لبنان، سهشنبه در واشینگتن وارد دور تازهای از مذاکرات با اسرائیل میشود. گفتوگوهایی که بیروت بر ادامه مستقیم آن تاکید دارد، اما تصمیم تهران برای وارد کردن لبنان به مذاکرات خود با آمریکا، بر این امر سایه انداخته است.
خبرگزاری رویترز سهشنبه دوم تیر گزارش داد مقامهای لبنانی تاکید کردهاند مذاکره رو در رو با اسرائیل تنها راه پایان دادن به جنگی است که از ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ و به دنبال حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در ۹ اسفند آغاز شد؛ وقتی گروه مسلح حزبالله در حمایت از تهران به سوی اسرائیل آتش گشود که حملات هوایی و زمینی اسرائیل را به دنبال داشت. حملاتی که بیش از چهار هزار کشته در لبنان بر جا گذاشت.
چهار دور مذاکرات لبنان و اسرائیل تاکنون نتوانسته به آتشبسی پایدار منجر شود.
طولانیترین وقفه در درگیریها این هفته، پس از توافق جمهوری اسلامی و آمریکا بر سر تفاهمنامهای به دست آمد که توقف جنگ در همه جبههها، از جمله لبنان، را پیشبینی میکرد.
رویترز نوشت این توافق به حزبالله لبنان روحیه داد و ضربهای به دولت این کشور وارد کرد. دولتی که مقامهای ارشد آن، از جمله جوزف عون، رییسجمهوری، بارها هشدار داده بودند تهران نمیتواند از طرف لبنان مذاکره کند.
یک مقام لبنانی و دو مقام خارجی که روی پرونده لبنان کار میکنند، به رویترز گفتند توافق جمهوری اسلامی و آمریکا عملا موقعیت دولت لبنان را تضعیف کرده، آن را در ضعیفترین وضعیت خود قرار داده و فایده مذاکرات این هفته با اسرائیل را زیر سوال برده است.
مقام لبنانی نسبت به دستیابی به پیشرفت ملموس در این مذاکرات که قرار است سه روز ادامه یابد، ابراز تردید کرد.
او گفت: «در این گفتوگوها همچنان یک مشکل اساسی یعنی بیاعتمادی میان ما و اسرائیلیها وجود دارد. ما نمیتوانیم خواستههای آنها را برآورده کنیم و آنها هم همه خواستههای ما را رد میکنند.»
لبنان خواهان جدول زمانی خروج اسرائیل است
بیروت اعلام کرده یکی از اهداف اصلیاش در مذاکرات، تعیین تکلیف خروج نظامی اسرائیل از لبنان است، اما مقامهای ارشد اسرائیلی گفتهاند نیروهای این کشور به طور نامحدود در جنوب لبنان باقی خواهند ماند.
مقام لبنانی گفت بیروت در مذاکرات از اسرائیل خواهد خواست جدول زمانی «معقولی» برای خروج ارائه کند.
او گفت: «این تنها فرصتی است که برای ایجاد تحرک در این مذاکرات و در این کشمکش با ایران داریم.»
در مقابل، اسرائیل هدف از مذاکرات پیش رو را «خلع سلاح حزبالله و دستیابی به توافق صلح واقعی» با لبنان میداند. موضوعی که دیوید منسر، سخنگوی دولت اسرائیل، در آستانه آغاز دور تازه مذاکرات در یک نشست خبری مطرح کرد.
منسر گفت تنها مانع توافق با لبنان، حزبالله است.
او افزود: «به همین دلیل معتقدیم [حزبالله] باید خلع سلاح و منحل شود.»
دولت لبنان از سال گذشته با احتیاط در مسیر خلع سلاح حزبالله گام برداشته، اما از رویارویی مستقیم با این گروه پرهیز کرده است، زیرا نگران است چنین اقدامی به درگیری و جنگ داخلی منجر شود.
حزبالله خلع سلاح کامل را رد کرده و از دولت لبنان خواسته تا از مذاکرات مستقیم با اسرائیل خارج شود.
حزبالله روی تهران به عنوان مذاکرهکننده حساب میکند
کریم صفیالدین، پژوهشگر موسسه تحریر برای سیاست خاورمیانه در واشینگتن، به رویترز گفت این خطر وجود دارد که اسرائیل با توجه به خشم مقامهایش از توافق آمریکا و جمهوری اسلامی، در مذاکرات واشینگتن موضعی سختتر اتخاذ کند.
به گفته صفیالدین، هرچند آن توافق آرامشی نسبی برای لبنان به همراه آورده، اما در مواضع لبنان و اسرائیل «هیچ تغییر ساختاری» دیده نمیشود که نشان دهد میتوان در میز مذاکره به پیشرفت رسید.
عون، نخستین بار حدود سه ماه قبل پیشنهاد مذاکرات مستقیم را مطرح کرد، اما این گفتوگوها از دو ماه پیش، پس از آن که آمریکا آتشبسی اعلام کرد تا روندی دیپلماتیک میان طرفین ممکن شود، آغاز شد. روندی که واشینگتن گفته بود در نهایت به توافق صلح خواهد انجامید.
پس از آن، حملات هوایی اسرائیل به حومه جنوبی بیروت تا حد زیادی متوقف شد، اما درگیریهای شدید در جنوب لبنان ادامه یافت و نیروهای اسرائیلی به پیشروی در روستاهای لبنان ادامه دادند.
آمریکا حدود سه هفته قبل نیز ابتکار تازهای برای آتشبس اعلام کرد که بار دیگر بخشی از مذاکرات لبنان و اسرائیل بود، اما این طرح به توقف آتش از سوی حزبالله مشروط شد و این گروه آن را رد کرد.
حزبالله انتظار دارد حکومت ایران در جریان مذاکرات خود با آمریکا بر سر توافق نهایی، خواستار خروج اسرائیل از لبنان شود و میگوید دولت لبنان باید به جای مذاکرات مستقیم خود، روی همین مسیر حساب کند.
نخستین دور مذاکرات تهران و واشینگتن در سوئیس به تفاهم بر سر نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز انجامید.
قطر و پاکستان بهعنوان میانجی گفتوگوها از «پیشرفتهای امیدوارکننده» خبر دادند.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز اعلام کرد «بستر مناسبی» برای پیشبرد مذاکرات به وجود آمده و جمهوری اسلامی پذیرفته است بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی فعالیت خود را در ایران از سر بگیرند.
همزمان، واشینگتن یک معافیت موقت ۶۰ روزه صادر کرد که بر اساس آن، صادرات نفت و فرآوردههای پتروشیمی ایران تا ۳۰ مرداد مجاز خواهد بود.
در این مذاکرات همچنین طرح ایجاد یک «سازوکار تنشزدایی» در لبنان برای جلوگیری از آغاز مجدد درگیریها میان حزبالله و اسرائیل مورد بررسی قرار گرفت.
در سوی دیگر، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، یسرائیل کاتز، وزیر دفاع و ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل، در بیانیهای مشترک اعلام کردند ارتش این کشور به اقدام برای «خنثی کردن» تهدیدها علیه سربازان و شهروندان اسرائیلی، نابود کردن زیرساختهای گروههای مسلح و حفظ منطقه امنیتی در جنوب لبنان ادامه خواهد داد.
آنها گفتند امنیت شهروندان اسرائیلی و نیروهای ارتش این کشور، «بدون هیچگونه مصالحهای»، همچنان اصل راهنمای ایشان باقی خواهد ماند.
این در حالی است که شورای سردبیری اورشلیمپست سهشنبه دوم تیر در سرمقاله خود، غیبت اسرائیل در روند مذاکرات را نگرانکننده خواند و نوشت دیپلماسی با تهران تنها زمانی سودمند است که به مهار تهدیدها، تضعیف جمهوری اسلامی یا ایجاد فرصت به نفع غرب منجر شود.
با این حال، مذاکرات سوئیس ممکن است در عمل به تهران زمان، منابع مالی، مشروعیت و فرصت نقشآفرینی در مدیریت بحرانهایی بدهد که خود در ایجاد آنها نقش داشته است.
اورشلیمپست افزود حکومت ایران در حالی فرصتی برای تنفس در سایه کاهش فشار تحریمها پیدا کرده که گروههای نیابتیاش همچنان مسلح هستند. علاوه بر این، تهران توانسته تنگه هرمز را به اهرم فشاری در مذاکرات تبدیل کند و وضعیت لبنان را نیز به بخشی از یک توافق گستردهتر با واشینگتن گره بزند.
در ادامه این مقاله آمده است: «سازوکار کاهش تنش در لبنان شاید موضوعی فنی به نظر برسد، اما در واقعیت میتواند به یک تله دیپلماتیک تبدیل شود. اسرائیل نمیتواند اجازه دهد آزادی عملش در برابر حزبالله از طریق فرآیندی کنترل شود که ایران به آن شکل داده است.»
پیشتر پایگاه خبری اکسیوس به نقل از دو منبع اسرائیلی گزارش داد دولت اسرائیل بیم آن دارد که ایالات متحده در مذاکرات اخیر با تهران، عملا به نفوذ جمهوری اسلامی در لبنان مشروعیت بخشد و آزادی عمل اسرائیل در این کشور را محدود کند.
بر اساس این گزارش، اگرچه نتانیاهو همچنان نگران ابعاد هستهای گفتوگوهای تهران و واشینگتن است، اما در حال حاضر دغدغه اصلی او به مساله لبنان معطوف شده است.
تردیدها درباره پایبندی تهران به تعهداتش
شورای سردبیری اورشلیمپست در ادامه، وعده ونس درباره موافقت جمهوری اسلامی با ازسرگیری فعالیت بازرسان آژانس را مورد تردید قرار داد و نوشت موضع تهران در این خصوص به اندازه اظهارات معاون رییسجمهوری آمریکا اطمینانبخش نیست.
در این مقاله آمده است: «اسرائیل پیشتر چنین الگویی را دیده است. ایران متن موجود را میپذیرد و غرب این را نشانه حرکت رو به جلو تلقی میکند، اما بازرسان با دسترسیهای محدود، با تاخیر یا مناقشه روبهرو میشوند. تهران هسته اصلی برنامه [هستهای] را حفظ میکند، بر سر تعاریف چانهزنی میکند و از هر ماهی که به دست میآورد، برای بهبود موقعیت خود بهره میبرد.»
اورشلیمپست افزود معافیت موقت نفتی دولت دونالد ترامپ از دید جمهوری اسلامی و گروههای همسو با آن، از جمله حزبالله و حماس، نشانهای از کارآمدی فشارهای تهران و تداوم نفوذ منطقهای آن تلقی میشود.
به باور آنها، این اقدام نشان میدهد با وجود ضربات نظامی اخیر، جمهوری اسلامی همچنان قادر است به فرصتهای اقتصادی دسترسی داشته باشد.
اورشلیمپست تاکید کرد هرگونه توافق جدی با تهران باید شامل بازرسیهای سرزده، پیامدهای فوری در صورت نقض تعهدات، محدودیت بر توانمندیهای موشکی و پهپادی، محدودیت در تامین مالی نیروهای نیابتی و همچنین درک روشن این موضوع باشد که اسرائیل حق دفاع از خود را محفوظ میدارد.
در پایان این مقاله آمده است: «هر چیزی کمتر از این، ایران را قدرتمندتر از آنچه باید باشد و اسرائیل را آسیبپذیرتر از آنچه میتواند بپذیرد، باقی خواهد گذاشت.»
پایگاه خبری واینت پیشتر نوشت ترامپ با راهبرد «چماق و هویج» بهدنبال پاسخ به انتقادات از توافق اخیر با جمهوری اسلامی است.
رییسجمهوری آمریکا همچنین گفت استارمر بهدلیل مواضعش درباره مهاجرت و انرژی «به خودش آسیب بسیار بسیار جدی زده است»، هرچند او را «مردی بسیار خوب» و «تا حدی دوست من» توصیف کرد.
ترامپ این اظهارات را در کاخ سفید و پس از آن بیان کرد که استارمر از رهبری حزب کارگر کنارهگیری کرد؛ اقدامی که پس از اذعان او به از دست دادن حمایت نمایندگان حزبش و در حالی صورت گرفت که اندی برنهام، شهردار سابق منچستر بزرگ و نماینده تازهوارد پارلمان، در انتظار جانشینی او قرار دارد.
ترامپ پس از آنکه استارمر با استفاده آمریکا از پایگاههای نظامی بریتانیا برای اجرای عملیات بمباران علیه جمهوری اسلامی مخالفت کرد، به شدت از او انتقاد کرده بود؛ هرچند بعدا مجوز محدودی برای حملات دفاعی صادر شد.
روابط دو کشور همچنین بر سر تنشهای بعدی در تنگه هرمز بیشتر آسیب دید؛ جایی که واشینگتن واکنش بریتانیا و دیگر متحدانش به بحران خلیج فارس را مورد انتقاد قرار داد و گفت کشورهای دیگر بیش از آمریکا به این آبراه راهبردی نیاز دارند.
انتقاد از ماموریت دریایی اروپا
کاخ سفید همچنین با بیاعتنایی به طرح مشترک بریتانیا و فرانسه برای ایجاد یک ماموریت دفاعی بهمنظور تضمین عبور امن کشتیها از این آبراه پس از پایان درگیریها نگاه کرده است.
این بحران تنها به تنشهای موجود بر سر ناتو دامن زد؛ بهطوری که ترامپ بارها گفته است آمریکا سالها بار دفاع از سایر کشورها را بر دوش کشیده است اما ناتو در مقابل در جنگ ایران، دست به هیچ اقدامی نزد.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، هفته گذشته در نشست ناتو از بازنگری در استقرار نیروهای آمریکایی در اروپا خبر داد و از اعضایی انتقاد کرد که «هنوز مسیر معتبری برای انجام تعهدات مالی خود ارائه نکردهاند.»
او به همتایان خود گفت برخی از بزرگترین اقتصادهای ناتو همچنان «فکر میکنند دوران سواری رایگان ادامه دارد.»
اختلاف بر سر هزینههای دفاعی بریتانیا نیز باعث شد جان هیلی اخیرا از سمت وزیر دفاع استعفا کند؛ موضوعی که فشار بر نخستوزیر را بیش از پیش افزایش داد.
«وقتی پیروز شدیم به ما کمک میکنید؟»
ترامپ در دفتر بیضیشکل کاخ سفید، پیش از دیدار این هفته با مارک روته، دبیرکل ناتو، گفت: «ما عضو بزرگی برای ناتو بودهایم. در بسیاری جهات عضو غالب ناتو بودهایم. طی سالها تریلیونها دلار، نه میلیاردها دلار، بلکه تریلیونها دلار برای حفاظت از اروپا پرداخت کردهایم.»
او در اشاره به جنگ ایران افزود: «ما اصلاً به هیچ کمکی نیاز نداشتیم. بیشتر از روی کنجکاوی بود. به پیت [هگست] گفتم ببینیم آیا واقعا حاضر میشوند بیایند یا نه. از آنها خواستیم بیایند، اما برای ما نیامدند.»
ترامپ ادامه داد: «ضمنا استارمر هم آنجا نبود، و میدانید چیست؟ مردم بریتانیا از این موضوع خوششان نیامد.»
او گفت: «استارمر گفت نه. حتی بدتر از نه گفت. او گفت وقتی شما پیروز شدید، ما خواهیم آمد. من گفتم ما وقتی پیروز شدیم دیگر به شما احتیاج نداریم.»
ترامپ افزود: «این وینستون چرچیلی نبود که با او طرف بودیم. بعد از اینکه پیروز شدیم میخواستند بیایند و به ما کمک کنند.»
او همچنین گفت آلمان و ایتالیا در جریان جنگ ایران «بسیار بد» عمل کردند و یادآور شد که با رهبران هر دو کشور نیز اختلافات علنی داشته است.
تهدید ضمنی به کاهش حمایت آمریکا
ترامپ گفت: «مبالغی که ما برای ناتو خرج میکنیم دیوانهکننده است و آنها برای ما حاضر نشدند کاری انجام دهند.»
او با اشاره به اینکه آمریکا «صدها میلیارد دلار» برای محافظت از اعضای ناتو، عمدتا در برابر روسیه هزینه میکند، تلویحا هشدار داد که ممکن است در آینده از متحدان خود حمایت نکند.
ترامپ گفت: «ما این همه پول خرج میکنیم و بعد وقتی شاید در یک موضوع کوچک به کمک نیاز داریم که موضوع بزرگی نیست، مساله اصلی نیست و موضوعی جزئی است، آنها میگویند نه، ترجیح میدهیم کمک نکنیم.»
او افزود: «حرف احمقانهای است، چون اگر بخواهیم ما هم میتوانیم همین را به آنها بگوییم، و شاید هم بگوییم.»
حمله دوباره به سیاستهای استارمر
ترامپ همچنین بار دیگر از سیاستهای مهاجرتی و انرژی نخستوزیر مستعفی بریتانیا انتقاد کرد.
او بارها از بریتانیا خواسته است به جای تکیه بر «آسیابهای بادی»، بهرهبرداری از نفت دریای شمال را افزایش دهد.
ترامپ گفت: «فکر میکنم او مردی دوستداشتنی است، اما به او گفتم داری در حوزه انرژی واقعا خرابکاری میکنی. همه جا پر از توربین بادی شده است. در همین حال نفت دریای شمال را دارید اما اجازه حفاری نمیدهید.»
او ادامه داد: «این یکی از بزرگترین میادین نفتی جهان است.»
ترامپ گفت: «میدانید بریتانیا بخش بزرگی از انرژی خود را از کجا میخرد؟ از نروژ. میدانید نفت نروژ از کجا میآید؟ از دریای شمال.»
او افزود: «بریتانیا بخش بسیار بهتری از دریای شمال را در اختیار دارد اما بهدلایل زیستمحیطی نمیخواهند از آن استفاده کنند.»
ترامپ سپس گفت: «او مرد بسیار خوبی است، تا حدی دوست من است. اما در موضوع ناتو با ما خوب رفتار نکرد، درست است پیت؟»
رییسجمهوری آمریکا در اشاره به مخالفت اولیه استارمر با استفاده آمریکا از پایگاههای بریتانیا گفت: «این تصمیم بدی بود که به او آسیب جدی زد.»
او در پایان افزود: «برایش آرزوی موفقیت میکنم، اما دو مشکل دارد؛ انرژی و مهاجرت، و البته جرم و جنایت.»
این پیشنهاد یکی از چشمگیرترین تناقضهای توافق در حال شکلگیری میان آمریکا و جمهوری اسلامی را برجسته میکند: استفاده از داراییهای ایران برای خرید محصولات آمریکایی از کشوری که جمهوری اسلامی سالها آن را «شیطان بزرگ» و تهدیدی علیه انقلاب معرفی کرده است.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه در سوئیس گفت واشینگتن ممکن است با آزادسازی بخشی از داراییهای ایران برای خرید کالاهای آمریکایی مانند سویا، ذرت و گندم موافقت کند.
او گفت: «اگر داراییهای ایران آزاد شود، این پول صرف ثروتمندتر شدن کشاورزان آمریکایی و تغذیه مردم ایران خواهد شد.»
ونس افزود که آمریکا و قطر بر این فرآیند نظارت خواهند کرد.
این پیشنهاد یکی از روشنترین نشانهها تا امروز است که دولت ترامپ ممکن است از رویکرد دیرینه «فشار حداکثری» فاصله بگیرد و به سمت راهبردی مبتنی بر مشوقهای اقتصادی و پایبندی به تعهدات حرکت کند.
همچنین این طرح بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا تعامل اقتصادی محدود میتواند در نهایت به چیزی تبدیل شود که زمانی غیرقابل تصور به نظر میرسید: ازسرگیری تجارت میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده.
ونس گفت این پیشنهاد از سوی جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ و یکی از مذاکرهکنندگان ارشد آمریکا، با همکاری مقامهای قطری تدوین شده است.
از متحدان نزدیک تا دشمنان قسمخورده
پیش از انقلاب ۱۳۵۷، ایران یکی از نزدیکترین متحدان آمریکا در خاورمیانه و بازاری مهم برای کالاها و خدمات آمریکایی بود.
محمد ماشینچیان، اقتصاددان و روزنامهنگار، به ایراناینترنشنال گفت: «هیچ تحریم، هیچ محدودیت و هیچ ممنوعیتی وجود نداشت. زیرساخت صنعتی ایران اساسا آمریکایی است.»
اما انقلاب این رابطه را دگرگون کرد. بحران گروگانگیری، تحریمها و دههها خصومت سیاسی عملا تجارت مستقیم میان دو کشور را متوقف ساخت.
در همین حال، جمهوری اسلامی بخش مهمی از هویت خود را بر پایه مخالفت با ایالات متحده بنا کرد. رهبران جمهوری اسلامی بارها نفوذ اقتصادی و فرهنگی آمریکا را تهدیدی علیه انقلاب معرفی کردند و آیتالله علی خامنهای نیز بهطور مکرر درباره آنچه «تهاجم فرهنگی غرب» مینامید، هشدار داد.
بازاری که هرگز کاملا از بین نرفت
با این حال، کالاهای آمریکایی هرگز به طور کامل از ایران ناپدید نشدند.
ماشینچیان میگوید برخی کالاهای آمریکایی همچنان از طریق واسطهها وارد ایران میشدند و پیش از رسیدن به دست مصرفکنندگان ایرانی، از چند کشور و چندین لایه از واسطههای تجاری عبور میکردند.
این فرآیند پرهزینه و ناکارآمد بود، اما تقاضا همچنان وجود داشت.
این وضعیت به تناقضی انجامید که تا امروز ادامه دارد: در حالی که بسیاری از ایرانیان همچنان خواهان محصولات آمریکایی بودند، حاکمان کشور پیوسته نسبت به آنها هشدار میدادند.
جمهوری اسلامی همواره نسبت به نفوذ آزاد اقتصادی و فرهنگی آمریکا با دیده تردید نگریسته و استدلال کرده است که چنین نفوذی میتواند ارزشهایی را که انقلاب بهدنبال ترویج آنها بوده تضعیف کند. خامنهای بارها این نفوذ را نوعی «تهاجم فرهنگی» توصیف کرده بود.
ماشینچیان گفت: «میان ایران و آمریکا ظرفیت بسیار زیادی وجود دارد. ایران همچنان آخرین بازار در حال توسعه دستنخورده جهان است... مردم ایران محصولات آمریکایی را دوست دارند و از یک توافق خوب که امکان خرید و فروش و تجارت با آمریکا را فراهم کند استقبال خواهند کرد.»
با این حال او هشدار داد که نباید فرض کرد این پیشنهاد جدید الزاما نشانه گشایش گسترده اقتصادی است.
او افزود: «نتیجه نهایی به میزان پایبندی طرفها، روند مذاکرات و جنبه سیاسی ماجرا بستگی دارد و من شخصا خیلی امیدوار نیستم.»
آیا کالاهای آمریکایی به دست مردم عادی ایران خواهد رسید؟
حامیان این طرح معتقدند استفاده از داراییهای مسدودشده برای خرید مواد غذایی و محصولات کشاورزی میتواند بدون آنکه پول نقد بدون محدودیت در اختیار تهران قرار دهد، فشار اقتصادی بر مردم عادی ایران را کاهش دهد.
مهدی قدسی، اقتصاددان و مدیر گروه اقتصاد بینالملل در موسسه مطالعات اقتصادی بینالمللی وین (WIIW) و پژوهشگر ارشد مرکز خاورمیانه و نظم جهانی (CMEG)، گفت این سازوکار میتواند به ثبات قیمتها و کاهش فشار بر ذخایر ارزی ایران کمک کند.
او گفت: «این یعنی فشار کمتری بر ذخایر ارزی وارد خواهد شد. ممکن است مقداری ثبات در بازار ارز ایران ایجاد شود.»
او تاکید کرد که جلوگیری از وخامت بیشتر شرایط اقتصادی نه تنها برای اقتصاد ایران بلکه برای خانوارهایی که با هزینههای سرسامآور زندگی مواجهاند اهمیت دارد.
اما قدسی درباره نحوه نظارت بر اجرای این طرح هشدار داد و گفت: «این حکومت فاسد است. این حکومت یک کلپتوکراسی (حکومت غارتگر) است. نمیتوان مطمئن بود که از چنین فرآیندی برای پر کردن جیبهای خود سوءاستفاده نکند.»
نگرانی منتقدان
منتقدان میگویند موفقیت چنین طرحی کاملا به میزان نظارت بر آن بستگی دارد.
مکس مایزلیش، کارشناس تحریمها در بنیاد دفاع از دموکراسیها و مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا، هشدار داد که تجارت بشردوستانه لزوما به معنای نتایج بشردوستانه نیست.
او گفت واشینگتن باید سازوکارهای حفاظتی ایجاد کند تا اطمینان حاصل شود کالاهایی که با داراییهای آزادشده ایران خریداری میشوند واقعاً به دست مردم عادی میرسند و از طریق شبکههای وابسته به سپاه پاسداران منحرف نمیشوند.
مایزلیش گفت: «سوال این است که آیا این روند ممکن است بهشکلی غیرمستقیم از سپاه پاسداران حمایت کند یا نه.»
او هشدار داد که بدون سازوکار شفاف، کالاهای آمریکایی که برای غیرنظامیان در نظر گرفته شدهاند ممکن است در نهایت به تقویت همان بازیگرانی منجر شوند که واشینگتن مدعی مهار آنهاست.
مایزلیش همچنین تغییر رویکرد دولت آمریکا را زیر سوال برد.
تنها چند روز پیش از ارائه این پیشنهاد، مقامهای آمریکایی همچنان درآمدهای نفتی ایران را یکی از منابع اصلی تامین مالی نیروهای مسلح، متحدان منطقهای و گروههای نیابتی تهران توصیف میکردند.
وزارت امور خارجه آمریکا در گزارشی که ۱۶ ژوئن به کنگره ارائه شد، نوشته بود: «صادرات نفت و فرآوردههای نفتی ایران یکی از منابع اصلی درآمد نیروهای مسلح، شرکای تروریستی و گروههای نیابتی این کشور است.»
برای منتقدان، این تناقض چشمگیر است: دولتی که تنها چند روز پیش هشدار میداد درآمدهای جمهوری اسلامی صرف حمایت از گروههای مسلح میشود، اکنون در حال بررسی چارچوبی است که میتواند میلیاردها دلار از داراییهای ایران را تحت نظارت و تایید آمریکا آزاد کند.
اینکه این پیشنهاد به یک گشایش واقعی تبدیل شود یا صرفا یک سازوکار محدود بشردوستانه باقی بماند، هنوز مشخص نیست. اما فارغ از تاثیر اقتصادی آن، جنبه نمادین ماجرا بسیار قابل توجه است.
حکومتی که بر پایه مخالفت با ایالات متحده بنا شده، ممکن است به زودی میلیاردها دلار از داراییهای آزادشده خود را صرف خرید کالاهای آمریکایی کند؛ در حالی که دولتی در واشینگتن که زمانی بر «فشار حداکثری» تاکید داشت، اکنون بیش از پیش بر مشوقهای اقتصادی شرطبندی میکند.
این سازوکار همچنین دامنه عملیات نظامی اسرائیل را به واکنش در برابر «تهدیدهای قریبالوقوع» محدود میکند، نه «تهدیدهای در حال شکلگیری» که تاکنون نیز مبنای بسیاری از حملات اسرائیل بوده است.
شبکه ۱۲ اسرائیل یکشنبه و در پی اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، جزییاتی را درباره این سازوکار جدید منتشر کرد. ونس گفته بود در مذاکرات روز یکشنبه در بورگناشتوک سوئیس یک «سازوکار جدید رفع تنش» ایجاد شده است.
او جزئیات محدودی درباره نحوه عملکرد این سازوکار ارائه کرد، اما گفت که حزبالله بخشی از گفتوگوها میان اسرائیل، لبنان و «دیگر شرکای منطقهای» خواهد بود.
مشارکت حزبالله در هرگونه گفتوگو درباره آینده لبنان برخلاف خواستههای هم اسرائیل و هم دولت لبنان است؛ دولتی که ترجیح میدهد این گروه و در نتیجه حامیان ایرانی آن از روند تصمیمگیری کنار گذاشته شوند.
شبکه ۱۲ اسرائیل روز یکشنبه گزارش داده بود که ارتش این کشور به رهبران سیاسی این کشور توصیه کرده مذاکرات با دولت لبنان را سرعت ببخشند تا از افزایش فشار واشینگتن برای پذیرش خواستههای جمهوری اسلامی جلوگیری شود.
دور بعدی مذاکرات مستقیم میان اسرائیل و لبنان قرار است روز سهشنبه، ۲۳ ژوئن، در واشینگتن آغاز شود.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز دوشنبه به تمایل خود برای دور نگه داشتن حزبالله و جمهوری اسلامی از هرگونه توافق میان لبنان و اسرائیل اشاره کرد.
او گفت: «ما برای خودمان مذاکره میکنیم و نمیپذیریم هیچ طرف دیگری به جای ما این کار را انجام دهد.»
عون در عین حال تاکید کرد که بیروت از «هرگونه کمکی از سوی هر کشوری برای پایان دادن به جنگ» استقبال میکند، اما انتظار دارد این کشورها از «دخالت در امور داخلی لبنان» خودداری کنند.
اسرائیل بیرون؛ جمهوری اسلامی، قطر و پاکستان داخل
ونس در اظهارات خود اشارهای به این موضوع نکرد که سازوکاری مشابه پیشتر در چارچوب آتشبس نوامبر ۲۰۲۴ میان اسرائیل و لبنان که با میانجیگری دولت بایدن حاصل شده بود، ایجاد شده بود.
به گزارش شبکه ۱۲، سازوکار جدید تفاوتی اساسی با چارچوب سال ۲۰۲۴ خواهد داشت. در حالی که در سازوکار پیشین نمایندگان اسرائیل، لبنان، آمریکا، فرانسه و سازمان ملل حضور داشتند، این شبکه اعلام کرد که نهاد نظارتی جدید شامل آمریکا، جمهوری اسلامی، لبنان، قطر و پاکستان خواهد بود، اما اسرائیل در آن عضویت نخواهد داشت.
این موضوع ظاهرا با اظهارات علنی خود ونس که گفته بود اسرائیل بخشی از این روند خواهد بود، در تناقض است. همچنین به نظر میرسد ارتش اسرائیل در هر صورت ناگزیر باید در جریان این سازوکار قرار گیرد.
اگر این گزارش درست باشد، حذف اسرائیل از این سازوکار ادامه همان رویکردی خواهد بود که در جریان مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی نیز مشاهده شد؛ مذاکراتی که اسرائیل بهرغم مشارکت در آغاز جنگ در ۹ اسفند، بهطور کامل از آن کنار گذاشته شده بود.
قطر و پاکستان در مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی نقش میانجی را ایفا کردند.
با این حال، اواخر روز دوشنبه یک مقام ارشد آمریکایی در گفتوگو با شبکه ۱۲ ادعای حذف اسرائیل را رد و تاکید کرد که با توجه به روابط نزدیک واشینگتن و اورشلیم، وجود یک کانال مستقیم میان آمریکا و جمهوری اسلامی تنها میتواند به سود اسرائیل باشد.
مشخص نشد که آیا منظور این مقام حضور رسمی اسرائیل در سازوکار جدید است یا اینکه منافع آن از طریق هماهنگی با آمریکا نمایندگی خواهد شد.
نتانیاهو: اسرائیل آزادی عمل کامل دارد
بر اساس این گزارش، در حالی که سازوکار سال ۲۰۲۴ عملا به اسرائیل آزادی گستردهای برای اقدام علیه تهدیدهای نظامی در لبنان، از جمله «تهدیدهای در حال شکلگیری» میداد، چارچوب جدید فقط اجازه واکنش به «تهدیدهای قریبالوقوع» را خواهد داد.
یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات واشینگتن و تهران در پاسخ به درخواست روزنامه تایمز اسرائیل برای تایید این گزارش آن را تکذیب نکرد، اما گفت در حال حاضر جزئیات بیشتری قابل انتشار نیست.
اندکی پس از انتشار این گزارش، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در بیانیهای به زبان عبری تاکید کرد که نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان همچنان «آزادی عمل کامل» برای مقابله با «تهدیدهای مستقیم یا در حال شکلگیری» دارند.
او گفت: «دستور من و وزیر دفاع به ارتش اسرائیل روشن است و تغییری نکرده است: نیروهای ما در جنوب لبنان آزادی کامل برای خنثی کردن هرگونه تهدید مستقیم یا در حال شکلگیری علیه خود یا ساکنان شمال اسرائیل دارند. ارتش اسرائیل در این زمینه هیچ محدودیتی ندارد.»
نتانیاهو همچنین تاکید کرد: «من همچنان قاطعانه متعهد به حفظ منطقه امنیتی در جنوب لبنان تا هر زمان که لازم باشد هستم تا از ساکنان شمال و همه شهروندان اسرائیل محافظت شود.»
با وجود این موضعگیری علنی، شبکه ۱۲ گزارش داد که نتانیاهو از جزئیات در حال شکلگیری این سازوکار بهشدت نگران شده است؛ زیرا بیم دارد آزادی عمل اسرائیل محدود و این کشور از چارچوب نظارتی کنار گذاشته شود.
این رسانه به نقل از یک مقام ارشد اسرائیلی گزارش داد که نخستوزیر تلاشهای دیپلماتیک گستردهای را برای حفظ منافع اسرائیل آغاز کرده است.
بر اساس این گزارش، پرونده لبنان اکنون به مهمترین نگرانی نتانیاهو در ارتباط با مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی تبدیل شده است. او رون درمر، وزیر پیشین امور راهبردی اسرائیل، را مامور کرده تا در این زمینه با واشینگتن وارد رایزنی شود، زیرا معتقد است هیچ مقام اسرائیلی دیگری، حتی یحیئل لایتر، سفیر اسرائیل در آمریکا، در حال حاضر توانایی لازم برای پیشبرد موثر این موضوع را ندارد.
طبق این گزارش، مقامهای ارشد آمریکایی در طول مذاکرات سوئیس چندین بار با درمر تماس گرفته و او را بهویژه درباره تحولات مرتبط با لبنان در جریان قرار دادهاند.
بهگزارش تایمز اسرائیل، همچنین گفته شده است که پیامی که دونالد ترامپ یکشنبه در شبکه تروث سوشیال منتشر کرد و در آن به جمهوری اسلامی هشدار داده بود در صورت مهار نکردن حزبالله، به اقدام نظامی متوسل خواهد شد، نتیجه مداخله و رایزنیهای درمر بوده است.
اسرائیل و آمریکا بهطور علنی درباره عملیات نظامی ارتش اسرائیل در لبنان و نیز پیوند دادن این موضوع با یادداشت تفاهم جنجالی میان آمریکا و جمهوری اسلامی اختلاف نظر داشتهاند.
اورشلیم با درخواست ترامپ برای خودداری از حمله به بیروت موافقت کرده، اما نیروهای خود را در یک منطقه حائل گسترده در جنوب لبنان حفظ کرده است؛ اقدامی که به نظر میرسد با مفاد توافق واشینگتن و تهران در تعارض باشد، زیرا در آن توافق تصریح شده که تمامی عملیات نظامی در لبنان باید متوقف شود.
در واکنش به ادامه حضور نیروهای اسرائیلی در لبنان، حضوری که جمهوری اسلامی آن را نقض توافق خود با آمریکا میداند، تهران شنبه اعلام کرد بار دیگر تنگه هرمز را خواهد بست.
با این حال، شرکتهای ردیابی دریایی دوشنبه گزارش دادند که تردد کشتیها از این آبراه همچنان طبق روال عادی ادامه دارد.
این روزنامه نوشت وزیر امور خارجه آمریکا که سالها به عنوان یکی از سرسختترین منتقدان حکومت ایران شناخته میشد، تا حد زیادی بحث عمومی درباره توافق اخیر با تهران را به جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، واگذار کرده است، اما این وضعیت احتمالا با سفر او به خاورمیانه در هفته جاری تغییر خواهد کرد.
مارکو روبیو از روز سهشنبه تا پنجشنبه به امارات متحده عربی، کویت و بحرین سفر خواهد کرد. هر سه کشور پس از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند، زمانی که نیروهای آمریکا و اسرائیل حملات خود علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند، هدف حملات سنگین سپاه قرار گرفتند و همچنین از پیامدهای اقتصادی ناشی از اقدام تهران در مسدود کردن تردد از تنگه هرمز، یکی از حیاتیترین مسیرهای صادراتی برای کشورهای وابسته به تجارت منطقه، آسیب جدی دیدند.
روبیو علاوه بر دیدارهای دوجانبه در این سه کشور، در بحرین با اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز دیدار خواهد کرد.
این سفر پس از دیدار جیدی ونس با مقامهای جمهوری اسلامی در سوئیس در روز یکشنبه انجام میشود؛ دیداری که آغازگر تلاش ۶۰ روزهای برای گسترش آتشبسی بود که در قالب یادداشت تفاهم جنجالی امضاشده از سوی دونالد ترامپ در هفته گذشته اعلام شد. این نشست چند روز به تعویق افتاد، زیرا جمهوری اسلامی اعلام کرد که حملات اسرائیل به حزبالله لبنان را بهمعنای نقض یادداشت تفاهم میداند و بار دیگر تنگه هرمز را خواهد بست.
با این حال، دونالد ترامپ تاکید کرده که تنگه هرمز کاملا باز است.
بهنوشته واشینگتنپست، نتیجه مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی تاثیر قابل توجهی بر سراسر خاورمیانه خواهد داشت. بر اساس یادداشت تفاهم امضاشده، جمهوری اسلامی ذخایر اورانیوم با غنای بالا را که میتواند برای ساخت سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد، کنار خواهد گذاشت و در مقابل از مزایای اقتصادی متعددی از جمله رفع تحریمها، دسترسی به داراییهای مسدودشده و یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی بهرهمند خواهد شد.
این روزنامه تاکید کرده اینکه چهره اصلی دفاع از توافق ونس بوده و نه روبیو، در واشینگتن بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
کریس کونز، سناتور دموکرات ایالت دلاور، هفته گذشته در نشستی با خبرنگاران که از سوی بلومبرگ برگزار شده بود، گفت: «فکر میکنم مارکو وقتی یک توافق بد را ببیند، آن را تشخیص میدهد.»
کونز که سابقه همکاری با روبیو در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا را دارد، گفت روبیو عمدا درباره این موضوع اظهارنظر نمیکند تا با توافقی که او آن را «تقریبا تسلیم کامل در برابر تهران» توصیف کرد، مرتبط نشود.
وزارت امور خارجه آمریکا این برداشت را گمانهزنی بیپایه دانست و تامی پیگوت، سخنگوی این وزارتخانه، گفت: «وزیر امور خارجه روبیو و کل دولت آمریکا صددرصد در حمایت از رییسجمهوری ترامپ همنظر و هماهنگ هستند.»
بهنوشته واشینگتنپست هرگونه دفاع علنی روبیو از مذاکرات با جمهوری اسلامی میتواند اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا او یکی از سرسختترین منتقدان توافق هستهای سال ۲۰۱۵ موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بود که در دولت باراک اوباما به دست آمد.
روبیو پیش از امضای آن توافق گفته بود: «یک توافق بد با ایران تقریباً جنگ را تضمین میکند، زیرا اسرائیل هرگز به توافقی که آن را تهدیدی برای موجودیت خود بداند تن نخواهد داد.»
بهنام بنطالبلو، پژوهشگر بنیاد دفاع از دموکراسیها، اندیشکدهای در واشینگتن که همواره خواستار سیاستهای سختگیرانهتر علیه تهران بوده است، به این روزنامه گفت: «بسیاری با نگرانی منتظرند ببینند یکی از بینالمللیگراترین و جنگطلبترین اعضای این دولت چگونه میخواهد این سند را توجیه کند.»
برت برون، عضو سابق شورای امنیت ملی کاخ سفید در دولت اوباما، نیز به واشینگتنپست گفت اینکه ونس به چهره اصلی توافق تبدیل شده قابل توجه است و احتمالا به این دلیل است که «معاون رییسجمهوری بهشدت بهدنبال پایان جنگ بود و از نظر ایدئولوژیک با این جنگ زاویه داشت.»
او افزود: «اما دلیل دیگر این است که روبیو از فاصله دور هم میتواند یک توافق دیپلماتیک احمقانه را تشخیص دهد و این توافق با ایران از هر طرف که نگاه کنید فریاد میزند: فاجعه.»
مقامهای نزدیک به هر دو نفر، یعنی روبیو و ونس، نقش پررنگ ونس را کماهمیت جلوه دادهاند و گفتهاند بخش عمده آن به زمانبندی مربوط میشود.
بهگفته این افراد، معاون رییسجمهوری همزمان در حال تبلیغ کتاب جدید خود بود و به همین دلیل در حال انجام یک تور رسانهای قرار داشت؛ در حالی که روبیو همراه ترامپ در نشست سران گروه هفت در فرانسه حضور داشت و طبیعتا رییسجمهوری در مرکز توجه قرار گرفته بود.
یکی از افرادی که با دیدگاههای روبیو آشناست و به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد، به واشینگتنپست گفت: «تا جایی که من میدانم، او از توافق حمایت میکند.»
او افزود وزیر امور خارجه که همزمان سمت مشاور امنیت ملی کاخ سفید را نیز بر عهده دارد، «کاملا آگاه است که با ایرانیها طرف هستیم.»
بهنوشته واشینگتنپست، نقش محوری ونس در این پرونده پیامدهای سیاسی نیز دارد؛ زیرا بسیاری انتظار دارند او و روبیو در آینده برای جانشینی ترامپ در رقابتهای ریاستجمهوری به رقبای سیاسی یکدیگر تبدیل شوند.
جان هافمن، تحلیلگر اندیشکده لیبرترین کاتو، گفت روبیو و ونس نماد دو رویکرد متفاوت در حزب جمهوریخواه هستند.
او افزود: «در حزب جمهوریخواه شکافی میان جهانبینی سنتی نومحافظهکاران و جریان رو به رشدی دیده میشود که از درگیریهای خارجی، بهویژه در خاورمیانه، خسته شده است.»
هر سه کشوری که روبیو به آنها سفر میکند، از حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی پس از آغاز جنگ آسیب دیدهاند. بحرین، کوچکترین کشور منطقه، خسارات قابل توجهی را در نزدیکی ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در منامه متحمل شد. همچنین گزارشها حاکی از آن است که امارات متحده عربی بیش از مجموع پنج کشور دیگر عضو شورای همکاری خلیج فارس هدف حملات یا تلاش برای حمله قرار گرفته است.
کارشناسان میگویند اگرچه این کشورها از آتشبس استقبال کردهاند، اما در میان دولتهای عربی حوزه خلیج فارس نگرانیهایی جدی درباره نبود بندهایی در یادداشت تفاهم وجود دارد که تهدیدهای غیرهستهای ایران، از جمله برنامه موشکهای بالستیک، را محدود کند. همچنین نگرانیهایی درباره انتقال مبالغ هنگفت به تهران بدون شروط سختگیرانه مطرح است.
ویلیام روباک، معاون اجرایی موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشینگتن و سفیر پیشین آمریکا در بحرین، به واشینگتنپست گفت: «روبیو باید به آنها اطمینان دهد که این توافق نشانهای از تصمیم آمریکا برای ترک منطقه یا رها کردن امنیت آنها نیست.»
او افزود: «در واقع، این توافق میتواند فرصتی برای تقویت امنیت آنها باشد.»
