خبرگزاری آسوشیتدپرس با تجزیه و تحلیل عکسهای ماهوارهای سهشنبه پنجم اسفند نوشت که کشتیهای ناوگان پنجم آمریکا که به طور معمول در بحرین، مرکز فرماندهی نیروی دریایی ایالات متحده در خاورمیانه (سنتکام)، پهلو میگیرند، همگی با ترک این کشور به آبهای آزاد رفتهاند.
بر اساس این گزارش، اسکلهها که به طور معمول میزبان بخش عمدهای از نیروی رزمی ناوگان در خلیج فارس هستند، کاملاً خالی به نظر میرسند.
آسوشیتدپرس اشاره کرد که مقامهای ناوگان پنجم تمام پرسشهای این خبرگزاری را به سنتکام ارجاع دادند که از ارائه جزئیات در مورد موقعیت فعلی یا اهداف ناوگان خودداری کرد.
بر اساس این گزارش، تحلیلگران نظامی میگویند با حرکت به سمت آبهای آزاد دریای عرب و اقیانوس هند، هدف قرار دادن کشتیها با موشکهای بالستیک و پهپادها که ایران آنها را به عنوان پاسخ اصلی خود به فشار ایالات متحده توصیف کرده است، به طور قابل توجهی دشوارتر میشود.
دونالد ترامپ و دیگر منتقدان توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که در دولت باراک اوباما امضا شد، «بندهای غروب» (sunset provisions) آن را یکی از اصلیترین ضعفهای توافق میدانستند؛ بندهایی که محدودیتها را پس از مدت مشخصی لغو میکرد.
ویتکاف این اظهارات را دو روز پیش از دور جدید مذاکرات هستهای بیان کرد که قرار است در ژنو برگزار شود و در آن همراه با جرد کوشنر، با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی برای سومین بار در سه هفته اخیر دیدار کند.
بر اساس توافق سال ۲۰۱۵ که ترامپ آن را لغو کرد، بیشتر محدودیتهای برنامه هستهای ایران بهتدریج بین ۸ تا ۲۵ سال پس از امضا منقضی میشد. ایران همچنین تعهد داده بود هرگز به دنبال ساخت سلاح هستهای نرود.
بهنوشته آکسیوس حذف «بندهای غروب» میتواند احتمال دستیابی به توافق جدید را تقویت کند و این امر را برای ترامپ آسانتر سازد که توافق جدید را در داخل آمریکا بهعنوان نسخهای بهتر و ارتقایافته نسبت به توافق اوباما معرفی کند.
عباس عراقچی هفته گذشته در گفتوگو با شبکه سیبیاس گفته بود جمهوری اسلامی میتواند توافقی «بهتر» امضا کند که تضمین کند برنامه هستهای این کشور «برای همیشه صلحآمیز» باقی بماند.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی نیز چهارشنبه در واکنش به سخنرانی سالانه دونالد ترامپ در کنگره تاکید کرد که جمهوری اسلامی هرگز بهدنبال ساخت سلاح هستهای نبوده، نیست و نخواهد بود.
آکسیوس در ادامه گزارش خود بهنقل از منابع آگاه نوشت که ویتکاف در جمعی از حامیان مالی آیپک (AIPAC) در واشینگتن گفته است: «ما با این پیشفرض وارد گفتوگو با ایرانیها میشویم که هیچ بند غروبی وجود ندارد. چه به توافق برسیم چه نه، پیشفرض ما این است: شما باید تا پایان عمرتان رفتار درست داشته باشید.»
او همچنین گفته مذاکرات فعلی آمریکا و جمهوری اسلامی بر موضوع هستهای متمرکز است، اما در صورت دستیابی به توافق، دولت ترامپ مایل است گفتوگوهای بعدی درباره برنامه موشکی ایران و حمایت تهران از نیروهای نیابتی منطقهای را نیز دنبال کند. به گفته او، در آن مرحله واشینگتن خواهان مشارکت دیگر کشورهای منطقه در مذاکرات خواهد شد.
ویتکاف افزوده است در مذاکرات کنونی دو موضوع کلیدی مطرح است: توانایی ایران برای غنیسازی اورانیوم و سرنوشت ذخایر فعلی اورانیوم غنیشده این کشور.
تمرکز بر غنیسازی
اصرار ایران بر ادامه غنیسازی در خاک خود یکی از موانع اصلی مذاکرات به شمار میرود.
مقامهای آمریکایی گفتهاند ترامپ ممکن است با «غنیسازی نمادین» در ایران موافقت کند، مشروط بر اینکه این کشور ثابت کند این روند امکان دستیابی به سلاح هستهای را فراهم نخواهد کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، جمهوری اسلامی تحت فشار میانجیها یعنی عمان، قطر، مصر و ترکیه قرار دارد تا برای جلوگیری از جنگ به توافقی با آمریکادست یابد. با این حال، بسیاری از مقامها در واشینگتن و منطقه نسبت به آمادگی تهران برای پذیرش شروط سختگیرانه ترامپ تردید دارند.
کاخ سفید به درخواست آکسیوس برای اظهار نظر در اینباره پاسخ نداده است.
قرار است ویتکاف و جرد کوشنر، مشاور و داماد ترامپ، پنجشنبه هشتم اسفند در ژنو با عباس عراقچی دیدار کنند تا درباره پیشنهادی تفصیلی برای توافق هستهای، که از سوی جمهوری اسلامی تدوین شده، گفتوگو کنند.
یک منبع مطلع گفته رهبری سیاسی ایران این پیشنهاد را «تایید» کرده، اما مشخص نیست که آیا این پیشنهاد پیشتر به آمریکا ارائه شده است یا نه.
عباس عراقچی شامگاه سهشنبه پنجم اسفند در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اکنون یک فرصت تاریخی در اختیار داریم تا به توافقی بیسابقه دست یابیم که نگرانیهای متقابل را برطرف ساخته و منافع مشترک را تامین کند. دستیابی به توافق در دسترس است، اما تنها در صورتی که به دیپلماسی اولویت داده شود.»
او افزود: «ایران بر مبنای تفاهمهایی که در دور پیشین شکل گرفت، با عزمی راسخ برای دستیابی به یک توافق عادلانه و منصفانه در کوتاهترین زمان ممکن، گفتوگوها با ایالات متحده را در ژنو از سر خواهد گرفت.»
عراقچی نوشت: «مواضع و باورهای بنیادین ما کاملاً روشن است: ایران تحت هیچ شرایطی هرگز به دنبال توسعه سلاح هستهای نخواهد بود؛ در عین حال ما ایرانیان هرگز از حق خود برای بهرهمندی از منافع فناوری هستهای صلحآمیز برای مردممان چشمپوشی نخواهیم کرد.»
آکسیوس در گزارش خود نوشت که دیدار ژنو احتمالا آخرین فرصت برای دستیابی به یک پیشرفت دیپلماتیک خواهد بود. پیامی که کوشنر و ویتکاف پس از این دیدار به ترامپ منتقل کنند، تاثیر قابلتوجهی بر تصمیم رییسجمهوری ایالات متحده خواهد داشت؛ اینکه مسیر مذاکرات ادامه یابد یا دستور آغاز یک کارزار نظامی علیه ایران صادر شود.
ترامپ در سخنرانی خود در کنگره در شامگاه سهشنبه گفت ترجیح میدهد راهحل دیپلماتیک پیدا شود، اما همزمان استدلالهایی برای اقدام نظامی نیز مطرح کرد.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز چهارشنبه به فاکسنیوز گفت: «ما نمیتوانیم اجازه دهیم دیوانهترین و بدترین رژیم جهان به سلاح هستهای دست پیدا کند. این هدفی است که رییسجمهوری تعیین کرده است. او تلاش خواهد کرد این هدف را از راه دیپلماسی محقق کند، اما ابزارهای دیگری نیز در اختیار دارد تا مطمئن شود چنین اتفاقی نمیافتد. او نشان داده آماده استفاده از آن ابزارهاست و امیدوارم ایرانیها این موضوع را در مذاکرات فردا جدی بگیرند.»
تجربه تاریخی نشان میدهد وقتی این عوامل همزمان فعال شوند، مساله سقوط دیگر «اگر» نیست، بلکه «چه زمانی» است؛ چرا که هر کدام از این بحرانها به تنهایی میتواند پایان را برای رژیم تهران رقم بزند.
شاید این روزها جامعه ایرانی، از دردهایی که بر آن به دست حاکمیت تحمیل شده، نگران و شتابزده برای از میان رفتن جمهوری اسلامی به هر قیمت باشد اما تحلیل آینده یک حکومت ایدئولوژیک را نمیتوان با یک متغیر توضیح داد.
تاریخ میگوید نظامهای اقتدارگرا زمانی فرو میریزند که چند ستون اصلی آنها همزمان ترک بردارد و خبر روشن این است که امروز جمهوری اسلامی در چنین نقطهای ایستاده است.
در سطح خارجی، پیامها صریحتر از همیشهاند. هیچ پرده پوشی یا دوگانهای وجود ندارد، دونالد ترامپ در سخنرانی سالانه خود در کنگره، در سهشنبه شب شش اسفند، بار دیگر به کشته شدن قاسم سلیمانی اشاره کرد و او را «پدر بمبهای کنار جادهای» خواند.
او همزمان تاکید کرد که جمهوری اسلامی هرگز نباید به سلاح هستهای دست یابد. این ترکیب، یعنی یادآوری حذف یک فرمانده ارشد و تاکید مجدد بر خط قرمز هستهای، حامل یک سیگنال راهبردی روشن است.
ایالات متحده طی ماههای اخیر حجم قابل توجهی از تجهیزات، سامانههای پدافندی و ظرفیتهای تهاجمی را به منطقه منتقل کرده است. چنین آرایشی صرفا نمادین نیست. در صورت تصمیم سیاسی، سناریو ضربه مرحلهای، از حذف فرماندهان کلیدی تا فلجسازی ساختار فرماندهی، میتواند ظرف مدت کوتاهی شاکله قدرت را از کار بیندازد.
تجربه عراق در سال ۲۰۰۳ نشان داد که در نظامهای متمرکز، حذف راس هرم میتواند کل ساختار را دچار فروپاشی عملکردی کند. با توجه به جلسه محرمانه روبیو با اعضای ارشد کنگره آمریکا درباره ایران و رهبر دموکراتهای سنا که گفته موضوع جدی است، روشن است که حمله احتمالی از رگ گردن به جمهوری اسلامی نزدیکتر است.
اما در درون هم، اقتصاد دیگر ستون پایدار قدرت نیست. تحریمهای گسترده، کاهش درآمدهای ارزی، سقوط بیسابقه ارزش پول ملی و تورمی که بسیاری آن را ساختاری میدانند، اقتصاد ایران را به وضعیت شکنندهای رسانده است.
برخی تحلیلها شرایط را حتی وخیمتر از ونزوئلا ارزیابی میکنند. به نوشته عصر ایران در دیماه سال جاری تورم ۶۰ درصد افزایش نشان داده است. اقتصاد رانتی تا زمانی دوام دارد که منابع برای توزیع رانت وجود داشته باشد. وقتی منابع تحلیل میرود، همان شبکه توزیع رانت به میدان رقابت و درگیری درونسیستمی بدل میشود. بحران مالی به بحران وفاداری تبدیل میشود و در غیاب منابع، وفاداری نیز فرو میریزد.
در چنین شرایطی، حتی حفظ حداقل کارکردهای اداری و امنیتی نیز دشوار میشود و عوامل حامی خود به دنبال حفظ خود در فردای بعد از فروپاشی خواهند بود.
به گفته اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نزدیکان علی خامنهای در حال تبدیل پول خود به رمز ارز و خروج آن از کشور هستند.
فساد ساختاری، موتور خودفرسایی قدرت است. هانا آرنت در تحلیل نظامهای توتالیتر توضیح میدهد که این نظامها برای بقا شبکههای موازی قدرت و وفاداری میسازند، اما همین شبکهها در نهایت به منبع بیاعتمادی و رقابت درونی تبدیل میشوند.
فساد گسترده تا زمانی قابلتحمل است که منابع کافی وجود داشته باشد. در شرایط کمبود، گروههای قدرت برای حفظ بقای خود به حذف یکدیگر روی میآورند. اتحاد جماهیر شوروی در سالهای پایانی نمونهای از همین فرسایش درونی بود، نظامی که از بیرون مقتدر به نظر میرسید اما از درون تهی شده بود. هنگامی که انسجام نخبگانی ترک برمیدارد، فروپاشی دیگر یک شوک ناگهانی نیست، بلکه نتیجه روندی انباشته است.
مشروعیت اجتماعی نیز به نقطه بحرانی نزدیک شده است. گزارشهای سازمانهای حقوق بشری از شمار بالای کشتهشدگان اعتراضات اخیر حکایت دارد. ترامپ به عدد ۳۲ هزار کشته اشاره کرده است، آماری که فارغ از اختلاف بر سر دقت آن، بازتابدهنده شدت سرکوب است.
تجربه فروپاشی اروپای شرقی در سال ۱۹۸۹ نشان داد که سرکوب میتواند اعتراض را موقتا خاموش کند، اما مشروعیت ازدسترفته را بازنمیگرداند. اعتراضات در ایران سرکوب شدهاند، اما کنترل نشدهاند.
اسنادی که پس از جنگ ۱۲ روزه منتشر شده و از نگرانی نسبت به وقایعی مانند دیماه ۱۴۰۴ سخن میگوید، نشان میدهد خود حاکمیت نیز احتمال گسترش اعتراضات را جدی گرفته و از پیش گزینه ماندن ولو به قیمت قتلعام را انتخاب کرده است.
از سوی دیگر دانشگاهها، که همواره موتور تولید گفتمان اعتراضی بودهاند، اکنون بار دیگر در کانون تحولات قرار گرفتهاند. اظهارات صادق زیباکلام درباره بازگشت بخشی از فضای دانشگاهی به پهلوی، صرف نظر از داوری سیاسی درباره آن، نشانه یک تغییر نسلی و گفتمانی است. وقتی قشر تحصیلکرده از اصلاح درونسیستمی عبور میکند، بحران مشروعیت وارد مرحلهای عمیقتر میشود.
باید در نظر داشت در بیرون از حاکمیت نیز آرایش نیروها تغییر کرده است. سالها جمهوری اسلامی کوشیده بود اپوزیسیون را پراکنده نگه دارد. اکنون نوعی همسویی کمسابقه شکل گرفته است. شاهزاده رضا پهلوی برای بخشی از جامعه به عنوان چهرهای در دوران گذار مطرح شده، حتی در میان کسانی که الزاما هوادار سلطنت نیستند اما به ضرورت رهبری واحد برای عبور از وضعیت موجود باور دارند. تجربه لهستان در دهه ۱۹۸۰ نشان داد که اتحاد نیروهای مخالف میتواند روند فروپاشی را شتاب دهد.
در سطح منطقهای نیز ابزارهای بازدارندگی پیشین تضعیف شدهاند .پس از هفتم اکتبر، اسرائیل بخش مهمی از ظرفیت نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی را محدود کرده است. شبکهای که سالها اهرم چانهزنی منطقهای بود، اکنون با محدودیت جدی روبهروست.
در همین حال، اروپا که سیاست مدارا را دنبال میکرد، با نقش تهران در ارسال پهپادهای شاهد ۱۳۶ به روسیه در جنگ اوکراین، رویکرد خود را آرام آرام تغییر داده و همسو با یک ائتلاف علیه رژیم تهران شده است.
انزوای بینالمللی، در کنار فشار اقتصادی، حاشیه مانور نظام را به شدت کاهش داده است. حالا از نیوزیلند که ۴۰ مقام جمهوری اسلامی را منع الورود کرده است تا تروریستی خواندن سپاه توسط اتحادیه اروپا و همسویی کشورهای عرب منطقه با آمریکا در صورت حمله، جمهوری اسلامی را منزویتر از حتی از چند ماه گذشتهاش کرده است.
حکومتهای ایدئولوژیک زمانی سقوط میکنند که سه ستون آنها همزمان آسیب ببیند، کارآمدی اقتصادی، انسجام نخبگانی و مشروعیت اجتماعی.
امروز هر سه ستون جمهوری اسلامی در حال فرسایش است. حتی اگر هیچ مداخله نظامی رخ ندهد، ترکیب تورم، فساد، شکاف درونی و جامعهای که روایت رسمی را نمیپذیرد، ساختار را از درون تهی میکند.
در شرایط عادی، هر یک از این عوامل میتواند به تنهایی یک حکومت را سرنگون کند. هنگامی که این عوامل همزمان فعال شوند، فروپاشی نه یک شعار سیاسی بلکه یک روند تحلیلی میشود.
جمهوری اسلامی شاید بتواند زمان بخرد، اما منطق تحولات نشان میدهد این نظام وارد مرحله افول برگشتناپذیر شده است. پرسش دیگر این نیست که آیا تغییر رخ خواهد داد، بلکه این است که این تغییر با چه سرعت و در چه قالبی خود را نشان خواهد داد.
