میعاد ملکی، تحلیلگر امور مالی و تحریمها، در یک رشته توییت در شبکه اجتماعی ایکس، نشان میدهد که جزیره خارک با وجود اندازه کوچک خود، یکی از حیاتیترین نقاط زیرساختی اقتصاد ایران و در عین حال یکی از نقاط کلیدی در معادله امنیتی تنگه هرمز به شمار میرود.
ملکی در این مطلب توضیح میدهد که جزیره خارک، نواری مرجانی به طول حدود پنج مایل در شمال خلیج فارس است، اما حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران از طریق آن انجام میشود و بخش عمده حدود ۷۸ میلیارد دلار درآمد سالانه انرژی ایران از همین مسیر تامین میشود. به گفته او، به همین دلیل است که دونالد ترامپ از این جزیره به عنوان «جواهر تاج ایران» یاد کرده است.
در این تحلیل تاکید شده است که اگرچه نفت ایران تنها ۳ تا ۴ درصد عرضه جهانی نفت را تشکیل میدهد، اما اهمیت واقعی بحران به تنگه هرمز مربوط میشود؛ آبراهی که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند. ملکی مینویسد تهدید این مسیر نه تنها صادرات ایران بلکه جریان انرژی کشورهای بزرگی مانند عربستان سعودی، عراق، کویت، قطر و امارات را نیز به خطر میاندازد. به گفته او، حملات اخیر به خارک را باید بیشتر در چارچوب حفاظت از جریان ۲۰ درصدی نفت جهان تحلیل کرد، نه صرفاً ضربه زدن به سهم محدود ایران در بازار جهانی.
او در ادامه با مقایسه ظرفیت پایانههای نفتی ایران توضیح میدهد که هیچ مرکز دیگری در این کشور به پای خارک نمیرسد. به گفته او، پایانه خارک ظرفیت انتقال حدود ۷ میلیون بشکه در روز و ذخیرهسازی ۲۸.۳ میلیون بشکه نفت را دارد و میتواند همزمان ۸ تا ۹ نفتکش بسیار بزرگ را پذیرش کند. در مقابل، ظرفیت پایانههای دیگر بسیار محدودتر است: جزیره لاوان حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز ظرفیت دارد، جزیره سیری حدود ۴.۵ میلیون بشکه ظرفیت ذخیره دارد، عسلویه صرفاً برای میعانات گازی استفاده میشود و نه نفت خام، و پایانه جاسک در دریای عمان که قرار بود ظرفیت یک میلیون بشکه در روز داشته باشد، هنوز تنها حدود ۲ میلیون بشکه ظرفیت ذخیره دارد. به گفته ملکی، این ارقام نشان میدهد که خارک عملاً تنها پایانه اصلی صادرات نفت خام ایران است.
این تحلیل همچنین به اهمیت نظامی این جزیره اشاره میکند. به گفته ملکی، خارک که گاهی «جزیره ممنوعه» نامیده میشود، تحت حفاظت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قرار دارد و محل استقرار تیپ رزمی سطحی ۱۱۲ ذوالفقار از یگانهای نخبه نیروی دریایی سپاه است. این یگان از قایقهای تندرو مجهز به موشکهای ضدکشتی، مینهای دریایی و دیگر تجهیزات دریایی استفاده میکند.
ملکی مینویسد خارک علاوه بر پایانه نفتی، به عنوان یک سکوی عملیاتی نظامی در شمال خلیج فارس نیز استفاده میشود. از جمله تجهیزات مستقر در این منطقه میتوان به قایقهای موشکانداز کلاس ذوالفقار مجهز به موشکهای ضدکشتی نصر-۱ با برد حدود ۲۵ تا ۳۵ کیلومتر، قایقهای تندرو کلاس عاشورا با توانایی شلیک راکت و مینگذاری، سامانههای موشکی ساحلی، شبکههای راداری و زیرساختهای پهپادی اشاره کرد.
در کنار سپاه، نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز از منطقه بوشهر-خارک برای عملیات دریایی استفاده میکند. ملکی توضیح میدهد که اگرچه نیروی دریایی سپاه ادعای انحصار در جنگ مین را دارد، اما نیروی دریایی ارتش نیز از این منطقه برای عملیات مینگذاری با قایقهای تندرو و بالگردها بهره میبرد.
به گفته این تحلیلگر، حکومت ایران احتمالاً بین ۲ هزار تا ۶ هزار مین دریایی در اختیار دارد. او مینویسد تهران پیشتر «چند ده مین» در تنگه هرمز کار گذاشته و همچنان بخش عمده توان مینگذاری خود را حفظ کرده است. به گفته او، حتی یک عملیات محدود مینگذاری میتواند عبور کشتیها را برای چند روز مختل کند و ۳۰۰ مین میتواند تنگه هرمز را برای مدت طولانی عملاً مسدود کند.
ملکی همچنین اشاره میکند که سنتکام در روزهای اخیر ۱۶ شناور مینگذار ایرانی را در نزدیکی تنگه هرمز منهدم کرده و عملیات شناسایی انبارهای مین را آغاز کرده است. با این حال، به گفته او شناورهای مینگذار و قایقهای تندرو مستقر در خارک و بوشهر همچنان تهدیدی جدی برای عملیات مینروبی محسوب میشوند.
در همین چارچوب، ملکی توضیح میدهد که حمله به اهداف نظامی در خارک در حالی انجام شده که زیرساختهای نفتی این جزیره عمداً هدف قرار نگرفتهاند. به گفته او، نابودی قایقهای موشکانداز، قایقهای تندرو، سکوی پرتاب موشک، پهپادها و سامانههای ساحلی میتواند تهدید علیه ناوهای مینروب ائتلاف را کاهش دهد و به پاکسازی تنگه هرمز کمک کند.
او میافزاید که بدون حذف تهدیدهای موشکی و پهپادی حکومت ایران، اسکورت نفتکشها در تنگه هرمز برای نیروی دریایی آمریکا و متحدانش دشوار خواهد بود. به گفته او، از بین بردن توان نظامی حکومت ایران در مناطقی مانند خارک و بندرعباس میتواند راه را برای فعالیت ناوهای مینروب و پهپادهای ضد مین هموار کند تا آزادی کشتیرانی در این مسیر حیاتی دوباره برقرار شود.
ملکی در پایان مینویسد پیام واشینگتن روشن است: اگر [حکومت] ایران یا هر طرف دیگری تلاش کند عبور کشتیها از تنگه هرمز را مختل کند، هدف قرار دادن زیرساختهای نفتی نیز ممکن است در دستور کار قرار گیرد. به گفته او، در معادله انرژی جهانی ۳ تا ۴ درصد سهم نفت ایران قابل جایگزینی است، اما ۲۰ درصد نفتی که از تنگه هرمز عبور میکند قابل چشمپوشی نیست؛ و همین محاسبه در پس تصمیمهای نظامی اخیر قرار دارد.
ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشیال گفت که سنتکام «یکی از قدرتمندترین عملیاتهای بمباران در تاریخ خاورمیانه» را اجرا کرده و تمام اهداف نظامی در جزیره خارک را «به طور کامل نابود کرده است».
رییسجمهوری آمریکا در عین حال اعلام کرد که به گفته خودش «به دلایل ملاحظات انسانی» تصمیم گرفته است زیرساختهای نفتی جزیره خارک را هدف قرار ندهد. او هشدار داد که اگر [حکومت] ایران یا هر طرف دیگری در عبور آزاد و امن کشتیها از تنگه هرمز اختلال ایجاد کند، ممکن است در این تصمیم تجدیدنظر کند.
فارن پالیسی مینویسد جزیره خارک پایانه اصلی صادرات نفت ایران است و تاسیسات آن نقش حیاتی در اقتصاد این کشور دارند. این جزیره که در فاصله حدود ۱۵ مایلی از ساحل ایران قرار دارد، سالانه حدود ۹۵۰ میلیون بشکه نفت خام را مدیریت میکند و حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران از طریق آن انجام میشود.
به گزارش این نشریه، حمله به خارک تقریبا دو هفته پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران انجام شده است. در این مدت تهران بیش از دوازده کشتی را در تنگه هرمز هدف قرار داده است؛ آبراهی باریک که حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند. این حملات باعث اختلال جدی در عبور کشتیها از این مسیر حیاتی شده و قیمت نفت را به شدت افزایش داده است. قیمت نفت برنت، شاخص جهانی نفت، روز جمعه به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسید؛ افزایشی بیش از ۴۰ درصد نسبت به آغاز جنگ در اواخر فوریه.
فارن پالیسی همچنین گزارش داد که در روزهای اخیر گمانهزنیهایی درباره احتمال حمله یا حتی تصرف جزیره خارک توسط آمریکا مطرح شده بود. با این حال کارشناسان هشدار دادهاند که چنین اقدامی میتواند خطرات جدی در پی داشته باشد.
گرگوری برو، تحلیلگر ارشد موسسه «یوروژیا گروپ»، به فارن پالیسی گفته است که تصرف خارک میتواند از نظر نظری صادرات نفت ایران را مختل کرده و اهرم فشار بیشتری در اختیار واشینگتن قرار دهد. با این حال او تاکید کرده است که ایران همچنان پایانههای صادراتی دیگری دارد، از جمله پایانه جاسک در شرق تنگه هرمز، و در صورت از دست دادن خارک نیز احتمالاً میتواند صادرات نفت خود را -هرچند با حجم کمتر- ادامه دهد.
به گفته این کارشناس، تصرف خارک همچنین خطرات نظامی قابل توجهی برای نیروهای آمریکایی در پی خواهد داشت، زیرا چنین اقدامی در خاک ایران میتواند واکنش «بسیار تهاجمی» تهران را به همراه داشته و نیروهای آمریکایی را در معرض حملات موشکی و پهپادی قرار دهد.
در همین حال گزارشها حاکی از آن است که وزارت جنگ آمریکا نیروها و تجهیزات نظامی بیشتری به منطقه اعزام کرده است. از جمله ناو هواپیمابر «یواساس تریپولی» (USS Tripoli) و حدود ۲۵۰۰ تفنگدار دریایی به منطقه اعزام شدهاند که میتواند گزینههای بیشتری برای اقدامات احتمالی آینده آمریکا فراهم کند.
فارن پالیسی همچنین یادآوری میکند که ترامپ سالها پیش نیز درباره احتمال تصرف جزیره خارک صحبت کرده بود. برایان کیلمید، مجری رادیو فاکسنیوز، در مصاحبه تازه خود از ترامپ پرسید آیا اکنون چنین اقدامی را مدنظر دارد یا نه، اما رییسجمهوری آمریکا از پاسخ مستقیم به این سوال خودداری کرد و گفت دلیلی ندارد درباره چنین تصمیمهایی به طور علنی صحبت کند.
به نوشته سومیت گانگولی، پژوهشگر ارشد موسسه «هوور»، دو رویداد اخیر- یکی در دهلینو و دیگری در نزدیکی سواحل سریلانکا- میتواند پیامدهای مهمی برای آینده روابط آمریکا و هند داشته باشد؛ روابطی که در سایه جنگ ایران وارد مرحلهای حساس شده است.
در نخستین رویداد، کریستوفر لاندو، معاون وزیر خارجه آمریکا، در نشست سالانه «رایسینا دیالوگ» (Raisina Dialogue) در دهلی نو ضمن تاکید بر تمایل واشینگتن به ادامه همکاری با هند، اعلام کرد که دولت ترامپ قصد ندارد اجازه دهد هند بهگونهای رشد اقتصادی پیدا کند که در رقابتهای تجاری به رقیب آمریکا تبدیل شود. او گفت ایالات متحده نمیخواهد «اشتباهی را که ۲۰ سال پیش در قبال چین انجام داد» در مورد هند تکرار کند.
این سخنان واکنش سریع مقامهای هندی را در پی داشت. سوبرامانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند در واکنشی غیرمستقیم اعلام کرد که «صعود هند تنها توسط خود هند تعیین خواهد شد». در عین حال حزب مخالف «کنگره ملی هند» سخنان مقام آمریکایی را «توهینآمیز و ضد هندی» توصیف کرد و دولت مودی را متهم کرد که در تعامل با واشینگتن بیش از حد نرمش نشان داده و از منافع ملی هند دفاع نکرده است.
به گزارش فارن پالیسی، همزمان با این تنشهای دیپلماتیک، حادثه دیگری نیز خشم افکار عمومی در هند را برانگیخت. یک زیردریایی آمریکایی در نزدیکی سریلانکا یک ناو جنگی ایرانی به نام «دنا» را هدف قرار داد که در نتیجه آن دستکم ۸۷ نفر کشته شدند. این ناو پس از شرکت در یک رزمایش دریایی چندجانبه به میزبانی هند در حال بازگشت به ایران بود؛ رزمایشی که ۱۸ کشتی از کشورهای مختلف در آن حضور داشتند.
گرچه این حمله در آبهای بینالمللی رخ داده و به نظر نمیرسد ناقض حقوق بینالملل بوده باشد، اما وقوع آن در زمانی که این کشتی از یک رزمایش بزرگ - که آمریکا نیز در آن حضور داشت - بازمیگشت، واکنشهای انتقادی در هند برانگیخت. حزب کنگره نیز دولت مودی را به دلیل محکوم نکردن غرق شدن این ناو ایرانی مورد انتقاد قرار داد.
فارن پالیسی مینویسد فراتر از رقابتهای سیاسی داخلی، دلایل مهمتری نیز وجود دارد که سبب میشود دولت هند نتواند در برابر جنگ ایران کاملاً بیطرف باقی بماند. هند جمعیت قابل توجهی از شیعیان دارد که پس از کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای، ناراضی و خشمگین هستند. علاوه بر این، اقتصاد هند به حوالههای مالی کارگران مهاجر در خاورمیانه و همچنین واردات انرژی از این منطقه وابسته است.
این گزارش میافزاید اظهارات مقام آمریکایی با سیاست دولتهای قبلی آمریکا نیز تفاوت دارد. در دوران جورج دبلیو بوش، کاندولیزا رایس اعلام کرده بود که واشینگتن از تبدیل شدن هند به یک قدرت بزرگ جهانی حمایت میکند. با این حال، موضع اخیر مقامهای دولت ترامپ این تصور را در دهلی نو ایجاد کرده که آمریکا ممکن است دیگر همان حمایت پیشین را از صعود هند نداشته باشد.
با وجود این اختلافها، دولت مودی همچنان تلاش میکند روابط خود با واشینگتن را حفظ کند؛ زیرا همکاریهای اقتصادی، تجاری و دفاعی میان دو کشور برای هند اهمیت زیادی دارد. با این حال، منتقدان داخلی در هند هشدار میدهند که سکوت دولت در برابر جنگ علیه حکومت ایران میتواند منافع بلندمدت این کشور را به خطر بیندازد.
فارن پالیسی در پایان مینویسد هنوز مشخص نیست که این تنشها به شکافی دائمی در روابط آمریکا و هند منجر خواهد شد یا نه، اما بیتوجهی دولت ترامپ به نگرانیهای سیاست خارجی هند میتواند دستاورد چند دهه تلاش دو کشور برای ایجاد یک مشارکت راهبردی را در معرض خطر قرار دهد.
رییس جمهوری آمریکا اعلام کرد که ارتش ایالات متحده در یک عملیات هوایی گسترده، اهداف نظامی حکومت ایران در جزیره خارک را هدف قرار داده و آنها را «به طور کامل نابود کرده است». او در پیامی که در شبکه اجتماعی تروثسوشیال منتشر کرد، این حمله را یکی از «قدرتمندترین عملیاتهای بمباران در تاریخ خاورمیانه» توصیف کرد.
ترامپ گفت که این عملیات به دستور او توسط فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) انجام شده و «تمام اهداف نظامی در جزیره خارک» را هدف قرار داده است. او در عین حال افزود که با وجود توانایی نظامی آمریکا برای نابودی کامل زیرساختهای نفتی این جزیره، به دلایل «ملاحظات انسانی» از حمله به تاسیسات نفتی خودداری کرده است.
رییسجمهوری آمریکا در ادامه هشدار داد که اگر [حکومت] ایران یا هر طرف دیگری تلاش کند در عبور آزاد کشتیها از تنگه هرمز اختلال ایجاد کند، ممکن است در این تصمیم تجدیدنظر شود و زیرساختهای انرژی نیز هدف قرار گیرند.
او همچنین با تاکید بر برتری نظامی ایالات متحده گفت که [حکومت] ایران «هیچ توانایی برای دفاع از اهدافی که آمریکا بخواهد هدف قرار دهد ندارد» و بار دیگر تاکید کرد که [حکومت] ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت و اجازه نخواهد داشت ایالات متحده یا منطقه را تهدید کند.
زمینه تنشها بر سر تنگه هرمز
اظهارات ترامپ در حالی مطرح میشود که طی روزهای اخیر مقامهای جمهوری اسلامی بارها از بستن تنگه هرمز به عنوان یک اهرم فشار در جنگ جاری سخن گفتهاند. در تازهترین موضعگیری، مجتبی خامنهای در بیانیهای که به او نسبت داده شده، اعلام کرده است که «اهرم بستن تنگه هرمز باید همچنان مورد استفاده قرار گیرد».
پس از این تهدیدها، گزارشهایی منتشر شد که نشان میدهد حکومت ایران برخی کشتیهای تجاری و نفتکشها را در خلیج فارس و اطراف تنگه هرمز هدف قرار داده است؛ اقدامی که موجب افزایش شدید هزینه بیمه کشتیها و اختلال در تردد دریایی در یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان شده است. تنگه هرمز مسیر عبور حدود ۲۰ درصد نفت جهان به شمار میرود و هرگونه اختلال در آن میتواند بازارهای انرژی جهانی را با شوک جدی مواجه کند.
در واکنش به این تهدیدها، مقامهای آمریکایی در روزهای اخیر اعلام کردهاند که ممکن است نیروی دریایی ایالات متحده با همکاری متحدان خود کشتیهای تجاری و نفتکشها را در عبور از تنگه هرمز اسکورت کند تا جریان انرژی در این مسیر حیاتی حفظ شود.
اهمیت راهبردی جزیره خارک
جزیره خارک که در شمال خلیج فارس و در نزدیکی ساحل استان بوشهر قرار دارد، یکی از مهمترین نقاط راهبردی در صنعت نفت ایران محسوب میشود. این جزیره دهههاست که اصلیترین پایانه صادرات نفت ایران به شمار میرود و بخش عمده نفت خام ایران از طریق پایانهها و اسکلههای نفتی آن به بازارهای جهانی صادر میشود.
در کنار نقش اقتصادی، خارک از نظر نظامی نیز اهمیت دارد؛ زیرا ایران از این جزیره به عنوان یکی از نقاط پشتیبانی لجستیکی و دریایی در خلیج فارس استفاده میکند. به همین دلیل، هرگونه حمله به این جزیره میتواند تاثیر قابل توجهی بر توان صادرات نفت و همچنین حضور دریایی ایران در خلیج فارس داشته باشد.
اظهارات تازه ترامپ نشان میدهد که واشینگتن در صورت ادامه تهدیدهای حکومت ایران علیه تردد کشتیها در تنگه هرمز، ممکن است دامنه حملات خود را از اهداف نظامی به زیرساختهای انرژی نیز گسترش دهد.
در این اطلاعیه که جمعه ۲۲ اسفند منتشر شد، مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی «تروریست» خوانده شدهاند.
افزون بر خامنهای، نامهای علیاصغر حجازی قائممقام دفتر رهبر، علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی، یحیی رحیم صفوی مشاور نظامی رهبر، اسکندر مومنی وزیر کشور و اسماعیل خطیب وزیر اطلاعات، در این اطلاعیه به چشم میخورد.
پیشتر رسانههای اسرائیلی گزارش داده بودند حجازی در یکی از حملات اسرائیل کشته شده است. با این حال، اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال حاکی از آن است که او از این حمله جان به در برده است.
برنامه «پاداش برای عدالت» همچنین بدون ذکر نام، خواستار دریافت اطلاعاتی درباره فرمانده کل سپاه پاسداران، دبیر شورای عالی دفاع، رییس دفتر نظامی رهبر و مشاور رهبر شد.
محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران و علی شمخانی، دبیر شورای دفاع، از جمله مقامهای بلندپایهای بودند که در جریان جنگ اخیر از پا درآمدند و هنوز بهطور رسمی فردی بهعنوان جانشین آنها معرفی نشده است.
اسرائیل در حملات ابتدایی خود به ساختار فرماندهی نظامی جمهوری اسلامی، ۹ اسفند محمد شیرازی، رییس دفتر نظامی بیت علی خامنهای، را هدف قرار داد و کشت.
چند روز بعد در ۱۶ اسفند، ابوالقاسم باباییان که بهتازگی بهعنوان رییس جدید این دفتر منصوب شده بود، در حملهای دیگر جان خود را از دست داد.
علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، خود ۹ اسفند در عملیات مشترک اسرائیل و آمریکا کشته شد.
ارائه اطلاعات در ازای پاداش و جابهجایی امن
در اطلاعیه برنامه «پاداش برای عدالت» آمده است: «این افراد فرماندهی و هدایت اجزای مختلف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بر عهده دارند که در برنامهریزی، سازماندهی و اجرای عملیات تروریستی در سراسر جهان نقش دارند.»
این برنامه وابسته به وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد افرادی که درباره این اشخاص یا دیگر فرماندهان ارشد سپاه پاسداران و زیرمجموعههای آن اطلاعاتی در اختیار دارند، میتوانند از طریق پیامرسان سیگنال یا کانال ارتباطی مبتنی بر مرورگر تور با این برنامه تماس بگیرند.
بر اساس این اطلاعیه، ارائه چنین اطلاعاتی میتواند افراد را واجد شرایط دریافت پاداش و نیز جابهجایی به مکانی امن کند.
در جریان کارزار نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل، شمار قابل توجهی از فرماندهان ارشد نظامی و مقامهای امنیتی جمهوری اسلامی کشته شدهاند که از آن جمله میتوان به عبدالرحیم موسوی، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع، اکبر غفاری، قائممقام وزارت اطلاعات، اسماعیل دهقان، از فرماندهان نیروی هوافضای سپاه و محمدرضا ثقفیفر، محافظ مخصوص خامنهای، اشاره کرد.
انتشار اطلاعیه برنامه «پاداش برای عدالت» نشان میدهد واشینگتن همچنان در پی گسترش تلاشهای اطلاعاتی برای شناسایی و هدف قرار دادن مقامهای ارشد حکومت ایران، از جمله مجتبی خامنهای، است.
پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، ۲۲ اسفند تایید کرد مجتبی خامنهای در جریان حملات اسرائیل و آمریکا مجروح شده و همچون «موشی» به زیر زمین خزیده است.
او از جراحت چهره خامنهای و «بدشکل» شدن او خبر داد و اضافه کرد سومین رهبر جمهوری اسلامی نمیتواند در انظار عمومی ظاهر شود.
