انتشار گزارشها درباره مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا با واکنشهای گستردهای مواجه شده است. شماری از مخاطبان ایراناینترنشنال با ارسال پیامهایی عقبنشینی رهبر جمهوری اسلامی از مواضع پیشین خود مبنی بر مذاکره نکردن با آمریکا را نشانهای از به خفت افتادن علی خامنهای دانستند.
ایراناینترنشنال پس از انتشار گزارشها درباره مذاکره میان ایران و آمریکا سهشنبه ۱۹ فروردین از مخاطبان خود پرسید چرا علی خامنهای، با آنکه گفته بود مذاکره با آمریکا «عاقلانه، هوشمندانه و شرافتمندانه» نیست، از موضع خود عقبنشینی کرده و حاضر به مذاکره با ترامپ شده است؟
یکی از شهروندان با ارسال ویدیویی به ایراناینترنشنال، درباره صحبتهای ترامپ درباره شروع مذاکره مستقیم با جمهوری اسلامی، خطاب به خامنهای گفت: «یادت هست که میگفتی مذاکره با آمریکا شرافتمندانه نیست؟ حالا فهمیدی بیشرف هستی؟»
شماری از مخاطبان ایراناینترنشنال در پاسخ تاکید کردهاند که عقبنشینی خامنهای و موافقت او با مذاکره با آمریکا ناشی از ترس او از عواقب مذاکره نکردن با ترامپ و سرنگون شدن جمهوری اسلامی است.
برخی دیگر از مخاطبان ایراناینترنشنال با ارسال ویدیوها و پیامهای صوتی از دروغگو بودن خامنهای و سران جمهوری اسلامی گفتهاند.
یکی از شهروندان گفت: «چرا این همه درباره مذاکره غیرمستقیم دروغ گفتند؟ خب حالا بگویند غلط کردیم.»
شهروندی دیگر با ارسال پیام صوتی به ایراناینترنشنال خطاب به خامنهای گفت: «به مخالفان و معترضان اتهام همکاری با دولتهای متخاصم میزدی و حالا با همان به قول شما متخاصم مذاکره میکنی؟»
یکی از مخاطبان نیز گفت: «جمهوری اسلامی و خامنهای چارهای جز نشستن پای میز مذاکره با آمریکا ندارند. یا سرنوشتشان شبیه به قذافی و صدام میشود یا اینکه همچنان با بدبختی بر ایران حکومت میکنند.»
شهروند دیگری در پیام ارسالی خود خطاب به خامنهای گفت: «خامنهای، تو آدم ترسویی هستی که خون بیش از ۸۰ میلیون نفر جمعیت ایران را در شیشه کردهای. الآن با شکستی که خوردی و عقبنشینی که کردی هواداران تو هم متوجه شدهاند چقدر آدم ترسویی هستی.»
یکی از شهروندان نیز با ارسال پیام صوتی به ایراناینترنشنال گفت: «خامنهای کلمات را جور دیگری معنی میکند. شرافت هم برای او معنی دیگری دارد.»
این شهروند در ادامه گفت: «خامنهای کمکم برای بوسیدن دستهای نتانیاهو هم میرود.»
مخاطب دیگری در این باره گفت: «خامنهای به این دلیل که از جنگ میترسد به مذاکره راضی شده است. چون میداند اگر جنگ شود مجبور است تفنگ به دست همین جوانهای ایرانی بدهد. خود خامنهای بهتر از همه میداند که اگر اسلحه به دست این جوانها برسد، آن را سمت آمریکا و اسرائیل نمیگیرند و سمت خودش نشانه میگیرند.»
یک شهروند نیز گفت: «خامنهای مترادف است با نظام. چون حفظ نظام از اوجب واجبات است بنابراین او برای حفظ خودش تکتک بسیجیهایش را هم جلوی پای خودش قربانی میکند.»
بیشتر بخوانید: خامنهای تسلیم مذاکره مستقیم با ترامپ شد
شهروندی دیگری با ارسال پیامی صوتی میگوید: «علی خامنهای میگفت نه مذاکره میکنیم و نه جنگ میشود، امروز به نقطهای رسیده که هم راضی به مذاکره مستقیم شد، هم به توافق نخواهد رسید و هم باید برود، این ذلت است.»
این مخاطب در ادامه گفت: «خامنهای در سن ۸۰ سالگی در آخرین روزهای زندگی بعد از ۴۵ سال حکومت دیکتاتوری به خفت افتاده است. امروز جام زهر را نوشید.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه ۱۸ فروردین در دیدار با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد مذاکرات با ایران به صورت مستقیم و در سطح بسیار بالا آغاز شده است.
در مقابل، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه دولت پزشکیان در گفتوگو با صداوسیمای جمهوری اسلامی درباره شکل مذاکره با آمریکا گفت: «اینکه آمریکا بخواهد از طریق فشار و تهدید ارادهاش را تحمیل کند، مذاکره نیست، دیکتهکردن است. بهنظر ما شیوه غیرمستقیم بهتر میتواند یک مذاکره موثر و نتیجهبخش را تضمین کند.»
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم نیز بر «غیر مستقیم» بودن مذاکره با آمریکا تاکید کرد و گفت: «باید فرایندش آغاز شود تا ببینیم مسیر چگونه پیش میرود. اما شکل مذاکره غیر مستقیم است و همینطور در سطح عالی دنبال میشود.»
در این شرایط با وجود اینکه مقامهای جمهوری اسلامی گفتهاند حاضر به گفتوگوی مستقیم با آمریکاییها نیستند و به ترامپ اعتماد ندارند، به نظر میرسد تهدیدهای رییسجمهوری آمریکا باعث شده در نهایت پای میز مذاکره بیایند.
یک روز پیش از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در تاریخ ۱۶ بهمنماه ۱۴۰۳ فرمان اجرایی بازگشت به فشار حداکثری علیه جمهوری اسلامی را امضا کند، نرخ دلار در بازار آزاد ایران به رقم بیسابقه ۸۳ هزار و ۷۶۵ تومان رسیده بود.
این افزایش قیمت نتیجه پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات آبانماه ۱۴۰۳ بود. تنها دو ماه بعد، در تاریخ ۱۶ فروردین ۱۴۰۴، این عدد به ۱۰۴ هزار تومان افزایش یافت؛ جهشی معادل ۲۴.۲ درصد که در نگاه اول شاید غیرمنتظره بهنظر برسد، اما در واقع یک الگوی آشنا را تکرار میکند.
تکرار گذشته
در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷، ترامپ در دور نخست ریاستجمهوریاش، رسما از توافق هستهای خارج شد و بلافاصله فرمان آغاز کارزار «فشار حداکثری» علیه جمهوری اسلامی را صادر کرد. نرخ دلار در آن زمان شش هزار و ۳۹۰ تومان بود. دو ماه بعد، در ۱۶ تیرماه ۱۳۹۷، قیمت دلار به هفت هزار و ۹۳۰ تومان رسید؛ افزایشی نزدیک به ۲۴.۴ درصد—تقریبا همتراز با جهش دو ماهه سال ۱۴۰۴.
اول مهرماه ۱۳۹۷، پس از ۷۷ روز، دلار به ۱۶ هزار تومان رسید—افزایشی بیش از ۱۰۰ درصد نسبت به دوماه پیش از آن. برخی گزارشهای غیررسمی حتی از عبور نرخ دلار از مرز ۱۹ هزار تومان نیز خبر دادند.
برآورد بر اساس الگوی خطی
اگر روند مشابهی در سال ۱۴۰۴ تکرار شود—یعنی یک جهش ثانویه شدید پس از افزایش اولیه—بازار ارز ایران ممکن است بار دیگر با یک جهش بزرگ روبهرو شود. بر اساس این الگو، نرخ دلار در ابتدای تیرماه ۱۴۰۴ میتواند به ۲۰۰ تا ۲۱۰ هزار تومان برسد. این پیشبینی بر پایه دادههای تاریخی انجام شده، اما باید توجه داشت که شرایط سیاسی، اقتصادی، و مداخلات احتمالی سیاستگذاران میتواند این روند را تسریع یا تعدیل کند.
تعیین نرخ سوپرمارکتها با دلار
ایران اینترنشنال در بهمنماه و اسفندماه ۱۴۰۳، قیمتهای ۱۵ قلم از مواد مصرفی خانوارها را بررسی کرد. قیمت همین اقلام در ۱۶ فروردینماه ۱۴۰۴ نشان میدهد که این کالاها (که از یک مرجع مشترک دریافت شدهاند)، به طور متوسط نسبت به بهمنماه ۱۴۰۳، حدود ۲۳.۶ درصد افزایش قیمت داشتهاند. در همین بازه، قیمت دلار در بازار آزاد نیز ۲۴.۲ درصد افزایش یافته است.
این امر نشان میدهد که بازار مواد غذایی در ایران تا چه میزان به تغییرات نرخ دلار در بازار آزاد حساس است.
در فروردین ۱۴۰۴، برنج پاکستانی احمد تقریبا در بازار نایاب شده است. از سوی دیگر، روغن مایع که در اسفندماه ۱۴۰۳ کمیاب شده بود، در فروردینماه مجددا در بازار موجود شده و قیمت آن ۳۴ درصد کاهش یافته است.
قیمت روغن خوراکی در پی خروج شرکت صافولا از ایران و تصاحب اموال آن از سوی خانواده مدلل، برای مدتی دچار نوسانات شدید شد. همچنین، قیمت پوشک بچه نیز کاهش ۵ درصدی را تجربه کرده است. سایر اقلام این سبد، از ۳ تا ۷۶ درصد افزایش قیمت نسبت به بهمنماه ۱۴۰۳ داشتهاند.
تفاوت فشار حداکثری اول و دوم
در حال حاضر، با گذشت دو ماه از آغاز دور دوم فشار حداکثری، اگرچه افزایش قیمت دلار شرایطی مشابه با دو ماه نخست دور اول ایجاد کرده، اما تفاوتهایی نیز وجود دارد.
نخست آنکه جمهوری اسلامی یکبار این فشار را تجربه کرده و طبیعتا آموختههایی از آن دارد. در مقابل، آمریکا نیز تجربیاتی از دور نخست در اختیار دارد.
در ۱۴ فروردینماه، وبسایت تخصصی کپلر گزارش داد که چین، همزمان با تشدید فشارهای آمریکا، از ثبت سفارش جدید برای خرید نفت خام ایران خودداری کرده است؛ بهطوریکه حتی پالایشگاههای خصوصی کوچک چینی نیز سفارشی ثبت نکردهاند. همچنین، قیمت نفت ایران در بازار چین بهشدت کاهش یافته است.
پالایشگاههای کوچک چین، موسوم به «قوری»، از آخرین مشتریان نفت ایران در دوران تحریم بودهاند که آن را با قیمت نازل خریداری میکردند.
در اسفندماه ۱۴۰۳ نیز مشخص شد که عراق به دنبال یافتن منابع جایگزین برای واردات گاز و برق است و قصد دارد خرید خود از ایران را کاهش دهد. جمهوری اسلامی این منابع انرژی را در دوران تحریم «تحریمناپذیر» معرفی کرده بود. صادرات انرژی به عراق از معدود راههای تامین مالی جمهوری اسلامی در دوران تحریم محسوب میشد که آمریکا با توجه به شرایط ویژه عراق، آن را از تحریم معاف کرده بود.
از سوی دیگر، در سال ۱۳۹۷ (دور نخست فشار حداکثری)، کشور هنوز با بحران زنجیرهای انرژی که جمهوری اسلامی آن را «ناترازی» مینامد، مواجه نبود. اما در سال ۱۴۰۳، همین بحران باعث شد که از مجموع ۲۹۱ روز کاری سال، ۷۲ روز (حدود یکچهارم سال) در چند استان به دلیل کمبود گاز یا برق، تعطیل یا نیمهتعطیل اعلام شوند.
در آغاز سال ۱۴۰۴ نیز با تنش میان دو استان اصفهان و یزد بر سر بحران کمآبی، به نظر میرسد که در فصل گرم پیش رو، کمبود آب نیز به کمبود گاز و برق اضافه شود.
بهبیان دیگر، در دور دوم فشار حداکثری، جمهوری اسلامی علاوه بر محدودیت در منابع ارزی، با چالشهای داخلی همچون بحران انرژی نیز روبهروست که این امر با تعطیلیهای گسترده، به کاهش تولید داخلی منجر میشود.