فناوری «ارتباط مستقیم با ماهواره» شاید روزی بتواند به ایرانیان کمک کند بخشی از فیلترینگ و محاصره دیجیتال جمهوری اسلامی را دور بزنند، اما با وجود امیدهای گسترده، در شرایط کنونی راهحلی عملی برای مقابله با قطع اینترنت در ایران نیست.
دسترسی به اینترنت در ایران ابتدا در جریان اعتراضهای دیماه ۱۴۰۴ و سپس در جریان جنگ دوم در اسفندماه ۱۴۰۴ برای ماهها قطع شد و سرانجام پس از ۸۸ روز قطعی سراسری، بهطور محدود دوباره برقرار شد.
اگرچه اتصال بینالمللی برای بسیاری از کاربران اینترنت ثابت و خانگی ممکن شده، اما شبکه همچنان با اختلال، ناپایداری و سانسور گسترده روبهرو است.
بیش از ۱۰۰ روز از آغاز قطع گسترده اینترنت گذشته، اما روند بازگشت دسترسی محدود، گزینشی و تحت کنترل شدید بوده است.
از دسترسی مشروط بر پایه احراز هویت، انتقال کسبوکارها به سکوهای داخلی و ایجاد سیمکارتها یا اینترنت سفید، برای دسترسی به اینترنت گرفته تا سایر سازوکارها، به نظر میرسد جمهوری اسلامی مصمم است ساختار چندلایه سانسور، نظارت و کنترل ارتباطات خود را حفظ کند.
شبکه ملی اطلاعات، درگاههای متمرکز اتصال به اینترنت جهانی، تنظیمات کنترلشده شبکههای تلفن همراه، سامانههای احراز هویت و سازوکارهای ثبت دستگاهها، همگی ابزارهایی هستند که به حکومت امکان میدهند در حالی که کانالهای ارتباطی پایدار را برای گروههای منتخب حفظ میکند، دسترسی عمومی به اینترنت جهانی را محدود یا قطع کند.
به همین دلیل، فناوری ارتباط مستقیم با ماهواره ( D2C ) توجه روزافزون ایرانیان را به خود جلب کرده است.
بسیاری امیدوارند امکان اتصال مستقیم تلفن همراه به ماهواره، بدون نیاز به دیش، ترمینال، اپراتور داخلی یا درگاههای تحت کنترل حکومت، راهی برای رهایی از آنچه «زندان دیجیتال» جمهوری اسلامی میدانند، فراهم کند.
اهمیت این موضوع تا جایی پیش رفته که وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) با شرکت اسپیسایکس درباره فعالسازی سرویس ارتباط مستقیم با ماهواره برای شهروندان ایرانی گفتوگو کرده است.
خبرگزاری رویترز گزارش داده است که اسپیسایکس برای راهاندازی این سرویس تا ۵۰۰ میلیون دلار و برای بهرهبرداری ماهانه آن ۱۰۰ میلیون دلار درخواست کرده است.
اما پرسش اصلی این است که آیا نسخههای کنونی فناوری ارتباط مستقیم با ماهواره میتوانند چنین انتظاری را در مقیاس ایران برآورده کنند؟
پاسخ فعلا منفی است.
سامانههای فعلی ظرفیت محدودی دارند، در برابر تداخل امواج رادیویی آسیبپذیرند و برای کاربرانی که ممکن است از طریق سامانه ثبت دستگاهها و شبکه تلفن همراه ایران شناسایی شوند، خطراتی به همراه دارند.
با این حال، پرسشهای اساسی همچنان باقی است: آیا نسل کنونی فناوری «دایرکت تو کال» (Direct-to-Cell) واقعا میتواند پاسخگوی چنین انتظاراتی در مقیاس ایران باشد؟ آیا این فناوری همچنان تنها یک ابزار ارتباطی محدود و اضطراری است یا میتواند به راه گریزی قابل گسترش برای میلیونها کاربر ایرانی تبدیل شود؟ و اگر نسلهای آینده این فناوری بدون اتکا به دکلها و اپراتورهای داخلی فعالیت کنند، آیا دیوار دیجیتال ایران فرو خواهد ریخت؟
وابستگی به اپراتورهای تلفن همراه و سناریو ایسیم خارجی
در سرویس معمول استارلینک، ماهواره به یک ترمینال زمینی اختصاصی، همان دیشی که کاربران باید آن را تهیه، نصب، نگهداری و از چشم جمهوری اسلامی پنهان کنند، متصل میشود. تلفن همراه نیز از طریق وایفای به مودم استارلینک وصل میشود.
اما فناوری «دایرکت تو کال» بر پایه ایدهای متفاوت شکل گرفته است؛ در این فناوری، خود تلفن همراه نقش گیرنده و فرستنده ارتباط ماهوارهای را بر عهده میگیرد.
نسخههای فعلی «دایرکت تو کال» عمدتا سامانههای مستقل اینترنت ماهوارهای نیستند، بلکه پوشش شبکه اپراتورهای تلفن همراه را در هر منطقه تکمیل میکنند و در عمل ماهواره را به دکل مخابراتی فضایی تبدیل میکنند که وظیفه اصلی آن پوشش مناطق فاقد آنتن یا دارای پوشش ضعیف است.
استفاده از فرکانسهای مستقل در باند اِس و استقرار ماهوارهها در مدار بسیار پایین زمین (VLEO)، نزدیکتر به سطح زمین، از جمله مسیرهایی است که میتواند فناوری «دایرکت تو کال» را برای حل مشکل ایران کاربردیتر کند.
در این سناریو، اپراتورهای همکار استارلینک مانند T-Mobile، Kyivstar یا One NZ در نیوزیلند، ایران را منطقهای فاقد پوشش زمینی اعلام کرده و آن را تحت پوشش خدمات خود قرار میدهند.
از نظر سیاسی و فنی، این مدل به آن چیزی نزدیکتر است که بسیاری از شهروندان ایرانی از این فناوری انتظار دارند. در چنین حالتی، تلفن همراهی که از سیمکارت یا ایسیم یکی از این اپراتورها استفاده میکند، میتواند از داخل ایران به ماهوارههای نسل جدید اسپیسایکس متصل شود. گزارشها حاکی از آن است که حدود ۷۰۰ ماهواره از این نوع هماکنون در مدار قرار دارند.
اما تحقق چنین سناریویی تنها به اراده یا تصمیم اسپیسایکس وابسته نیست. این کار مستلزم زنجیرهای از الزامات شامل طیف فرکانسی، مجوزهای مقرراتی، تلفنهای سازگار، مودمها، آنتنها، توان ارسال سیگنال و تراشههایی است که از باندهای جدید ماهوارهای پشتیبانی کنند.
شرکتهایی مانند کوالکام، مدیاتک، اپل، سامسونگ و گوگل در این روند نقشی تعیینکننده دارند. اگر سختافزار تلفنهای همراه آماده نباشد، حتی پیشرفتهترین منظومه ماهوارهای نیز به اتصال عملی برای کاربران داخل ایران تبدیل نخواهد شد.
حتی در این سناریو خوشبینانه نیز سه مانع بزرگ همچنان باقی میماند: ظرفیت محدود، احتمال تداخل امواج رادیویی و خطر شناسایی کاربران از طریق سامانه ثبت دستگاهها و سامانه همتا.
محدودیت ظرفیت در مناطق پرجمعیت
نخستین مانع جدی بر سر راه گسترش فناوری «دایرکت تو کال» در ایران، ظرفیت آن است. این فناوری برای جایگزینی اینترنت شهری طراحی نشده، بلکه هدف آن فراهم کردن حداقل سطح ارتباط در مناطقی است که پوشش زمینی ندارند یا پوشش آنها ضعیف است. اما مسئله ایران صرفا اتصال چند کاربر در جادهها یا مناطق کوهستانی نیست.
موضوع، قطع ارتباط در شهرهایی است که ممکن است صدها هزار نفر بهطور همزمان به پیامرسانها، تماس صوتی و تصویری، اخبار، نقشه، ایمیل، خدمات مالی و امکان ارسال عکس و ویدیو نیاز داشته باشند.
در برخی آزمایشهای اولیه، پهنای باند ثبتشده برای یک اتصال حدود ۱۴ مگابیت بر ثانیه بوده است. اما این عدد نباید با سرعت اینترنت شهری مقایسه شود. در عمل، همین پهنای باند محدود باید میان تمام کاربرانی که در محدوده پوشش هر ماهواره قرار دارند، تقسیم شود.
برای درک بهتر ابعاد مساله، در شهری مانند تهران اگر تنها یک درصد جمعیت بهطور همزمان به یک اتصال بسیار ابتدایی با سرعت یک مگابیت بر ثانیه نیاز داشته باشند، ظرفیت مورد نیاز شبکه حدود ۹۹ گیگابیت بر ثانیه خواهد بود.
این رقم در مقایسه با ظرفیت فعلی هر پرتو فعال «دایرکت تو کال» که بین ۴ تا ۱۷ مگابیت بر ثانیه است و حتی در مقایسه با چشمانداز خوشبینانه ۱۵۰ مگابیت بر ثانیه در نسلهای آینده، شکافی چند صد برابری را نشان میدهد.
تداخل امواج رادیویی ناشی از سیگنالهای زمینی
حتی اگر فناوری «دایرکت تو کال» بتواند بر مشکلات ظرفیت و وابستگی به اپراتورهای داخلی غلبه کند، همچنان با مانعی روبهرو است که ریشه در فیزیک امواج رادیویی دارد. برای برقراری ارتباط، تلفن همراه باید سیگنالی بسیار ضعیف را از ماهوارهای که صدها کیلومتر بالاتر از زمین در حرکت است دریافت کند، در حالی که همزمان در محیطی مملو از دکلهای مخابراتی، فرستندههای زمینی و سیگنالهای محلی بسیار قویتر فعالیت میکند.
در چنین شرایطی، نسبت میان سیگنال مورد نظر و نویز و تداخل محیطی تعیین میکند که آیا گیرنده اساسا میتواند سیگنال ماهواره را تشخیص دهد یا خیر.
یک دکل مخابراتی متعلق به همراه اول یا ایرانسل که در نزدیکی کاربر قرار دارد، ممکن است سیگنالی بهمراتب قویتر از سیگنال ماهواره ارسال کند؛ بهگونهای که گیرنده تلفن عملا نتواند سیگنال ضعیفتر را تشخیص دهد یا ارتباطی پایدار با آن برقرار کند.
در چنین وضعیتی، دولت نیازی به هدف قرار دادن ماهواره ندارد. کافی است از دکلها، فرستندهها و کنترل توان شبکه تلفن همراه استفاده کند تا محیط رادیویی اطراف کاربر برای ارتباط ماهوارهای نامناسب شود.
برای جمهوری اسلامی، این نوع اختلال میتواند سریع، موضعی و کمهزینه باشد. بنابراین حتی اگر ماهواره خارج از دسترس حکومت باشد، تلفن همراه کاربر همچنان روی زمین و در محیطی قرار دارد که امکان دستکاری آن وجود دارد.
نسلهای آینده با طیف فرکانسی اختصاصی، مودمهای پیشرفتهتر و پروتکلهای مقاومتر شاید بخشی از این آسیبپذیری را کاهش دهند، اما آن را بهطور کامل از میان نخواهند برد.
ثبت دستگاه و شناسایی کاربران
اما پرسش امنیتی مهمتر این است که هنگام استفاده از فناوری «دایرکت تو کال»، تا چه اندازه امکان شناسایی کاربر در داخل ایران وجود دارد.
در ایران، تلفن همراه تنها یک ابزار ارتباطی نیست. سیمکارت، هویت مشترک، شناسه دستگاه و هویت واقعی کاربر در چندین لایه به یکدیگر متصل هستند.
هر تلفن همراه دارای یک شناسه سختافزاری منحصربهفرد یا آیامایآی (IMEI) است که نقش هویت دستگاه را در شبکههای تلفن همراه ایفا میکند. سامانه همتا میتواند این شناسه را به سیمکارت، سابقه فعالسازی، مالکیت و در بسیاری از موارد، هویت واقعی کاربر مرتبط کند.
در چنین شرایطی، استفاده از سیمکارت یا ایسیم خارجی برای ارتباط ماهوارهای لزوما به معنای ناشناس ماندن کاربر نیست. اگر تلفنی با یک شناسه آیامایآی شناختهشده ناگهان از طریق یک مسیر ماهوارهای غیرمجاز و با شناسه اپراتور خارجی تلاش به برقراری ارتباط کند، این رفتار میتواند به الگویی غیرعادی و قابل شناسایی تبدیل شود.
ترکیب سامانه ثبت دستگاهها، اطلاعات اپراتورها، پایگاههای داده سیمکارت و ابزارهای نظارتی محلی میتواند چنین ارتباطی را به یک خطر امنیتی تبدیل کند. بنابراین پرسش کلیدی این است که چگونه میتوان بدون افشای هویت، موقعیت مکانی و الگوی رفتاری کاربر، از این فناوری استفاده کرد.
فرصتی راهبردی، نه راهحلی فوری
فناوری «دایرکت تو کال» را باید جدی گرفت، اما نباید درباره تواناییهای آن اغراق کرد. جذابیت این فناوری برای ایران روشن است:
اگر روزی یک تلفن همراه معمولی بتواند بدون نیاز به دیش، ترمینال مجزا، اپراتور داخلی یا درگاههای تحت کنترل جمهوری اسلامی مستقیما به ماهواره متصل شود، یکی از پایههای اصلی ساختار کنترل اینترنت در ایران به چالش کشیده خواهد شد.
اما آن روز هنوز فرا نرسیده است. نسخههای کنونی که در حال توسعه هستند، عمدتا برای پوشش مناطق فاقد آنتن طراحی شدهاند، نه برای جایگزینی اینترنت شهری دهها میلیون کاربر.
ظرفیت محدود، احتمال تداخل امواج و خطر افشا و شناسایی کاربران باعث میشود این فناوری در شرایط فعلی نتواند به مسیری عمومی و قابل گسترش برای دور زدن قطع اینترنت در ایران تبدیل شود. ارزش کنونی آن عمدتا در نقش یک ابزار اضطراری است؛ ابزاری برای ارسال پیام، اشتراکگذاری موقعیت مکانی، اعلام هشدار یا حفظ ارتباط کوتاهمدت در زمان بحران.
اگر نسل بعدی ماهوارهها بتواند ظرفیت بیشتر، طیف فرکانسی مستقل، تلفنهای سازگار، امنیت کاربران و قواعد حمایتی جهانی را همزمان فراهم کند، آینده ممکن است متفاوت باشد. اما تا آن زمان، فناوری ارتباط مستقیم با ماهواره بیش از آنکه راهحل امروز برای رهایی از زندان دیجیتال ایران باشد، روزنهای مهم برای آینده است.
بر اساس گزارش نشریه «پیام ما»، از ۲۰ اردیبهشت تا سوم تیرماه امسال، استان فارس با موجی کمسابقه از آتشسوزیهای جنگلی روبهرو بوده است. از ۱۳ مورد حریق در شهرستان کوهچنار طی ۱۲ روز و چهار آتشسوزی همزمان در نورآباد ممسنی گرفته تا شش کانون حریق در هشتم خرداد، پنج آتشسوزی در یک روز در کوهچنار و حریقهای متعدد در کوهمره سرخی، مالهگاله، پارک ملی بمو و دیگر مناطق زاگرس.
بختیار کشاورز، عضو تیم اطفای حریق «حامیان طبیعت زاگرس»، به پیام ما گفت اگرچه آتشسوزیهای امسال در نورآباد نسبت به سال گذشته حدود یک ماه دیرتر آغاز شد، اما بارندگیهای مناسب باعث رشد انبوه پوشش گیاهی شده و همین موضوع وسعت آتشسوزیها را چند برابر کرده است.
او هشدار داد: «دعا کنید امسال به خیر بگذرد. با این وضعیت پوشش گیاهی، دعا کنید برای داوطلبان زاگرس اتفاقی نیفتد.»
تجهیزات فرسوده و مدیریت ناکارآمد
به گفته این فعال محیط زیست، اگرچه جلسات هماهنگی میان منابع طبیعی، ستاد مدیریت بحران و گروههای مردمی نسبت به سال گذشته وضعیت پشتیبانی را اندکی بهبود داده، اما وسعت مناطق حریق و کمبود شدید نیرو و امکانات، همچنان مانع مهار سریع آتش است.
داوطلبان گفتند بخش زیادی از تجهیزات مورد استفاده آنها فرسوده شده است.
کشاورز گفت دستگاه دمندهای که چهار سال از آن استفاده کرده، دیگر کارایی لازم را ندارد و به دلیل مشکلات اقتصادی، کمکهای مردمی برای خرید تجهیزات جدید نیز به شدت کاهش یافته است.
به گفته او، داوطلبان حتی برای تهیه کفش، لباس و دستکش استاندارد نیز با مشکل روبهرو هستند.
فعالان محیط زیست همچنین نسبت به امنیت نیروهای داوطلب هشدار دادند.
کشاورز گفت سال گذشته یکی از اعضای گروه آنها از کوه سقوط کرد و بهطور معجزهآسایی جان سالم به در برد.
نیاز امدادگران به تجهیرات استاندارد
او تاکید کرد داوطلبانی که در کنار شعلههای آتش فعالیت میکنند، به تجهیزات ایمنی استاندارد نیاز دارند.
محمد مرادپور، عضو تیم اطفای حریق «سرچهان»، نیز در گفتوگو با پیام ما، آتشسوزی منطقه حفاظتشده روشنکوه را یکی از بزرگترین حریقهای سالهای اخیر توصیف کرد. آتشی که به گفته او بیش از ۱۲ ساعت ادامه داشت و بخش قابل توجهی از درختان بنه را از بین برد.
به گفته مرادپور، عملیات اطفای حریق عمدتا با مشارکت نیروهای مردمی انجام شد و گروههای داوطلب به صورت نوبتی وارد خط آتش شدند.
با این حال او گفت مشارکت مردمی نسبت به گذشته کاهش یافته است؛ موضوعی که علاوه بر مشکلات اقتصادی و اختلال در اطلاعرسانی، به نبود برخورد قضایی با عاملان آتشسوزیها نیز نسبت داده میشود.
او گفت در ساعات اولیه حریق، چند نفر در میان حلقه آتش گرفتار شدند و اگر حادثهای برای آنها رخ میداد، مشخص نبود چه نهادی پاسخگو خواهد بود.
مرادپور همچنین از کمبود تجهیزات، ضعف مدیریت بحران و تاخیر در اعزام ماشینآلات ایجاد آتشبُر انتقاد کرد و گفت اگر امکانات استانهای همجوار در همان ساعات اولیه وارد عمل میشدند، دامنه آتش تا این اندازه گسترش پیدا نمیکرد.
شریف محمدی، سرپرست تیم اطفای حریق شهرستان کوهچنار، نیز به پیام ما گفت تنها در یک ماه گذشته ۲۷ مورد آتشسوزی در این شهرستان رخ داده است. رقمی که به گفته او از آمار رسمی منابع طبیعی بیشتر است، زیرا برخی مناطق تحت مدیریت شهرداریها در آمار رسمی ثبت نمیشوند.
او از آتشسوزی گسترده هفته گذشته در بخشی از ذخیرهگاه زیستکره ارژن و پریشان خبر داد که حدود ۱۸ هزار هکتار را درگیر کرد و مهار آن ۴۸ ساعت زمان برد.
محمدی گفت منابع طبیعی تنها یک نیروی عملیاتی برای حفاظت از این محدوده وسیع در اختیار داشت و بخش عمده عملیات با تجهیزات شخصی داوطلبان انجام شد.
منشا انسانی آتشسوزیها
به گفته این فعال محیط زیست، بسیاری از آتشسوزیها منشا انسانی دارند.
او گفت برخی افراد برای تصرف اراضی ملی یا پس از تخریب مزارع غیرقانونی خشخاش، اقدام به آتش زدن جنگلها میکنند.
محمدی که خود در جریان عملیات هفته گذشته از کوه سقوط کرده اما آسیب جدی ندیده است، گفت سال گذشته نیز بر اثر حادثهای در اطفای حریق دچار شکستگی دنده و آسیب پا شده است.
او افزود یکی دیگر از اعضای تیمش نیز سال گذشته بر اثر سقوط از ارتفاع دچار شکستگی مهرههای کمر و کتف شد و با وجود داشتن کارت همیار طبیعت و بیمه، هنوز برای دریافت حقوق قانونی خود درگیر پیگیریهای قضایی است.
او هشدار داد که با ادامه روند فعلی، داوطلبان انگیزه خود را برای حضور در عملیات از دست خواهند داد.
محمدی همچنین گفت امسال برای نخستین بار در بیش از ۴۰۰ عملیات اطفای حریق احساس ترس کرده است، زیرا ارتفاع شعلهها به حدود ۱۵ متر میرسید و امکان نزدیک شدن به آتش با دمنده وجود نداشت.
به گفته او، با گرمتر شدن هوا و سرایت آتش به ارتفاعات، احتمال وقوع حریقهای گستردهتر در هفتههای آینده بسیار زیاد است.
داوطلبان همچنین تاکید کردند استفاده از بالگرد برای انتقال نیرو به مناطق صعبالعبور، بسیار موثرتر از استفاده از بالگردهای آبپاش است.
به گفته آنها، در بسیاری از موارد نیروهای امدادی ناچارند هشت تا ۹ ساعت کوهنوردی کنند تا به محل آتش برسند و همین موضوع توان آنها را برای مقابله با حریق کاهش میدهد.
آنها همچنین خواستار استفاده از پهپادها یا هلیشات برای پایش مناطق پس از اطفای حریق و شناسایی مسیر گسترش آتش شدهاند. اقدامی که به گفته آنان میتواند از بازگشت غیرضروری نیروها به منطقه و اتلاف امکانات جلوگیری کند.
محمدحسین حسینزاده، از دیگر اعضای تیمهای مردمی اطفای حریق در کوهمره سرخی، نیز به پیام ما گفت بالگرد میتواند زمان رسیدن نیروها به منطقه را به شکل چشمگیری کاهش دهد و دستگاههای دمنده، در صورت در اختیار داشتن تعداد کافی، کارایی معادل ۲۰ نیروی انسانی دارند؛ اما کمبود امکانات و کاهش کمکهای مردمی، توان داوطلبان را محدود کرده است.
در مقابل، شهرام منتصری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، چهارم تیرماه به خبرگزاری ایسنا گفت آتشسوزی در جنگلهای بالاده کازرون و کوهمره سرخی به طور کامل مهار شده و در حال حاضر هیچ کانون فعال آتشی در منطقه وجود ندارد.
او افزود عملیات پایش همچنان ادامه دارد تا از شعلهور شدن دوباره آتش جلوگیری شود.
به گفته منتصری، آتش چندین بار به دلیل وزش باد شدید دوباره شعلهور شده و عملیات مهار آن چهار تا پنج بار تکرار شده است.
او همچنین گفت در جریان عملیات اطفای حریق، بالگرد در یک روز ۱۲ سورتی پرواز انجام داده است.
با این حال، اسماعیل حسینی، نماینده شیراز و زرقان در مجلس شورای اسلامی، پنجم تیرماه به ایسنا گفت آتشسوزی کوهمره سرخی که از ۳۱ خرداد با منشا انسانی آغاز شد، به دلیل «بیتدبیری» شش روز ادامه یافت و بخشهایی از جنگلهای ارزشمند زاگرس را از بین برد.
او با انتقاد از عملکرد دستگاههای مسئول گفت بیش از ۹۰ درصد آتشسوزیهای جنگلهای زاگرس منشا انسانی دارند و بخش عمده آنها با آموزش و پیشگیری قابل جلوگیری است، اما مسئولان هر سال تنها پس از آغاز آتشسوزیها به فکر تامین اعتبار و تجهیزات میافتند.
حسینی همچنین از اجرا نشدن دستورهای وزیر جهاد کشاورزی برای تجهیز پاسگاه حفاظتی کوهمره سرخی، کمبود نیرو و تجهیزات، نقص فنی تنها بالگرد آبپاش استان و نبود برنامه جامع پیشگیری و پایش انتقاد کرد و خواستار برخورد قضایی با عاملان آتشافروزی و ایجاد سازوکاری مشخص برای سازماندهی و تجهیز نیروهای مردمی شد.
مجموعه روایتهای داوطلبان، مقامهای منابع طبیعی و نماینده مجلس نشان میدهد هرچند آتشسوزیهای اخیر در برخی مناطق مهار شدهاند، اما با آغاز فصل گرما، انبوه پوشش گیاهی، کمبود امکانات و تداوم عوامل انسانی، نگرانیها درباره تکرار حریقهای گسترده در جنگلهای زاگرس همچنان پابرجاست.
از سوی دیگر، سرعت عرضه مواد مخدر صنعتی جدید به حدی رسیده است که پیش از یافتن راهکار درمانی مناسب برای مواد قبلی، مواد جدیدی وارد بازار میشوند.
سلیمان عباسی، شنبه ششم تیر ماه در گفتوگو با خبرگزاری ایلنا گفت عوامل اجتماعی و اقتصادی مانند فقر، بیکاری، مشکلات خانوادگی و اختلالات روانی، سود کلان قاچاق مواد مخدر و همچنین آنچه او نقش «بیگانگان» در ورود مواد مخدر به کشور خواند، از مهمترین عوامل گسترش اعتیاد هستند.
به گفته این مقام دولتی، اعتیاد دیگر مانند گذشته محدود به اقشار کمبرخوردار نیست و در میان افراد تحصیلکرده و دارای موقعیت اجتماعی و اقتصادی مناسب نیز دیده میشود.
عباسی افزود با کاهش دسترسی به مواد سنتی، تولیدکنندگان به سمت ساخت مواد مخدر صنعتی با ترکیبات شیمیایی ناشناخته رفتهاند. موادی که با نامهایی مانند «فلاکا، زایلازین، میتازین، قرص کا، کمیکال، شیشه و انواع کاتینونها» در بازار عرضه میشوند.
او با اشاره به اینکه تنها از خانواده کاتینونها حدود ۱۷۸ ترکیب مختلف در جهان شناسایی شده است، گفت سرعت تولید و عرضه این مواد به اندازهای بالاست که هنوز هیچ پروتکل درمانی موثری برای بسیاری از آنها تدوین نشده و پیش از یافتن روش درمان، ترکیبات جدید وارد بازار میشوند.
عباسی همچنین تاکید کرد هنوز آمار دقیقی از میزان شیوع این مواد در ایران وجود ندارد، اما آگاهیبخشی به جوانان برای مقابله با «تبلیغات فریبنده درباره بیضرر بودن یا خواص بهظاهر مثبت این مواد» ضروری است.
به گفته او، مصرفکنندگان اغلب با وعدههایی مانند کاهش استرس، افزایش انرژی، کمک به تمرکز یا کاهش وزن، به مصرف این مواد ترغیب میشوند، اما در نهایت دچار وابستگی و عوارض جدی خواهند شد.
مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر همچنین حشیش و گُل را پرمصرفترین مواد مخدر در ایران دانست و سیگار را مهمترین دروازه ورود به اعتیاد توصیف کرد.
او هشدار داد عادیسازی مصرف سیگار، بهویژه از طریق الگوبرداری جوانان از چهرههای شناختهشده، حساسیت جامعه را نسبت به مصرف مواد کاهش میدهد و حتی امکان مخلوط کردن مواد روانگردان با سیگارهای معمولی، خطر گرایش به اعتیاد را بیش از پیش افزایش داده است.
همزمان با این سخنان، کمبود و گرانی داروهای درمان اعتیاد در ایران، روند معالجه بسیاری از مصرفکنندگان مواد مخدر را با اختلال روبهرو کرده و نگرانیها را درباره روی آوردن آنها به مواد خطرناکتر و تشدید آسیبهای اجتماعی، افزایش داده است.
سعید صفاتیان، مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، پیشتر گفته بود: «از آنجا که قیمت تریاک در بازار غیرقانونی بسیار بالاست، برخی مصرفکنندگان ممکن است به سمت مواد خطرناکتری مانند شیشه سوق پیدا کنند.»
