خبرگزاری رویترز بهنقل از دو مقام ارشد امنیتی جمهوری اسلامی گزارش داد که تهران برنامه‌های دقیقی برای هدف قرار دادن کابل‌های ارتباطی زیردریایی در خلیج فارس تهیه کرده است که در صورت حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به اجرا گذاشته خواهند شد.
پیش‌تر نیز مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی تهدید کرده بودند در صورت شکست دیپلماسی با واشینگتن، کابل‌های زیردریایی منطقه ممکن است در هرگونه درگیری مجدد به اهداف حملات تبدیل شوند.
این دو مقام امنیتی جمهوری اسلامی که به شرط ناشناس ماندن سخن می‌گفتند، در گفت‌وگو با رویترز جزئیات اندکی ارائه کردند و توضیح ندادند تهران دقیقا چگونه و در چه مکان‌هایی چنین حملاتی را انجام خواهد داد. با این حال، یکی از آن‌ها گفت تهران تلاش خواهد کرد پس از هر حمله، از تعمیر کابل‌ها جلوگیری کند تا اختلال در ارتباطات، از جمله اتصال به اینترنت، طولانی‌تر شود.
یکی از این مقام‌ها گفت: «اگر به ما حمله شود، دیگر هیچ خط قرمزی وجود نخواهد داشت؛ از کابل‌های زیردریایی گرفته تا پایگاه‌های نظامی، از جمله پایگاه‌های مخفی.»
این مقام به واشینگتن هشدار داد که «با آتش بازی نکند» و گفت جمهوری اسلامی به کابل‌های زیردریایی دسترسی کامل دارد و می‌تواند به‌راحتی آن‌ها را نابود کند.
یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، چهارشنبه ۲۹ مهر گفت در صورتی که زیرساخت‌های ایران هدف حمله قرار گیرند، این کشور می‌تواند هفت کابل اصلی اینترنت در بستر تنگه هرمز را هدف قرار دهد.
بر اساس اعلام اتحادیه بین‌المللی مخابرات، یکی از نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد، حدود ۹۹ درصد ترافیک اینترنت جهان از طریق کابل‌های زیردریایی منتقل می‌شود. با این حال، آلن مولدین، مدیر پژوهش‌های شرکت تحقیقات مخابراتی تله‌جئوگرافی، گفت تاثیر جهانی چنین حملاتی از سوی حکومت ایران ممکن است محدود باشد، زیرا کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی از تنگه هرمز عبور می‌کند.
وزارت امور خارجه آمریکا و وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی به درخواست‌های رویترز برای اظهارنظر درباره سخنان این مقام‌های امنیتی ایرانی پاسخ ندادند. کشورهای حوزه خلیج فارس نیز بلافاصله واکنشی به این گزارش نشان ندادند.
«پاسخی شدیدتر»
به‌نوشته رویترز برنامه‌های احتمالی برای حمله به کابل‌های زیردریایی، بازتاب‌دهنده این باور در میان رهبران جمهوری اسلامی است که هرگونه کارزار نظامی جدید آمریکا باید با پاسخی شدیدتر از گذشته روبه‌رو شود.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، در ماه جاری هشدار داد که در صورت ازسرگیری درگیری‌ها، زیرساخت‌های دیجیتال مرتبط با آمریکا در سراسر خلیج فارس، از جمله مراکز داده و تاسیسات هوش مصنوعی، ممکن است هدف حمله قرار گیرند.
دومین مقام امنیتی جمهوری اسلامی به رویترز گفت متحدان واشینگتن در خلیج فارس سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در چنین زیرساخت‌هایی انجام داده‌اند و «باید واشینگتن، و نه تهران، را مسئول هرگونه آسیب به کابل‌های زیردریایی بدانند».
الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در موسسه خاورمیانه در واشینگتن، گفت هدف از چنین تهدیدهایی، بازداشتن طرف مقابل از ورود به درگیری جدید و اعمال فشار بر واشینگتن از طریق ایجاد نگرانی در میان دولت‌های حوزه خلیج فارس و شرکت‌های آمریکایی درباره امنیت سرمایه‌گذاری‌هایشان در منطقه است.
وطنخواه گفت: «تهران می‌خواهد کشورهای خلیج فارس و مدیران شرکت‌ها، به‌دلیل خطراتی که سیاست‌های ترامپ برای برنامه‌های سرمایه‌گذاری آن‌ها ایجاد می‌کند، بر او فشار بیاورند.»
به‌گفته تحلیلگران، قطع هم‌زمان چند کابل می‌تواند سرعت خدمات اینترنتی را کاهش دهد و در تراکنش‌های مالی، تجارت الکترونیک و رایانش ابری اختلال ایجاد کند.
مولدین گفت میزان تاثیر چنین حملاتی به چگونگی تغییر مسیر ترافیک از سوی اپراتورها و ظرفیت موجود در مسیرهای ارتباطی جایگزین بستگی خواهد داشت.
کارشناسان می‌گویند برقراری مجدد ارتباطات در دوران جنگ ممکن است دشوار باشد. افزایش هزینه‌های بیمه و تاخیر در دریافت مجوز ورود به آب‌های سرزمینی نیز می‌تواند عملیات تعمیر کابل‌ها را پیچیده‌تر کند.
دریای سرخ ممکن است هدف مهم‌تری نسبت به تنگه هرمز باشد، به‌ویژه اگر جمهوری اسلامی از حمایت متحدان حوثی خود در یمن برخوردار باشد. با این حال، تهران تاکنون هیچ موضع‌گیری علنی مبنی بر برنامه‌ریزی برای هدف قرار دادن کابل‌های این منطقه نداشته است.
داده‌های ارتباطی میان اروپا، شرق آفریقا و آسیا از دریای سرخ عبور می‌کنند. به‌گفته مولدین، ظرفیت ارتباطی عبوری از این منطقه حدود سه درصد از تقاضای بین‌المللی جهانی و نزدیک به ۱۰ درصد ترافیک ارتباطی میان مناطق مختلف جهان را تشکیل می‌دهد.
دولت‌های حوزه خلیج فارس برای کاهش وابستگی اقتصادهای خود به نفت و تبدیل شدن به قطب‌های جهانی هوش مصنوعی، سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در بخش فناوری انجام داده‌اند و روابط خود را با شرکت‌های فناوری آمریکایی گسترش داده‌اند.
حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی در ماه مارس مستقیما به دو مرکز خدمات وب آمازون (AWS) در امارات متحده عربی اصابت کرد و به زیرساخت‌های نزدیک یکی از تاسیسات این شرکت در بحرین نیز آسیب رساند.
سپاه پاسداران در اوج جنگ در ماه مارس، شرکت‌های فناوری آمریکایی، از جمله مایکروسافت، گوگل، اپل و انویدیا را اهداف مشروع حمله معرفی کرد.
اتصالات زمینی می‌توانند مسیرهای جایگزینی برای انتقال ترافیک اینترنت فراهم کنند و کشورهای حوزه خلیج فارس و شرکت‌های فناوری آمریکایی نیز برای افزایش تاب‌آوری شبکه‌های ارتباطی، در حال سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌های جدید هستند.
مایکروسافت قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در توسعه اتصالات ارتباطی زیردریایی و زمینی در سراسر خاورمیانه سرمایه‌گذاری کند.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، جمعه اول آبان گفت که واشینگتن می‌تواند به درگیری با جمهوری اسلامی «خیلی سریع» پایان دهد، اما در حال بررسی آن است که آیا باید کار را یکسره کند یا اجازه دهد حکومت ایران به‌تدریج تحلیل برود و از پا درآید.
ترامپ پیش از ترک کاخ سفید برای سفر به فلوریدا، در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره احتمال ادامه جنگ با جمهوری اسلامی تا یک سال دیگر گفت: «ما می‌توانیم خیلی سریع به آن پایان دهیم. اما ایران کشوری در حال فروپاشی است و ما هر مقدار نفتی را که بخواهیم، خارج می‌کنیم.»
او افزود: «پرسش این است که آیا می‌خواهیم کار را یکسره کنیم یا فقط بگذاریم به‌تدریج تحلیل بروند و از پا درآیند؟ چون داریم به هر آنچه می‌خواستیم می‌رسیم.»
رییس‌جمهوری آمریکا گفت که حکومت ایران دیگر توان چندانی برای مقابله ندارد و آمریکا در صورت تمایل می‌تواند تمام نفت این کشور را تصاحب کند.
او گفت: «حتی می‌توانیم کل کشور را تصرف کنیم.»
این اظهارات هم‌زمان با نشست وزیران امور خارجه ترکیه، پاکستان، مصر، عربستان سعودی، آلمان، بریتانیا، فرانسه و ایتالیا در استانبول، تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا بر جمهوری اسلامی و انتشار گزارش‌هایی درباره ثبت بی‌سابقه حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز مطرح شده است.
ترامپ بار دیگر به خبرنگاران گفت که کنترل تنگه هرمز در اختیار آمریکا قرار دارد و واشینگتن قصد دارد این وضعیت را حفظ کند.
او پیش‌تر نیز گفته بود که محاصره دریایی آمریکا مانع صادرات نفت جمهوری اسلامی شده، در حالی که نفت کشورهای دیگر همچنان از تنگه هرمز عبور می‌کند و حجم نفت عبوری در هفته گذشته حتی از دوران پیش از آغاز جنگ بیشتر بوده است.
«شبکه صادرات نفت ایران از کار افتاده»
هم‌زمان، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اعلام کرد که کارزار اقتصادی دولت ترامپ علیه جمهوری اسلامی در کمتر از دو ماه بخش‌های اصلی شبکه صادرات نفت ایران را از کار انداخته و منابع درآمدی سپاه پاسداران را به‌شدت محدود کرده است.
بسنت جمعه اول آبان در شبکه اجتماعی ایکس با اشاره به عملیات موسوم به «طرد اقتصادی» نوشت این عملیات برای قطع منابع درآمدی جمهوری اسلامی و شبکه‌های مالی و تجاری وابسته به سپاه پاسداران طراحی شده است.
او با انتشار تصاویر ماهواره‌ای از پایانه نفتی جزیره خارک افزود این پایانه که پیش‌تر محل بارگیری نفتکش‌های متعدد بود، اکنون از نفتکش‌های حامل نفت خام خالی شده است.
به‌گفته بسنت، ناوگان نفتکش‌های سایه جمهوری اسلامی نیز به‌شدت تضعیف شده و ذخایر نفت ایران در نفتکش‌های مستقر در آب‌های خارجی رو به پایان رفته است.
موسسه اطلاعات انرژی کپلر نیز به گزارش وال‌استریت ژورنال اعلام کرده که ذخایر نفتی موجود در نفتکش‌های سایه ایران، که از آغاز جنگ عمدتاً به مقصد چین تخلیه می‌شد، در اواسط اکتبر به پایان رسیده است.
وزارت خزانه‌داری آمریکا روز ۱۶ مهر اعلام کرده بود که ۱۷ نفتکش مرتبط با صادرات نفت ایران را هدف تحریم‌های جدید قرار داده است. این وزارتخانه همچنین روز ۲۹ مهر تحریم‌های تازه‌ای را علیه شرکت‌ها و واسطه‌های حقوقی و کشتیرانی مرتبط با انتقال نفت و فرآورده‌های پتروشیمی ایران اعمال کرد.
تشدید حملات در تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت
با این حال، هم‌زمان با تشدید فشار اقتصادی واشینگتن، تازه‌ترین داده‌های امنیت دریایی نشان می‌دهد که حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و آبراه‌های اطراف آن به بالاترین سطح ثبت‌شده رسیده است.
خبرگزاری رویترز جمعه، به نقل از داده‌های گردآوری‌شده موسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، گزارش داد که اکتبر ۲۰۲۶ از نظر شمار حملات به کشتی‌های تجاری، بدترین ماه از زمان آغاز ثبت این حوادث در سال ۲۰۱۷ بوده است.
نوآم ریدان، پژوهشگر ارشد این مؤسسه، اعلام کرد که در ماه اکتبر تاکنون ۲۸ حمله تاییدشده یا گزارش‌شده به کشتی‌ها در تنگه هرمز و آبراه‌های اطراف ثبت شده است. به گفته او، شمار این حملات از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۹ اسفند سال گذشته تاکنون به ۱۱۳ مورد رسیده است.
این آمار به‌طور کلی با داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی همخوانی دارد که از آغاز جنگ تاکنون ۱۲۰ حادثه امنیتی در تنگه هرمز و منطقه گسترده‌تر خاورمیانه ثبت کرده است.
بررسی رویترز نشان می‌دهد بیش از ۳۰ نفتکش غول‌پیکر، از جمله ۱۱ نفتکش در ماه اکتبر، در جریان حملات آسیب دیده‌اند. این شمار معادل حدود ۳.۵ درصد از ناوگان جهانی نفتکش‌های بسیار بزرگ است که بیش از ۹۰۰ فروند برآورد می‌شود.
به گزارش شرکت مشاوره امنیت دریایی ماریسکس، تنها در فاصله پنجم تا یازدهم اکتبر، ۱۲ کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند که بالاترین تعداد حملات ثبت‌شده در یک هفته از آغاز جنگ بوده است.
افزایش حملات در حالی رخ داده که مقام‌های جمهوری اسلامی آشکارا از هدف قرار دادن شناورهایی خبر می‌دهند که از مسیرهای مورد حمایت آمریکا برای انتقال نفت استفاده می‌کنند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، گفته است نیروهای مسلح ایران طی دو تا سه ماه گذشته، هر شب به‌طور متوسط پنج تا شش شناور را در محدوده تنگه هرمز هدف قرار داده‌اند.
به‌گفته او فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، با همکاری نیروهای امارات متحده عربی، از شناورهای کوچک برای انتقال نفت به نفتکش‌های بزرگ‌تر استفاده می‌کند. محسن رضایی این عملیات را «قاچاق نفت» خوانده است.
آمار حملات شبانه‌ای که رضایی مطرح کرده، به‌طور مستقل تایید نشده و با شمار حوادث ثبت‌شده از سوی نهادهای بین‌المللی فاصله قابل‌توجهی دارد.
نیروی دریایی سپاه پاسداران نیز پنج‌شنبه اعلام کرد چهار شناور را که به‌گفته این نیرو در انتقال غیرقانونی نفت مشارکت داشته‌اند، هدف قرار داده و سه شناور دیگر در اثر برخورد با مین‌های دریایی آسیب دیده‌اند. سپاه هشدار داد که در صورت ادامه اقدامات آمریکا، دامنه حملات می‌تواند به پایگاه‌های نظامی این کشور در منطقه گسترش یابد.
ترامپ در واکنش، جمهوری اسلامی را متهم کرده است که برای افزایش قیمت نفت در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، درباره برخی حملات و برخورد کشتی‌ها با مین‌های دریایی ادعاهای ساختگی مطرح می‌کند. جزئیات هفت حادثه‌ای که سپاه اعلام کرده، به‌طور مستقل تایید نشده است.
با وجود افزایش حملات، داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت خاورمیانه در ماه اکتبر به‌طور متوسط به روزانه ۱۷ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه رسیده که از میانگین ۱۶ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه در دو ماه پیش از جنگ بیشتر است.
اما این افزایش به معنای بازگشت کامل تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ نیست. براساس همین داده‌ها، حجم نفت عبوری از تنگه هرمز در اکتبر به‌طور متوسط روزانه ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه بوده که همچنان حدود ۸۲ درصد سطح پیش از جنگ است.
بخشی از افزایش صادرات نفت منطقه به استفاده از خطوط لوله جایگزین، انتقال محموله‌ها میان شناورها و عبور کاروان‌های نفتکش تحت حفاظت نیروی دریایی آمریکا در نزدیکی سواحل عمان مربوط می‌شود.
هزینه این جابه‌جایی‌ها نیز به‌شدت افزایش یافته است. براساس گزارش رویترز، هزینه روزانه اجاره یک نفتکش غول‌پیکر برای انتقال نفت از خاورمیانه به چین به حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار دلار، یعنی بیش از ۱۲ برابر پیش از جنگ، رسیده است. هزینه بیمه نفتکش‌ها نیز از حدود سه درصد به نزدیک ۱۰ درصد ارزش محموله افزایش یافته است.
قیمت نفت نیز همچنان تحت تاثیر ناامنی در آبراه‌های منطقه و نگرانی از گسترش دوباره جنگ قرار دارد. روز جمعه بهای نفت خام برنت از ۱۱۵ دلار در هر بشکه عبور کرد و به بالاترین سطح خود از اوایل ماه مه رسید.
رویترز گزارش داده است که تشدید حملات حوثی‌ها به تاسیسات و زیرساخت‌های عربستان سعودی و انتشار خبر نشت نفت از یک نفتکش در نزدیکی سواحل امارات متحده عربی، به نگرانی‌ها درباره احتمال اختلال بیشتر در عرضه انرژی افزوده است.
نشست استانبول و ادامه تلاش‌های دیپلماتیک
در همین حال، تلاش‌های دیپلماتیک برای یافتن راهی جهت پایان درگیری ادامه دارد.
استانبول روز جمعه میزبان نشستی دیپلماتیک با حضور وزیران امور خارجه ترکیه، پاکستان، مصر، عربستان سعودی، آلمان، بریتانیا، فرانسه و ایتالیا بود؛ نشستی که یکی از محورهای اصلی آن جلوگیری از آغاز دور تازه‌ای از حملات نظامی علیه ایران و یافتن راهی برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای اعلام شده است.
در این نشست علاوه بر بحران ایران و تنگه هرمز، درباره حملات حوثی‌ها، امنیت تنگه باب‌المندب، تحولات فلسطین و جنگ روسیه و اوکراین گفت‌وگو شد.
هاکان فیدان پس از دیدار با همتایان منطقه‌ای و اروپایی خود گفت هیچ‌کس از حمله دوباره به ایران حمایت نمی‌کند.
او تأکید کرد: «مداخله نظامی در ایران به هیچ وجه راه‌حل نیست. در حال حاضر هیچ‌کس از آن حمایت نمی‌کند.»
وزیر امور خارجه ترکیه هشدار داد که حمله نظامی تازه به ایران می‌تواند موجب گسترش جنگ و درگیری در سراسر منطقه شود.
یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، نیز اعلام کرد آلمان، فرانسه و بریتانیا آماده‌اند با جمهوری اسلامی وارد مذاکره شوند.
وادفول در مواضع اعلام‌شده خود در ارتباط با نشست استانبول همچنین بر ضرورت پایان یافتن حملات علیه کشتی‌های تجاری و تضمین آزادی کشتیرانی در آبراه‌های بین‌المللی تأکید کرد.
او گفت سه قدرت اروپایی و چهار کشور منطقه‌ای حاضر در نشست می‌خواهند راه‌هایی برای حل بحران‌های تنگه هرمز، باب‌المندب و دریای سیاه پیدا کنند و این چالش‌ها بدون همکاری فراتر از چارچوب‌های دیپلماتیک موجود برطرف نخواهند شد.
وزیر امور خارجه آلمان در عین حال جمهوری اسلامی و حوثی‌ها را به اخلال در تجارت جهانی و تهدید جریان انتقال انرژی و کالاهای اساسی متهم کرد و خواستار پایان یافتن حملات به مسیرهای آزاد کشتیرانی شد.
وزارت امور خارجه پاکستان نیز پس از این نشست اعلام کرد اسحاق دار، وزیر امور خارجه این کشور، همتایان خود را در جریان تلاش‌های میانجی‌گرانه اسلام‌آباد برای کاهش تنش میان تهران و واشینگتن قرار داده است.
به گفته این وزارتخانه، وزیران بر ضرورت ادامه رایزنی‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از ازسرگیری خصومت‌ها و حفظ امنیت و ثبات منطقه تأکید کردند و توافق شد گفت‌وگوها در این چارچوب ادامه پیدا کند.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، پس از نشست با همتایان اروپایی و منطقه‌ای خود در استانبول اعلام کرد کشورهای شرکت‌کننده اتفاق نظر دارند که کارزار نظامی مجدد علیه حکومت ایران به گسترش جنگ در منطقه منجر خواهد شد و دیپلماسی تنها راه پایان بحران است.
به گزارش خبرگزاری آناتولی، فیدان جمعه اول آبان پس از نشست وزیران امور خارجه چهار کشور منطقه، تروئیکای اروپایی و ایتالیا در استانبول تاکید کرد: «مداخله نظامی در ایران به هیچ‌وجه راه‌حل نیست. در حال حاضر هیچ‌کس از چنین اقدامی حمایت نمی‌کند.»
او افزود همه شرکت‌کنندگان خواستار جلوگیری از گسترش جنگ و برقراری هرچه سریع‌تر آتش‌بس در خلیج فارس هستند.
به گفته فیدان، تحولات تنگه هرمز، حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی و «نقش بالقوه بی‌ثبات‌کننده» اسرائیل در منطقه از موضوعات اصلی گفت‌وگوها بود.
وزیر امور خارجه ترکیه خواستار بازگشایی فوری تنگه هرمز و توقف حملات به عربستان سعودی شد و افزود راهکارهای دیپلماتیک برای تحقق این اهداف به‌تفصیل بررسی شده است.
نشست استانبول نخستین گردهمایی مشترک سازوکار «آر۴» و تروئیکای اروپایی بود. سازوکار آر۴ با مشارکت ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان سعودی برای تقویت گفت‌وگو و ثبات منطقه‌ای شکل گرفته است.
تروئیکای اروپایی شامل آلمان، بریتانیا و فرانسه است که همکاری دیپلماتیک خود درباره برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی را از سال ۲۰۰۳ آغاز کردند.
آنتونیو تایانی، وزیر امور خارجه ایتالیا، نیز در نشست استانبول حضور داشت.
این نشست در حالی برگزار شد که گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حملات دوباره آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی شدت گرفته است.
آتلانتیک ۳۰ مهر گزارش داد دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، در حال بررسی حملاتی چندروزه علیه حکومت ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان است.
با این حال، تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه، اول آبان در مصاحبه‌ای اعلام کرد ممکن است ایالات متحده همین شنبه یا یک‌شنبه، دوم یا سوم آبان، به حکومت ایران حمله کند.
او افزود واشینگتن برای دستیابی به توافق با تهران آمادگی دارد، اما پیش از آن، «موضوع اشاعه تسلیحات هسته‌ای، آینده غنی‌سازی و همه این جزییات باید در فصل ناتمام این پرونده تعیین تکلیف شوند».
باراک خطاب به مقام‌های جمهوری اسلامی ادامه داد: «اگر به توافق نرسیم و شما همچنان جهان، متحدان ما و کشورهای خلیج فارس را تهدید کنید، پیامدهایی در انتظار شما خواهد بود.»
تاکید بر امنیت کشتیرانی و پایان جنگ اوکراین
وزیر امور خارجه ترکیه با اشاره به پیامدهای مناقشه ایران و جنگ اوکراین، اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه‌های هرمز و باب‌المندب و همچنین ناامنی گسترده کشتیرانی در دریای سیاه را از عوامل افزایش فشار بر زنجیره تامین انرژی، مواد غذایی و تجارت جهانی دانست.
فیدان بر ضرورت برقراری آتش‌بس در جنگ اوکراین و درگیری‌های مرتبط با ایران تاکید کرد و گفت شرکت‌کنندگان توافق کردند پیام مشترکی در این زمینه به طرف‌های دخیل منتقل کنند.
فیدان با اشاره به جنگ اوکراین افزود: «یا جنگ باید متوقف شود، یا اگر ادامه پیدا می‌کند، طرف‌ها باید بر سر معافیت‌هایی در زمینه انرژی و غلات به توافق برسند.»
روسیه در اسفند ۱۴۰۰ تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرد. این مناقشه از آن زمان با درگیری‌های مرگبار ادامه یافته و به خونین‌ترین رویارویی نظامی در قاره اروپا پس از جنگ جهانی دوم تبدیل شده است.
حملات روسیه و اوکراین به اهدافی در دریای سیاه طی ماه‌های گذشته، به نگرانی‌ها درباره امنیت کشتیرانی در این منطقه دامن زده است.
دریای سیاه یکی از مسیرهای اصلی انتقال غلات، نفت و فرآورده‌های نفتی دو کشور به بازارهای جهانی است و اختلال در تردد کشتی‌ها می‌تواند به افزایش قیمت‌ها و تهدید امنیت غذایی جهان منجر شود.
آلمان خواستار حضور «جدی» تهران در مذاکرات هسته‌ای شد
پس از نشست استانبول، یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، خواستار توقف حملات جمهوری اسلامی و حوثی‌ها به کشتی‌ها و کشورهای همسایه شد و هشدار داد این اقدامات، تجارت جهانی و زنجیره تامین انرژی و کود را مختل کرده است.
او از تهران خواست «خواسته‌های حداکثری» خود را کنار بگذارد و با نشان دادن «آمادگی جدی»، برای دستیابی به توافقی پایدار وارد مذاکره شود.
وادفول تاکید کرد آلمان، بریتانیا و فرانسه آماده‌اند در مذاکرات هسته‌ای مشارکت کنند و چنانچه تهران برای جلوگیری از دستیابی به سلاح هسته‌ای وارد گفت‌وگوهای جدی شود، در مسیر رفع تحریم‌ها گام بردارند.
او افزود تلاش‌های دیپلماتیک در روزهای آینده بر بازگرداندن طرف‌ها به میز مذاکره، جلوگیری از درگیری نظامی دوباره و احیای امنیت کشتیرانی متمرکز خواهد بود.
ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، نیز هشدار داد تشدید دوباره تنش‌ها میان تهران و واشینگتن «هیچ برنده‌ای نخواهد داشت» و احتمالا «پیامدهای بسیار جدی» برای قیمت نفت و گاز به همراه خواهد آورد.
با وجود وخامت بحران اقتصادی و افزایش فشارهای معیشتی بر مردم، مقام‌های جمهوری اسلامی همچنان بر ادامه سیاست‌های تنش‌آفرین خود، به‌ویژه در قبال آمریکا و اسرائیل، اصرار دارند.
آن‌ها بارها اعلام کرده‌اند در شرایط کنونی حاضر به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای نیستند.
در سوی دیگر، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ۲۹ مهر تاکید کرد ایالات متحده از هیچ توافقی که راه دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای را باز بگذارد، حمایت نمی‌کند.
بر اساس داده‌های گردآوری‌شده از سوی یک اندیشکده مستقر در واشینگتن که از سال ۲۰۱۷ تاکنون حوادث امنیت دریایی در سراسر جهان را رصد می‌کند، اکتبر از نظر شمار حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و آبراه‌های اطراف آن، بدترین ماه ثبت‌شده بوده است.
نوآم ریدان، پژوهشگر ارشد موسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، به رویترز گفت: «در ماه اکتبر، شمار حملات به کشتی‌ها به بالاترین سطح ثبت‌شده در تاریخ رسیده است.»
ریدان که مسئول تهیه و به‌روزرسانی نقشه تعاملی حوادث کشتیرانی این موسسه است، در ماه اکتبر ۲۸ حمله تاییدشده و گزارش‌شده در تنگه هرمز و آبراه‌های اطراف آن را ثبت کرده است. به‌گفته او، شمار این حملات از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در۹ اسفند سال گذشته تاکنون به ۱۱۳ مورد رسیده است.
نقشه این موسسه نشان می‌دهد بیشتر حملاتی که در ماه‌های سپتامبر و اکتبر رخ داده‌اند، در تنگه هرمز بوده‌اند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، با تایید حملات جمهوری اسلامی به شناورها در تنگه هرمز گفته است که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی طی دو تا سه ماه گذشته، هر شب به‌طور متوسط پنج شناور را در محدوده تنگه هرمز هدف قرار داده‌اند.
حدود ۳.۵ درصد ناوگان جهانی ابرنفتکش‌ها هدف حمله قرار گرفته‌اند
این آمار تا حد زیادی با داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) مطابقت دارد. این سازمان از زمان آغاز درگیری با ایران تاکنون، در مجموع ۱۲۰ حادثه را در تنگه هرمز و منطقه گسترده‌تر خاورمیانه ثبت کرده است.
بررسی رویترز از فهرست سازمان بین‌المللی دریانوردی و داده‌های مربوط به کشتی‌ها در سامانه مارین‌ترافیک نشان می‌دهد بیش از ۳۰ ابرنفتکش، موسوم به نفتکش‌های بسیار بزرگ حمل نفت خام (VLCC)، در جریان این حملات آسیب دیده‌اند که ۱۱ مورد آن تنها در ماه اکتبر بوده است.
هر یک از این ابرنفتکش‌ها ظرفیت حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام را دارند. کشتی‌های آسیب‌دیده ثبت‌شده در این فهرست، حدود ۳.۵ درصد از کل ناوگان جهانی نفتکش‌های بسیار بزرگ را تشکیل می‌دهند؛ ناوگانی که شمار آن از ۹۰۰ فروند فراتر می‌رود.
با افزایش تمایل مالکان کشتی‌ها به بارگیری محموله‌ها در داخل خلیج فارس، شمار بیشتری از نفتکش‌ها هدف حمله قرار گرفته‌اند. نرخ کرایه روزانه بیش از یک میلیون دلار و تخفیف‌های بیشتر تولیدکنندگان منطقه‌ای نسبت به قیمت نفت برنت تاریخ‌دار، مالکان کشتی‌ها را به پذیرش خطر ترغیب کرده است.
شرکت مشاوره‌ای ماریسکس، مستقر در یونان، اعلام کرد: «اکتبر ۲۰۲۶ از زمان تشدید درگیری‌ها در ماه مارس، به شدیدترین دوره حملات دریایی در تنگه هرمز و مناطق اطراف آن تبدیل شده است.»
این شرکت همچنین اعلام کرد که در فاصله پنجم تا یازدهم اکتبر، ۱۲ کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ رقمی که بالاترین شمار حملات هفتگی از زمان آغاز درگیری‌ها نیز به شمار می‌رود.
ممکن است همه حملات در آمارها ثبت نشده باشند
ریدان گفت جمهوری اسلامی با تشدید حملات در تلاش است روند بهبود حمل‌ونقل دریایی را کُند کند و در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر آمریکا، فشار بر بازارهای جهانی انرژی را حفظ کند.
رویترز اوایل ماه جاری با استناد به اظهارات دو مقام ارشد جمهوری اسلامی گزارش داده بود که تهران چنین تاکتیک‌هایی را در پیش گرفته است.
مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO)، نهاد مسئول پایش امنیت دریایی این کشور، که تا ۱۶ اکتبر ۱۳۵ حادثه مرتبط با درگیری آمریکا و ایران را ثبت کرده بود، اعلام کرد به دلیل گزارش‌دهی داوطلبانه ناکافی از سوی شرکت‌های کشتیرانی، در دستیابی به تصویری کامل از حوادث با دشواری روبه‌روست.
داده‌های این مرکز همچنین نشان می‌دهد میزان آسیب‌دیدگی کشتی‌ها بر اثر حملات در ماه اکتبر به‌شدت افزایش یافته است.
واردات نفت چین که در آمارهای گمرکی به نام مالزی ثبت می‌شود، هم‌زمان با سقوط صادرات نفت ایران در پی محاصره دریایی آمریکا به‌شدت کاهش یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد ایران تا چه اندازه برای فروش نفت خام به بزرگ‌ترین مشتری خود، به تغییر نام کشور مبدأ محموله‌ها متکی بوده است.
چین در ماه سپتامبر روزانه تنها ۲۷۶ هزار بشکه نفت با مبدأ ثبت‌شده مالزی وارد کرد؛ رقمی که در مقایسه با میانگین نزدیک به یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۵، کاهش چشمگیری نشان می‌دهد.
این رقم در برخی ماه‌های گذشته به دو میلیون بشکه در روز نیز رسیده بود؛ میزانی معادل حدود چهار برابر کل تولید نفت مالزی.
بخش بزرگی از این اختلاف ممکن است مربوط به نفتی باشد که از ایران صادر شده، اما گمرک چین مبدأ آن را مالزی ثبت کرده است. نفت تحریم‌شده سایر تولیدکنندگان و صادرات واقعی نفت مالزی نیز در این آمار نقش داشته‌اند.
مقام‌های گمرکی چین از سال ۲۰۲۰ تاکنون، واردات ماهانه نفت از ایران را همواره صفر گزارش کرده‌اند. با این حال، برآورد شرکت‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد ایران در سال گذشته به‌طور میانگین روزانه حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت به چین تحویل داده است.
تحریم‌ها و محاصره دریایی
شرکت کپلر پیش‌تر به ایران‌اینترنشنال گفته بود که بیشتر نفت صادراتی ایران به چین به نام نفت مالزی ثبت می‌شود، در حالی که مبدأ برخی محموله‌ها عراق، عمان و حتی امارات متحده عربی اعلام می‌شود. شرکت تنکرترکرز نیز این رویه را مستند کرده است.
هم‌زمان با تشدید تحریم‌های آمریکا و محدود شدن صادرات نفت ایران در اثر محاصره دریایی، روند کاهش واردات ثبت‌شده چین از مالزی نیز شتاب گرفته است.
داده‌های کپلر که در اختیار ایران‌اینترنشنال قرار گرفته، نشان می‌دهد ایران از ژانویه تا مه سال جاری، روزانه بیش از یک میلیون و ۵۵۰ هزار بشکه نفت به چین تحویل داده است. این میانگین از ژوئن تا سپتامبر به کمتر از نصف کاهش یافت.
تا اواسط اکتبر، حجم نفت ایران که در خارج از محدوده محاصره دریایی آمریکا روی آب قرار داشت، به صفر رسید.
اگر روند کنونی ادامه یابد، واردات نفت چین با مبدأ ثبت‌شده مالزی ممکن است به پایین‌ترین سطح خود در چند سال اخیر برسد و حتی در همین ماه یا ماه آینده، به سطح سال ۲۰۱۷، یعنی تنها ۱۳۰ هزار بشکه در روز، نزدیک شود.
تامین‌کنندگان جایگزین
در حالی که صادرات نفت ایران سقوط کرده، داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد مجموع صادرات نفت خاورمیانه به سطح پیش از جنگ بازگشته و حتی از آن فراتر رفته است.
روزنامه وال‌استریت ژورنال با استناد به داده‌های کپلر گزارش داده است که صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی منطقه به ۲۴ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی بالاتر از سطح ثبت‌شده پیش از جنگ.
پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد نفتی که از تنگه هرمز عبور می‌کرد، راهی بازارهای آسیایی می‌شد و چین بزرگ‌ترین خریدار آن بود.
داده‌های گمرک چین نشان می‌دهد این کشور در ماه سپتامبر به‌طور میانگین روزانه دو میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه نفت از عمان، امارات متحده عربی، قطر، عربستان سعودی و عراق وارد کرده است؛ در حالی که این رقم در ماه مه کمتر از دو میلیون بشکه در روز بود.
با این حال، این میزان همچنان پایین‌تر از سطح پیش از جنگ در ماه فوریه باقی ماند؛ زمانی که مجموع واردات چین از این پنج کشور از سه میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز فراتر می‌رفت.
این آمار همچنین نشان‌دهنده تغییر گسترده‌تری در الگوی خرید نفت چین پس از آغاز جنگ است. با جهش قیمت‌های جهانی، چین در مقطعی مجموع واردات نفت خام خود را حدود ۳۰ درصد کاهش داد و در عوض از ذخایر راهبردی نفت خود استفاده کرد.
از این منظر، چین نقش مهمی در جذب شوک ناشی از اختلال عرضه ایفا کرد و به جلوگیری از افزایش شدیدتر قیمت جهانی نفت کمک کرد.
پیش از جنگ، چین روزانه حدود ۱۱ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام وارد می‌کرد. پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها از تنگه هرمز، واردات نفت این کشور به حدود هشت میلیون بشکه در روز کاهش یافت، اما در دوره اخیر دوباره افزایش پیدا کرد و از ۹ میلیون بشکه در روز فراتر رفت.
این تغییر نشان می‌دهد چین به‌طور فزاینده‌ای در حال جایگزین کردن نفت ازدست‌رفته ایران با نفت سایر تولیدکنندگان خاورمیانه است. ناپدید شدن واردات نفت «مالزیایی» چین نیز نشانه دیگری از آن است که محاصره دریایی تا چه اندازه دسترسی ایران به مهم‌ترین بازار صادرات نفت خود را محدود کرده است.
صادرات گاز مایع ایران از زمان آغاز محاصره دریایی آمریکا در اواسط ژوئیه به‌شدت سقوط کرده و تهران را ناچار ساخته است برای میلیون‌ها تن پروپان و بوتان که در شرایط عادی به خارج صادر می‌شد، مصارف داخلی پیدا کند.
رویترز بهنقل از منابع آگاه و داده‌های حمل‌ونقل دریایی گزارش داده است که ایران از زمان آغاز محاصره تاکنون، تنها چهار میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه گاز مایع (LPG)، معادل حدود ۳۵۰ هزار تن، صادر کرده است.
داده‌های شرکت‌های کپلر و ورتکسا که در اختیار ایران‌اینترنشنال قرار گرفته، نشان می‌دهد صادرات ایران در دوره مشابه سال گذشته حدود ۳۰ میلیون بشکه، معادل دو میلیون و ۶۰۰ هزار تن، بوده است.
برآوردهای ورتکسا و کپلر نشان می‌دهد ایران در سال ۲۰۲۵ بین ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار تا ۱۱ میلیون تن گاز مایع به ارزش بیش از پنج میلیارد دلار صادر کرده است.
آمارهای اتاق بازرگانی ایران نیز نشان می‌دهد در سال مالی ایران که ۲۰ مارس ۲۰۲۶ به پایان رسید، ۹ میلیون تن پروپان و بوتان به ارزش چهار میلیارد و ۳۵۰ میلیون دلار صادر شده است.
این آمارها دوره‌های زمانی متفاوتی را پوشش می‌دهند و ممکن است تفاوت در روش‌های محاسبه نیز بر آن‌ها تاثیر گذاشته باشد، اما هر دو مجموعه داده ابعاد صادرات گاز مایع ایران پیش از جنگ را نشان می‌دهند.
تاثیر جنگ
سندی از شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران که سال گذشته به دست ایران‌اینترنشنال رسید، نشان می‌دهد پالایشگاه‌های نفت کشور حدود دو میلیون و ۴۰۰ هزار تن گاز مایع تولید کرده‌اند که نیمی از آن در داخل مصرف و نیم دیگر صادر شده است.
تاسیسات فرآورش گاز پارس جنوبی، که به بزرگ‌ترین میدان گازی ایران خدمات می‌دهند، حدود هفت میلیون تن گاز مایع تولید کرده‌اند و مابقی تولید نیز از سایر تاسیسات گازی و مجتمع‌های پتروشیمی، عمدتا در عسلویه و ماهشهر، تامین شده است.
در مجموع، ایران سال گذشته حدود ۱۳ میلیون تن گاز مایع تولید کرد که نزدیک به ۸۰ درصد آن صادر شد. در شرایط عادی، تقاضای داخلی برای گاز مایع کمتر از دو میلیون تن در سال است.
ایران پس از توقف صادرات نفت، تولید نفت خام خود را کاهش داده است. بر اساس برآوردهای سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، تولید روزانه نفت ایران از حدود سه میلیون و ۲۶۰ هزار بشکه در سال ۲۰۲۵ به یک میلیون و ۹۶۰ هزار بشکه در سپتامبر کاهش یافته است؛ کاهشی حدود ۴۰ درصدی.
جنگ همچنین دیگر منابع اصلی تولید گاز مایع ایران را تحت تاثیر قرار داده است. اسرائیل واحدهای فرآورش گاز در پارس جنوبی و همچنین مجتمع‌های پتروشیمی در عسلویه و ماهشهر را هدف حمله قرار داده است.
مقام‌های ایرانی می‌گویند کاهش اولیه تولید گاز پارس جنوبی به میزان ۲۳۰ میلیون مترمکعب، با بازگشت واحدهای آسیب‌دیده به مدار تولید، اکنون به حدود ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.
رییس شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران نیز می‌گوید حدود ۶۰ درصد واحدهای پتروشیمی آسیب‌دیده بازسازی شده و به مدار تولید بازگشته‌اند.
بر اساس این آمار، ممکن است تولید گاز مایع ایران از زمان آغاز جنگ حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش یافته و تولید سالانه آن به حدود ۱۰ میلیون تن رسیده باشد؛ رقمی قابل مقایسه با سطح تولید در سال ۲۰۲۰.
با این حال، کاهش تولید بسیار کمتر از افت صادرات بوده و این وضعیت می‌تواند ایران را با میلیون‌ها تن گاز مایع مازاد روبه‌رو کرده باشد.
درس‌هایی از سال ۲۰۲۰
ایران در سال ۲۰۲۰، در اوج تحریم‌های آمریکا، با مشکلی مشابه، هرچند خفیف‌تر، مواجه شده بود.
داده‌های کپلر و ورتکسا نشان می‌دهد صادرات گاز مایع ایران در آن سال کمتر از نصف میزان صادرات سال گذشته بود. در همین حال، آمارهای رسمی ایران حاکی از آن است که مصرف داخلی حدود دو و نیم برابر افزایش یافت و به حدود پنج میلیون تن، معادل تقریبا نیمی از تولید، رسید.
با وجود این، ایران همچنان به صادرات گاز مایع ادامه داد و در سال ۲۰۲۰ حدود چهار میلیون و ۴۰۰ هزار تن و در سال ۲۰۲۱ حدود پنج میلیون و ۸۰۰ هزار تن از این محصول را صادر کرد.
اکنون که صادرات دریایی گاز مایع به‌شدت محدود شده است، تهران ممکن است بار دیگر بخش بیشتری از پروپان و بوتان تولیدی را به مصرف داخلی اختصاص دهد؛ از جمله از طریق تزریق محدود به شبکه سراسری گاز یا استفاده از آن به‌عنوان سوخت در صنایع و نیروگاه‌هایی که تجهیزات لازم برای مصرف گاز مایع را دارند.
این اقدام می‌تواند به کاهش کمبودهای مکرر گاز در فصل زمستان در ایران کمک کند و نیاز به سوزاندن نفت کوره یا مازوت در نیروگاه‌ها و واحدهای صنعتی را کاهش دهد؛ سوختی که یکی از منابع اصلی آلودگی هوا به شمار می‌رود.
با این حال، ظرفیت ایران برای جذب گاز مایع مازاد در داخل کشور محدود است. جایگزینی گاز مایع با دیگر سوخت‌ها به محدودیت‌های فنی، زیرساخت‌های موجود و میزان تقاضای داخلی بستگی دارد.
حتی اگر بخشی از گاز مایع مازاد به مصرف داخلی اختصاص یابد، تداوم طولانی‌مدت محاصره دریایی می‌تواند ایران را از درآمد صادرات گاز مایع محروم کند؛ تجارتی که پیش از جنگ سالانه حدود پنج میلیارد دلار ارزش داشت. این زیان، به کاهش بسیار بزرگ‌تر درآمدهای صادرات نفت ایران افزوده خواهد شد.
