده جمهوریخواهان برای یافتن راهی جهت خروج از جنگ مقاومت و تاکید کرده که برای پایان دادن به درگیری با محدودیت زمانی روبهرو نیست.
ترامپ روز سهشنبه در پیام دیگری در شبکههای اجتماعی، نقشهای از تنگه هرمز منتشر کرد که روی آن عبارت «قلمرو ایالات متحده» نوشته شده بود؛ پیامی که دستکم نشانهای از خروج قریبالوقوع نظامی آمریکا از منطقه به دست نمیدهد.
در ماههای اخیر هم جمهوری اسلامی و هم آمریکا مدعی برتری در این آبراه و در دست داشتن کنترل تردد در آن بودهاند و این ادعاهای متضاد باعث سردرگمی و تردید قابلتوجهی شده است.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، که حرکت کشتیها را با استفاده از فرستندههای ردیابی و دادههای ماهوارهای دنبال میکند، بیش از ۸۰ درصد عبور کشتیها از تنگه هرمز طی دو هفته گذشته از مسیر عمان انجام شده است. جمهوری اسلامی بهشدت با این مسیر مورد تایید سازمان ملل مخالف است.
جمهوری اسلامی که مدعی است کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد به دهها کشتی که تلاش کردهاند از طریق ساحل شمالی عمان از این آبراه عبور کنند، حمله کرده است. با وجود این خطر، در هفتههای اخیر بیشتر کشتیها ترجیح دادهاند خواستههای تهران را نادیده بگیرند و با اتکا به وعده حفاظت نیروهای دریایی آمریکا از تنگه هرمز عبور کنند.
همایون فلکشاهی، رییس بخش تحلیل نفت خام در کپلر، به شبکه سیانان گفت: «بهطور فزایندهای به نظر میرسد که حکومت ایران دستکم بخشی از کنترل خود بر تنگه هرمز را از دست داده است.»
تغییر در کنترل
بهنوشته سیانان این وضعیت کاملا در تضاد با یک ماه پیش است؛ زمانی که کپلر تقریبا هیچ ترددی از مسیر عمان را ثبت نمیکرد. کاهش شدید تردد در مسیری که جمهوری اسلامی ترجیح میدهد باعث شده تهران نتواند مانند فصل بهار از کشتیهای عبوری از تنگه عوارض دریافت کند.
پایان اعتبار یادداشت تفاهم میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی در این هفته، دستکم روی کاغذ به حکومت ایران اجازه میدهد بار دیگر دریافت عوارض را آغاز کند اما به گفته کپلر، به نظر نمیرسد جمهوری اسلامی توانسته باشد چنین کاری را انجام دهد یا توانایی انجام چنین کاری را در شرایط فعلی داشته باشد.
دن پیکرینگ، بنیانگذار و مدیر ارشد سرمایهگذاری در شرکت پیکرینگ انرژی (Pickering Energy Partners)، به سیانان گفت: «درخواست ایران برای دریافت عوارض چیزی است که بیشتر کشورهای خاورمیانه نمیخواهند انجام دهند و تاکنون هم انجام ندادهاند. بنابراین مسیر عمان کاملا منطقیتر است.»
به گفته اندی لیپو، رییس شرکت لیپو (Lipow Oil Associates)، نیز کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نفتکشهای بسیار بزرگ حمل نفت خام (VLCC) را اجاره کردهاند تا از خلیج فارس و از طریق تنگه هرمز خارج شوند و سپس نفت را در خارج از منطقه خطر در خلیج عمان به نفتکشهای مشتریان منتقل کنند.
این کشتیها برای دور ماندن از حملات جمهوری اسلامی فرستندههای خود را گاهی برای هفتههای متوالی خاموش کردهاند. این نوع تردد موسوم به «ترافیک تاریک» ظاهرا از دید برخی خدمات ردیابی داده، از جمله کپلر، نیز پنهان مانده است. اگرچه برخی از این کشتیها را میتوان از طریق ماهواره شناسایی کرد، اما ردیابی آنها با روشهای معمول دشوارتر است.
سیانان در عین حال تاکید کرده که برعکس جمهوری اسلامی، ایالات متحده که نیروی نظامی قابلتوجهی در این آبراه مستقر کرده، بر همه کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند نظارت دارد و ارقام مربوط به حملونقل نفت را بسیار بالاتر از برآوردهای سنتی اعلام کرده است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، هفته گذشته گفت مجموع نفتی که از تنگه عبور کرده یا از مسیرهای جایگزین در اطراف آن منتقل شده، طی یک هفته حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که به میانگین ۲۰ میلیون بشکه در روز پیش از آغاز جنگ بسیار نزدیکتراست.
نبود شفافیت
این موضوع باعث شد دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه ۲۶ مرداد بار دیگر اعلام کند که ایالات متحده «کنترل کامل تنگه» را در دست دارد. با این حال سیانان در گزارش خود افزوده که ادامه حملات جمهوری اسلامی و باقی ماندن جریان نفت در سطحی بسیار پایینتر از قبل از جنگ نشان میدهد آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار ندارد، اما تهران نیز چنین کنترلی بر تنگه هرمز ندارد.
پیکرینگ گفت: «اگر هدف رهبران جمهوری اسلامی این است که "فرمان دست آنها باشد"، باید بگویم از همان ابتدا هم هرگز کنترل کامل نداشتند. به نظر میرسد هدفشان بازدارندگی است تا به این ترتیب کنترل خود را به رسمیت بشناسانند. فکر میکنم هنوز هم بازدارندگی ایجاد میکنند.»
با این حال اگر نفتکشها واقعاً به همان میزانی که ایالات متحده ادعا میکند نفت را از تنگه عبور میدهند، آنگاه میزان بازدارندگی و کنترل جمهوری اسلامی بر تنگه هرمز نسبت به یک یا دو ماه پیش کاهش یافته است.
بهنوشته سیانان عامل دیگری که وضعیت را پیچیدهتر میکند این است که عمان و جمهوری اسلامی، بدون حضور آمریکا، در حال مذاکره برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هستند و این موضوع باعث نارضایتی شدید ترامپ شده است.
هنوز مشخص نیست گفتوگوهای تهران و مسقط چه تاثیری بر تردد نفت یا کنترل آبراه خواهند گذاشت. مقامهای جمهوری اسلامی تاکید کردهاند که توافق با عمان به معنای باز شدن تنگه هرمز نیست و این تنگه تنها زمانی باز خواهد شد که آمریکا شروط تهران از جمله برای رفع محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده و لغو تحریمهای نفتی را بپذیرد.
وزارت دفاع امارات سهشنبه ۲۷ مرداد گفت یکی از موشکها در آبهای سرزمینی این کشور و موشک دیگر خارج از این محدوده سقوط کرد.
این وزارتخانه گزارشی درباره تلفات یا خسارات احتمالی منتشر نکرد اما در شبکه ایکس اعلام کرد ارزیابیها نشان میدهند دو موشک پرتابشده، حرکت کشتیها را هدف گرفته بودند که در دریا سقوط کردند.
خبرگزاری رویترز نوشت این نخستین مورد گزارششده از حمله موشکی به امارات از زمان حمله ۱۴ اردیبهشت به بندر فجیره است.
تا زمان انتشار این گزارش، جمهوری اسلامی درباره شلیک این موشکها اظهار نظری نکرد.
وزارت دفاع امارات در بیانیه خود اعلام کرد: «آمادگی کامل خود را برای مقابله با هرگونه تهدید و برخورد قاطع با هر اقدامی که امنیت کشور را بیثبات کند، حفظ کردهایم.»
وزارت کشور امارات پیشتر در یک پیام هشدار تلفنی به ساکنان، از وجود تهدید موشکی خبر داده بود.
این وزارتخانه پس از پایان وضعیت هشدار، پیام دیگری فرستاد و اعلام کرد شرایط امن است و شهروندان میتوانند فعالیتهای عادی خود را از سر بگیرند.
افزایش خطر تشدید دوباره جنگ
شلیک موشکها یک روز پس از پایان مهلت ۶۰ روزه مذاکرات صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی، بدون دستیابی به توافق، انجام شد.
پایان این مهلت، نگرانیها را درباره تشدید دوباره درگیریها افزایش داده است.
جنگی که آمریکا و اسرائیل نهم اسفند با حمله به جمهوری اسلامی آغاز کردند، تردد کشتیها را در تنگه هرمز بهشدت مختل کرده است.
تهران و واشینگتن در ماه ژوئن تفاهمنامهای موقت امضا کردند، اما این توافق فروپاشید و حملات پراکنده ادامه یافت.
امارات در روزهای اخیر جمهوری اسلامی را به حمله به کشتیهای متعلق به شرکت دولتی نفت ابوظبی، ادنوک، هنگام عبور از تنگه هرمز متهم کرد.
تهران مسئولیت این حملات را بر عهده نگرفت.
سپاه پاسداران پیشتر تهدید کرده بود علیه کشتیهایی که «با دشمنان جمهوری اسلامی ارتباط داشته باشند» یا از دستورهای تهران برای عبور از تنگه پیروی نکنند، اقدام خواهد کرد.
بررسی تغییر آرایش نظامی آمریکا در منطقه
شلیک موشکها از ایران همزمان با آن انجام شد که واشینگتنپست گزارش داد پنتاگون احتمال کاهش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس پس از پایان جنگ را بررسی میکند.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در شرایط عادی حدود ۴۰ هزار نیرو را در نزدیک به ۲۰ مرکز، از اردن تا عمان، مستقر میکند. بزرگترین پایگاههای دائمی آمریکا در بحرین، قطر و کویت قرار دارند و کشورهای منطقه برای دفاع در برابر حملات موشکی و پهپادی تا حد زیادی به این نیروها متکیاند.
بر اساس گزارش واشینگتنپست، در جریان جنگ بیش از ۲۰۰ مرکز و تاسیسات آمریکا در منطقه آسیب دیده یا خراب شدهاند.
پنتاگون در حال بررسی این موضوع است که آیا پایگاههای خسارتدیده باید به شکل سابق بازسازی شوند یا بخشی از نیروها به مناطق دورتر از خلیج فارس انتقال یابند.
