در هفتمین سالگرد آبان، این پرسش همچنان پابرجاست. جامعه ایران در سالهای اخیر اعتراضات دی ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸، جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ و اعتراضات خونبار دی ۱۴۰۴ را تجربه کرده است. این رویدادها با همه تفاوتهایشان در مطالبات و شرایط تاریخی، در حافظه جمعی ایرانیان با یکدیگر پیوند خوردهاند.
تاثیر یک جنبش بر ادبیات را نمیتوان تنها با شمار کتابها و شعرهایی سنجید که درباره آن منتشر میشوند. دگرگونی عمیقتر زمانی رخ میدهد که جنبش، شخصیتهای تازهای وارد داستان کند، زبان روایت را تغییر دهد و نویسنده را با تجربههایی روبهرو سازد که پیشتر بیرون از جهان ادبی او مانده بودند.
انتشار آثاری درباره آبان نشاندهنده واکنش ادبی به این رویداد است، اما برای اثبات شکلگیری جریانی تازه در داستاننویسی کافی نیست. مساله مهمتر این است که ادبیات ایران تا چه اندازه توانسته زندگی گروههای اجتماعی حاضر در اعتراضات، بهویژه اقشار کمبرخوردار را مستقل از لحظه اعتراض و سرکوب روایت کند.
فرودستان در جهان داستان
در دهههای چهل و پنجاه خورشیدی، طبقه اجتماعی در بخش مهمی از ادبیات داستانی ایران جایگاهی برجسته داشت. کارگران، روستاییان، حاشیهنشینان و تهیدستان گاه شخصیتهای اصلی روایت بودند.
علیاشرف درویشیان در «آبشوران» به فقر و محرومیت شهری پرداخت. احمد محمود در «همسایهها» مناسبات طبقاتی و سیاسی را در بستر زندگی روزمره روایت کرد و غلامحسین ساعدی نیز در بخشی از آثارش به جهان گروههای محروم و مناسبات سلطه توجه نشان داد.
البته حضور فرودستان در ادبیات متعهد همیشه به معنای بازنمایی مستقل تجربه آنان نبود. گاهی کارگر و دهقان بیش از آنکه شخصیتی با زندگی و تضادهای خاص خود باشند، حامل آرمانهای سیاسی نویسنده میشدند. با این همه، فقر، کار و نابرابری در مرکز توجه بخش مهمی از داستاننویسی آن دوران قرار داشت.
در بخشی از داستاننویسی دهههای اخیر، مناسبات خصوصی، بحرانهای فردی و تجربه طبقه متوسط شهری سهم چشمگیری از جهان روایت داشتهاند. این گرایش را نمیتوان به تمام ادبیات معاصر تعمیم داد و لزوما هم نشانه ضعف ادبی نیست. با این حال، میتوان پرسید چه گروههایی بیشتر به شخصیت داستان تبدیل شدهاند و زندگی چه کسانی کمتر مجال روایت پیدا کرده است.
آبان ۱۳۹۸ این پرسش را دوباره پیش کشید. افزایش ناگهانی قیمت بنزین جرقه اعتراضات بود، اما فشار معیشتی، نابرابری اقتصادی و احساس محرومیت نیز در شکلگیری نارضایتیها نقش داشتند. اعتراضات در شهرها و مناطق مختلف رخ داد و نمیتوان همه معترضان را متعلق به یک طبقه اجتماعی دانست.
با این حال، پیوند اعتراضات با مساله معیشت، توجه به زندگی گروههای کمبرخوردار را ضروری میکند. کارگر، جوان بیکار یا ساکن محله محروم تنها هنگام اعتراض یا کشتهشدن به شخصیتی شایسته روایت تبدیل نمیشود. او پیش از آن نیز زندگی، زبان، روابط خانوادگی، آرزوها و شکستهای خود را داشته است.
ادبیاتی که انسان را تنها در قامت قربانی میبیند، هنوز تمام زندگی او را روایت نکرده است.
البته کمرنگبودن برخی تجربههای اجتماعی در ادبیات را نمیتوان صرفا به انتخاب نویسندگان نسبت داد. سانسور، مناسبات نشر، ضعف نقد مستقل و دشواریهای اقتصادی نویسندگی نیز در شکلگیری جهان داستانی تاثیر دارند. سانسور گاهی پیش از آنکه جملهای نوشته شود، موضوع یا شخصیتی را از ذهن نویسنده کنار میزند.
از سوی دیگر، همه افراد فرصت یکسانی برای نویسندهشدن ندارند. آموزش، وقت آزاد، امنیت اقتصادی، شبکههای ارتباطی و امکان انتشار تعیین میکنند چه کسانی بتوانند تجربه خود را به اثری ادبی تبدیل کنند. در چنین شرایطی، غیبت برخی زندگیها از جهان داستان تنها مسالهای مربوط به سلیقه ادبی نیست، بلکه به ساختار اجتماعی تولید ادبیات نیز مربوط میشود.
دادخواهان، صاحبان حافظه
یکی از مهمترین پیامدهای فرهنگی آبان را میتوان در تغییر جایگاه روایتگران جستوجو کرد.
واکنش به آبان تنها در گزارشهای خبری و تحلیلهای سیاسی باقی نمانده است. تلاشهایی برای ثبت و روایت این تجربه در قالبهای ادبی و مستند نیز صورت گرفته، هرچند برای ارزیابی جایگاه این آثار در تاریخ ادبیات معاصر به بررسی دقیقتر مجموعه آثار منتشرشده نیاز داریم.
اما اتفاق مهم دیگری بیرون از فضای معمول نشر رخ داده است. خانوادههای دادخواه خود به روایتگران تاریخ تبدیل شدهاند.
آنان با انتشار تصاویر، ثبت خاطرات، گردآوری اسناد و بازگویی زندگی عزیزانشان در برابر فراموشی ایستادهاند. در این روایتها، جانباخته دیگر فقط نامی در فهرست قربانیان نیست، بلکه انسانی است با خاطرات کودکی، روابط خانوادگی، آرزوها و زندگی ناتمامی که گزارشهای سیاسی بهتنهایی قادر به بازنمایی آن نیستند.
تجربه خانوادههای جانباختگان پرواز ۷۵۲ هواپیمایی بینالمللی اوکراین نیز از همین منظر اهمیت دارد. سرنگونی این هواپیما در دی ۱۳۹۸ رویدادی متفاوت از اعتراضات آبان بود، اما تلاش خانوادهها برای حفظ خاطرات و پیگیری دادخواهی نشان داد چگونه سوگ خصوصی میتواند به کنشی عمومی برای ثبت حقیقت تبدیل شود.
خاطره، شهادت و اسناد دادخواهی لزوما اثر ادبی نیستند، اما میتوانند منابع ارزشمندی برای آفرینش ادبی در آینده باشند. این روایتها بخشی از زندگی انسانهایی را حفظ میکنند که در گزارشهای رسمی یا خبری اغلب تنها در لحظه مرگ حضور دارند.
در این میان، نابرابری اجتماعی حتی بر امکان ثبت خاطرات نیز سایه میاندازد. همه خانوادهها دسترسی یکسانی به رسانه، ناشر، امکانات مالی یا شبکههای فرهنگی ندارند. خاطرات برخی به کتاب تبدیل میشود و تجربه برخی دیگر در گفتوگوهای شفاهی یا حافظه نزدیکان باقی میماند.
نابرابری تنها بر سرنوشت انسانها اثر نمیگذارد، بلکه بر اینکه روایت چه کسانی در تاریخ باقی بماند نیز تاثیر میگذارد.
کتابها و زبان مقاومت
جنبشهای اجتماعی همیشه با تولید آثار تازه بر فرهنگ تاثیر نمیگذارند. گاهی متنی قدیمی در موقعیتی تاریخی معنایی تازه پیدا میکند.
در جنبش «زن، زندگی، آزادی»، شبکههای اجتماعی به یکی از میدانهای گفتوگوی فرهنگی تبدیل شدند. معرفی و خواندن آثار سیاسی، فلسفی و تاریخی، از جمله کتابهایی درباره آزادی، اقتدارگرایی، نافرمانی مدنی و مقاومت، در کنار دیگر شکلهای مشارکت فرهنگی جریان داشت.
اهمیت این فعالیتها تنها در معرفی کتاب نبود. خواندن میتوانست به شکلی از مشارکت در گفتوگوی اجتماعی تبدیل شود. آثاری که پیشتر در حلقههای محدودتری خوانده میشدند، در موقعیتی تازه امکان پیدا میکردند به زبانی مشترک برای توضیح تجربه مقاومت بدل شوند.
مقاله «قدرت بیقدرتان» واتسلاو هاول نمونه تاریخی قابلتوجهی است. هاول آن را در سال ۱۹۷۸ نوشت، اما یازده سال بعد، در تحولات سیاسی ۱۹۸۹ در چکسلواکی، مورد توجه قرار گرفت. این متن در شبکههای فکری و مدنی مخالفان حکومت کمونیستی دستبهدست شد و به توضیح سازوکارهای قدرت و مقاومت کمک کرد.
این تجربه نشان میدهد رابطه متن و جنبش اجتماعی یکطرفه نیست. آثار فکری میتوانند به شکلگیری زبان مقاومت کمک کنند و جنبشها نیز به نوشتههای موجود معنای تازهای ببخشند.
البته شرایط آبان ۱۳۹۸ و جنبش ۱۴۰۱ یکسان نبود. قطع گسترده اینترنت و شدت سرکوب در آبان، امکان ارتباط و ثبت عمومی واکنشها را محدود کرد. در جنبش ۱۴۰۱ نیز مساله حجاب اجباری، آزادی بدن و حقوق زنان با تجربه روزمره بسیاری از هنرمندان و نویسندگان پیوند مستقیم داشت. به همین دلیل نمیتوان میزان مشارکت فرهنگی در این دو دوره را بدون توجه به تفاوت شرایط مقایسه کرد.
رابطه ادبیات و جنبش اجتماعی تنها به نوشتن درباره یک واقعه محدود نیست. گاهی شیوه خواندن، گردش آثار و جایگاه اجتماعی نویسنده و مخاطب نیز تغییر میکند.
تاریخ چگونه وارد رمان میشود؟
تاریخ ادبیات جهان نشان میدهد که تاثیر جنبشها و تحولات اجتماعی بر ادبیات همیشه فوری و مستقیم نیست.
انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ مناسبات قدرت، مالکیت و منزلت اجتماعی را در دهههای بعد دگرگون کرد. رمان قرن نوزدهم فرانسه در بستر همین تحولات شکل گرفت. در آثار بالزاک، پول، رقابت طبقاتی و تلاش برای کسب موقعیت اجتماعی نقشی تعیینکننده در سرنوشت شخصیتها دارند.
بالزاک لزوما درباره روزهای انقلاب نمینوشت. جهان اجتماعی دگرگونشده پس از انقلاب، بخشی از زمینه تاریخی داستانهای او بود.
جنبش مه ۱۹۶۸ فرانسه نیز پرسشهایی درباره اقتدار، آزادی فردی، مناسبات جنسیتی و قدرت نهادهای فرهنگی را به میدان گستردهتری کشاند. بسیاری از این مباحث پیشتر وجود داشتند، اما جنبش به آنها نیروی اجتماعی تازهای بخشید و بازتابشان در ادبیات، سینما و نقد فرهنگی ادامه یافت.
این نمونهها قرار نیست نسخهای آماده برای آینده ادبیات ایران باشند. آنچه اهمیت دارد این است که تاثیر یک رویداد تاریخی را نباید تنها در آثاری جستوجو کرد که مستقیما درباره همان رویداد نوشته شدهاند.
ممکن است رمانهای مهمی که در آینده تحت تاثیر آبان ۱۳۹۸ نوشته میشوند، هیچ اشاره مستقیمی به اعتراضات نداشته باشند. شاید شخصیتهایشان درگیر مساله بیکاری، نابرابری، مهاجرت، خشونت، بیاعتمادی یا فروپاشی روابط اجتماعی باشند. تجربه آبان میتواند بدون آنکه نامی از آن برده شود، در جهان این شخصیتها حضور داشته باشد.
البته تشخیص چنین تاثیری به مطالعه تاریخی و ادبی دقیق نیاز دارد. نمیتوان هر داستانی درباره فقر یا نابرابری را محصول یک جنبش اعتراضی دانست.
داستانهایی که هنوز نوشته نشدهاند
اکنون میتوان نشانههایی از واکنش فرهنگی به آبان را دید. روایتهایی نوشته شدهاند، خاطراتی ثبت شدهاند و خانوادههایی در برابر فراموشی ایستادهاند. اما هنوز برای داوری درباره تاثیر پایدار آبان بر فرم و زبان داستاننویسی ایران زود است.
اعتراضات خونبار دی ۱۴۰۴ نیز به حافظه اعتراضی جامعه افزوده شدهاند. ثبت نام جانباختگان، شهادتها و خاطرات خانوادهها در این مرحله بیش از هر چیز با مستندسازی، سوگ و دادخواهی پیوند دارد. پیامدهای ادبی چنین رویدادهایی ممکن است سالها بعد آشکار شوند.
با این حال، گذشت زمان بهتنهایی ادبیات تازهای خلق نمیکند. آزادی نوشتن، امکان انتشار، نقد مستقل و حضور تجربههای متنوع اجتماعی در جهان داستان ضروریاند.
شاید نویسندگان آثار آینده درباره آبان کسانی باشند که در سال ۱۳۹۸ نوجوان بودند، در محلههای معترض زندگی میکردند یا سرکوب و دادخواهی به بخشی از حافظه خانوادگیشان تبدیل شده است.
اما مساله تنها این نیست که چه کسانی در آینده درباره آبان خواهند نوشت. پرسش این است که آیا ادبیات ایران میتواند جهان اجتماعی کسانی را روایت کند که حضورشان در خیابان دیده شد، اما زندگیشان در داستانها کمتر بازتاب یافت؟
شاید مهمترین داستانهای آبان هنوز نوشته نشدهاند؛ داستان زندگی کسانی که صدایشان در خیابان شنیده شد، اما جهانشان هنوز بهقدر کافی در ادبیات دیده نشده است.