دونالد ترامپ در مصاحبهای با اکسیوس گفت باید بهطور شخصی در انتخاب رهبر بعدی ایران نقش داشته باشد، همانطور که به گفته خودش در تعیین رهبر در ونزوئلا دخالت کرده است. ترامپ گفت که مجتبی خامنهای محتملترین جانشین است، اما روشن کرد که این گزینه را «غیرقابل قبول» میداند.
استارمر پنجشنبه ۱۴ اسفند در یک نشست خبری گفت: «ما طبق روال معمول بهصورت شبانهروزی اطلاعات را با یکدیگر به اشتراک میگذاریم. این همان روابط ویژه است که در عمل جریان دارد.»
او در عین حال افزود ترامپ خود باید درباره اقداماتی که آنها را در راستای منافع ملی ایالات متحده میداند، تصمیمگیری کند.
رویترز در همین رابطه نوشت واکنش محتاطانه لندن به بحران ایران و حمله پهپادی جمهوری اسلامی به پایگاه نظامی مهم این کشور در قبرس، تردیدهایی را در میان برخی متحدان درباره کارایی نظامی بریتانیا ایجاد کرده است.
ترامپ ۱۲ اسفند از مواضع دولت بریتانیا در قبال جنگ ایران ابراز نارضایتی کرده و گفته بود استارمر «چرچیل نیست».
وینستون چرچیل، نخستوزیر سابق بریتانیا، در جنگ جهانی دوم با تقویت اتحاد راهبردی بریتانیا و آمریکا و همکاری نزدیک با رییسجمهوری وقت ایالات متحده، نقش مهمی در شکلگیری ائتلاف متفقین و هماهنگی نظامی و سیاسی دو کشور ایفا کرد.
افزایش تحرکات نظامی بریتانیا و فرانسه
استارمر در ادامه گفت بریتانیا چهار جنگنده تایفون دیگر به قطر اعزام خواهد کرد.
او از سیاستهای دولت خود در خاورمیانه دفاع کرد و افزود: «بریتانیا از پیش برنامهریزی لازم را انجام داده و حتی قبل از آغاز جنگ، استقرار تجهیزات نظامی در نقاط مختلف منطقه را آغاز کرده بود.»
در تحولی دیگر، ارتش فرانسه ۱۴ اسفند اعلام کرد به شماری از هواپیماهای نظامی آمریکا اجازه داده است بهطور موقت از پایگاههای فرانسه در خاورمیانه استفاده کنند.
سخنگوی ستاد کل ارتش فرانسه گفت این اقدام در چارچوب همکاریهای دفاعی با واشینگتن انجام شده است و حضور این هواپیماها به تقویت حفاظت از شرکای غربی در کشورهای حوزه خلیج فارس کمک میکند.
در این میان، آلمان مهمترین متحد اروپایی آمریکا در جنگ با جمهوری اسلامی به شمار میرود و از طرح تغییر حکومت ایران حمایت کرده است. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، ۱۲ اسفند در کاخ سفید با ترامپ دیدار کرد.
مرتس در این دیدار گفت: «از تلاش آمریکا و اسرائیل برای خلاص کردن ما از شر رژیم تروریست ایران حمایت میکنیم. باید برای فردای بعد از این رژیم استراتژی داشته باشیم.»
مواضع پراکنده و غیرمنسجم کشورهای اروپایی
وبسایت کانورسیشن ۱۴ اسفند گزارش داد کشورهای اروپایی در قبال جنگ علیه جمهوری اسلامی موضعی منسجم ندارند و تاکنون واکنش آنها عمدتا به کلیشههایی چون دعوت به خویشتنداری، رعایت حقوق بینالملل و تاکید بر دیپلماسی محدود شده است.
کانورسیشن نوشت فرانسه، آلمان و بریتانیا کشورهایی هستند که داعیه رهبری منطقهای دارند و در توافق برجام در سال ۲۰۱۵ نیز نقشی فعال داشتند.
بر اساس این گزارش، تمایل این کشورها به اتخاذ «اقدامات دفاعی» در برابر جمهوری اسلامی میتواند بهعنوان نشانهای از حمایت از کارزار نظامی آمریکا تفسیر شود.
یونان نیز به این جمع پیوسته است. این کشور دو واحد از نیروی دریایی خود را برای پشتیبانی از اقدامات دفاعی به آبهای قبرس گسیل داشته؛ با این حال، این تصمیم را بهطور رسمی اعلام نکرده است.
در مقابل، بسیاری از کشورهای دیگر اتحادیه اروپا عملا سکوت اختیار کرده و در حاشیه ماندهاند.
برخی کشورها مانند جمهوریهای بالتیک و لهستان روابط نزدیکی با واشینگتن دارند، اما همچنان با احتیاط عمل میکنند؛ در حالی که کشورهایی مانند ایرلند و اتریش موضعی انتقادیتر گرفتهاند، هرچند در عمل رویکردی مشابه دارند.
سایر کشورها که اکثریت را تشکیل میدهند، تقریبا هیچ موضعگیری روشنی نداشتهاند. همچنین هیچیک از کشورهایی که میزبان پایگاههای نظامی ایالات متحده هستند، مانعی برای استفاده نیروهای آمریکایی از این تاسیسات یا حریم هوایی خود ایجاد نکردهاند.
تنها یک استثنای مهم در این میان دیده میشود؛ اسپانیا.
اسپانیا و شعار «نه به جنگ»
دولت اسپانیا آشکارا با کارزار نظامی علیه جمهوری اسلامی مخالفت کرده و آن را نقض حقوق بینالملل میداند.
البته این ارزیابی تنها محدود به مادرید نیست و کشورهایی مانند ایرلند، اتریش و مالت نیز دیدگاهی مشابه دارند.
مادرید بهتنهایی در صف مخالفان اقدام آمریکا قرار گرفته و شعار «نه به جنگ» را که حزب سوسیالیست در زمان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ سرداده بود، دوباره مطرح کرده است.
دولت اسپانیا همچنین اجازه استفاده از پایگاههای نظامی خود در خاک این کشور را به آمریکا، مهمترین متحد نظامیاش، نداده است؛ آن هم در شرایطی که واشینگتن بیش از هر زمان دیگری به آنها نیاز دارد.
کانورسیشن در ادامه نوشت واکنش دولت ایالات متحده به این تصمیم بسیار تند بوده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از مادرید انتقاد کرد و گفت چنین تصمیمی «جان آمریکاییها را به خطر انداخته است».
از نگاه کاخ سفید، رویکرد اسپانیا میتواند این کشور را به شریکی غیرقابل اعتماد تبدیل کند. احتمال اقدامهای تلافیجویانه نیز مطرح شده و واشینگتن حتی مادرید را به تحریمهای تجاری تهدید کرده است.
با این حال، اسپانیا بار دیگر بر موضع «نه به جنگ» خود تاکید کرده و در عین حال خبر داده یک ناوچه برای دفاع از قبرس به منطقه اعزام میکند.
کانورسیشن افزود در شرایطی که بحران منطقهای رو به تشدید و غیرقابل پیشبینی است، نبود یک موضع مشترک در اروپا میتواند آسیبپذیری این قاره را افزایش دهد.
این بحران بار دیگر توانایی اروپا را برای ایفای نقش یک بازیگر راهبردی به آزمون گذاشته است؛ قارهای که هنوز میان ایفای نقشی فعال و صرفا نظارهگر بودن سرگردان مانده است.
به نظر میرسد حذف شماری از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی به نوعی سردرگمی راهبردی عمیق در سطوح میانی و پایینتر ساختار نظامی انجامیده است؛ وضعیتی که میتواند به اقدامهای پراکنده و بدون هماهنگی کامل در میدان منجر شود.
ناظران معتقدند در چنین شرایطی برخی نیروها عملا به شکل «آتش به اختیار» عمل میکنند؛ رویکردی که سالها مورد تایید علی خامنهای، دیکتاتور کشتهشده ایران، بود و در ادبیات رایج در جمهوری اسلامی از آن بهعنوان استراتژی جنگهای نامتقارن یاد میشود.
با این حال، گسترش چنین رفتاری، مدیریت تصمیمهای عملیاتی و کنترل پیامدهای آن را برای حکومت، و بهویژه ساختار نظامی آن، دشوارتر کرده است.
جمهوری اسلامی و حمله به دستکم ۱۲ کشور
جمهوری اسلامی از زمان آغاز مناقشه کنونی دستکم ۱۲ کشور منطقه را هدف قرار داده است: امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین، کویت، اردن، قطر، عراق، عمان، اسرائیل، قبرس، ترکیه و جمهوری آذربایجان.
تهران اغلب این حملات را با استناد به فعالیت پایگاههای نظامی آمریکا در این کشورها توجیه میکند. علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، پیش از آغاز حملات اسرائیل و آمریکا هشدار داده بود که اگر جنگی دربگیرد، این جنگ منطقهای خواهد بود.
با توجه به حضور پایگاهها و تاسیسات نظامی کشورهایی چون بریتانیا، فرانسه و استرالیا در منطقه، میتوان گفت پیامدهای حملات جمهوری اسلامی عملا منافع این کشورهای غربی را نیز تحت تاثیر قرار داده است.
حمله پهپادی به جمهوری آذربایجان
صبح پنجشنبه ۱۴ اسفند، در حمله پهپادی جمهوری اسلامی به منطقه نخجوان آذربایجان دو نفر زخمی شدند.
طبق اعلام رسمی باکو، یک پهپاد ساختمان ترمینال فرودگاه نخجوان را هدف قرار داد و پهپاد دیگر در نزدیکی ساختمان مدرسهای در روستای شکرآباد سقوط کرد.
الهام علیاف، رییس جمهوری آذربایجان، با اشاره به این حمله گفت: «افراد بیشرف که این اقدام تروریستی را انجام دادهاند، پشیمان خواهند شد.»
او تاکید کرد مقامهای حکومت ایران باید در این زمینه توضیح دهند و عذرخواهی کنند.
علیاف افزود باکو در هیچ عملیاتی علیه جمهوری اسلامی مشارکت نکرده و نخواهد کرد.
او ادامه داد: «جمهوری آذربایجان به تخلیه کارکنان سفارت جمهوری اسلامی در لبنان کمک کرده، اما در مقابل به شکلی ناجوانمردانه به ما ضربه میزنند.»
انکار جمهوری اسلامی
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در گفتوگو با همتای خود در جمهوری آذربایجان، نقش حکومت ایران در حمله پهپادی به نخجوان را تکذیب کرد و گفت تهران در حال انجام تحقیقات در این باره است.
ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز مسئولیت حمله پهپادی به جمهوری آذربایجان را نپذیرفت و اعلام کرد اسرائیل این عملیات را برای «متهمسازی» تهران انجام داده است.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، نقش جمهوری اسلامی یا «جبهه مقاومت» را در حمله پهپادی به جمهوری اسلامی تکذیب کرد و نوشت: «هدف قرار دادن خاک کشورهای منطقه، از جمله جمهوری آذربایجان، جزو خطوط قرمز راهبردی ایران محسوب میشود.»
این رسانه حکومتی هم اسرائیل را مسئول این حمله معرفی کرد و افزود اسرائیل در پی «گسترش دایره جنگ» است.
«محور مقاومت» عنوانی است که مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی برای گروههای مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر حماس، جهاد اسلامی، حزبالله، حشد شعبی و حوثیهای یمن، استفاده میکنند.
سیاست تکذیب
۱۳ اسفند شلیک یک موشک از ایران به سوی ترکیه و انهدام آن از سوی سامانههای دفاعی ناتو خبرساز شد.
در پی این اقدام، ترکیه سفیر جمهوری اسلامی را احضار کرد. واکنش حکومت ایران اما باز هم چیزی جز انکار نبود.
ستاد کل نیروهای مسلح در واکنش به این رویداد اعلام کرد «به حاکمیت کشور همسایه و دوست، ترکیه، احترام میگذارد» و شلیک موشک به سوی این کشور را تکذیب میکند.
تسلیحات در دست آتش به اختیارها
عمان در ماههای اخیر تلاش کرده بود با بهکارگیری ظرفیتهای دیپلماتیک خود از وقوع جنگ علیه جمهوری اسلامی جلوگیری کند. مسقط نقش میانجی میان تهران و واشینگتن را بر عهده داشت و در عمل میکوشید مانع از تشدید تنشها در منطقه شود.
این تلاشها ناکام ماند. در نهایت حملات آمریکا و اسرائیل آغاز و دیکتاتور تهران کشته شد؛ رخدادی که معادلات منطقه را وارد مرحلهای تازه کرد.
در چنین شرایطی، کمتر کسی انتظار داشت عمان نیز در فهرست اهداف جمهوری اسلامی قرار گیرد. اما حتی این کشور که در سالهای گذشته بهعنوان یکی از معدود شرکای نزدیک تهران شناخته میشد، از حملات در امان نماند و بندر الدقم عمان هدف قرار گرفت.
شاید بتوان سرنخ حملات اخیر به ترکیه و جمهوری آذربایجان را در واکنش عراقچی به حمله به عمان جستوجو کرد.
عراقچی ۱۰ اسفند گفت: «آنچه در عمان رخ داد، انتخاب ما نبود.»
او افزود: «ما قبلا به نیروهای مسلح خود دستور دادهایم که در انتخاب اهداف دقت کنند. در واقع، نیروهای نظامی ما اکنون عملا بهصورت مستقل و تا حدی جدا از یکدیگر عمل میکنند. آنها بر اساس دستورالعملهای کلی که از پیش به آنها داده شده، اقدام میکنند.»
معنایی چنین رویکردی این است که نیروهای مستقل و جدا از هم، تنها در چارچوب دستورالعملهای کلی و حتی در مواردی بدون اطلاع عالیترین سطوح فرماندهی، دست به اقدام میزنند. در نتیجه این تشتت و سردرگمی، جمهوری اسلامی در برابر برخی از حملات نیروهای خود ناچار به تکذیب میشود، هرچند بسیاری از بازیگران منطقهای همچنان تهران را مسئول فضای بیثباتکننده موجود میدانند.
به باور تحلیلگران، سیاست بقا براساس اقدامات پرخطر، انتحاری و شتابزده را میتوان نشانهای از فرسایش انسجام در سازوکار تصمیمگیری و تضعیف عقلانیت راهبردی در ساختار حکمرانی جمهوری اسلامی دانست.
