سناتور تد کروز درباره توافق با جمهوری اسلامی ابراز تردید کرد و گفت ارسال میلیاردها دلار به افراطگرایان اشتباه است. او افزود انتظار دارد تهران در پایان مهلت ۶۰ روزه نیز زمان بیشتری بخرد و گفت هر پولی که در اختیار جمهوری اسلامی قرار گیرد، برای تامین مالی تروریسم استفاده خواهد شد.
خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی که در آستانه این سفر منتشر شد، وظیفه روبیو در این سفر را «ماموریتی حساس» خواند و نوشت او باید توافق صلح واشینگتن و تهران را به رهبرانی توضیح دهد که نگراناند امتیازدهی بیش از حد به تهران، به تقویت بیش از پیش جمهوری اسلامی منجر شود و توازن امنیتی منطقه و جریان صادرات نفت را بهنحوی که الزاما ضامن منافع آنها نباشد، دگرگون سازد.
روبیو پس از امارات متحده عربی، به کویت و بحرین سفر میکند. در بحرین، با مقامهای شورای همکاری خلیج فارس، مجموعهای از پادشاهیهای منطقه از جمله عربستان سعودی، قطر و عمان، دیدار خواهد کرد.
او در گفتوگویی کوتاه با خبرنگاران حاضر در فرودگاه ابوظبی، به مساله نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه اشاره کرد و گفت پایان دادن به درگیریها در منطقه، در حالی که نیروهای نیابتی حکومت ایران در حال شلیک موشک هستند، ممکن نیست.
روبیو افزود: «هیچ کشوری اجازه ندارد در یک آبراه بینالمللی عوارض یا هزینه وضع کند و این موضوع بر اساس قوانین بینالمللی ممنوع است.»
هرچند در بند اول یادداشت تفاهم بهروشنی ذکر شده است که حصول هر توافقی به پایان یافتن جنگ اسرائیل با حزبالله در لبنان بستگی دارد، روبیو در ابوظبی به خبرنگاران گفت مذاکرات مربوط به آتشبس در لبنان از هرگونه توافق با جمهوری اسلامی جدا خواهد بود.
او تاکید کرد: «این روند جداست، چون لبنان یک کشور مستقل است و دولت دارد. ما در مورد لبنان و آنچه در داخل این کشور در جریان است، بهطور مستقیم با دولت لبنان مذاکره و تعامل خواهیم کرد.»
رویتر در بخشی از گزارش خود، محور نگرانیها در کشورهای خلیج فارس را بخشهایی از یادداشت تفاهم خواند که بهرغم اظهارات پیشین مقامهای آمریکایی، برای موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی محدودیتی در نظر نگرفته است. پیشنهاد صندوق بازسازی و توسعه ۳۰۰ میلیارد دلاری و بندهایی که ممکن است نفوذ منطقهای تهران و کنترل آن بر مسیرهای حیاتی انتقال نفت را گسترش دهد، از دیگر نگرانیهای کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس عنوان شده است.
این گزارش میافزاید که اینکه هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس متحدان راهبردی آمریکا هستند و کمکهای لجستیکی آنها به آمریکا در جریان جنگ ایران سبب شد همهشان هدف حملات جمهوری اسلامی قرار بگیرند، سبب میشود دیدگاهشان برای سیاستگذاران آمریکایی اهمیت یابد.
رویترز با اشاره به حساسیتهای منطقهای و میزبانی امارات، عربستان، قطر، کویت و بحرین از پایگاههای نظامی آمریکا، که ستون فقرات ساختار امنیتی واشینگتن در خاورمیانه را تشکیل میدهند، سفر روبیو را مأموریتی دشوار توصیف کرده است؛ بهویژه از آن رو که او در هفتههای اخیر بهطور محسوسی از مذاکرات ایران فاصله گرفته و میدان را، در عمل، به معاون رییسجمهوری آمریکا سپرده است.
منتقدی که نباید بهروشنی نقد کند
در هفتههای گذشته خبرهای غیررسمی از تقابل دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، با آن عده از اعضای ارشد دولت حکایت داشت که با جزییات یادداشت تفاهم با جمهوری اسلامی موافق نبودند. این تحلیل تاکید میکند که اکنون روبیو در عین حال که باید نگرانیهای متحدان منطقهای را کاهش و به نقدهایشان به چارچوب توافق پاسخ دهد، نباید طوری رفتار کند که به نظر برسد از این تفاهم ناراضی است یا به آن نقد دارد.
اندرو پیک، معاون پیشین دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور عراق و ایران که در هر دو دوره ریاستجمهوری ترامپ در شورای امنیت ملی او خدمت کرده است، به رویترز گفت روبیو میتواند با یادآوری سابقه سختگیرانه ترامپ در قبال جمهوری اسلامی، به متحدان نگران اطمینان دهد. به نظرم کافی است روبیو به آنها یادآوری کند که رییسجمهوری سیاستهایی بهشدت سختگیرانه در قبال ایران اجرا کرده است و اگر این تفاهمنامه هم به سرانجام نرسد، او هیچ تردیدی برای بازگشت به حمله به آنها نخواهد داشت.»
رهبرانی که از چارچوب مذاکرات غافلگیر شدهاند
رویترز در این مطلب به گزارشهای غیررسمی از محافل خصوصی برخی از این کشورها اشاره میکند که از «سرخوردگی و شگفتی» مقامها از یادداشت تفاهم امضاشده در کاخ ورسای حکایت دارند.
یکی از نگرانیهای آنها به موشکهای بالستیک مربوط است. در طول جنگ، دولت ترامپ اعلام کرده بود که نابود کردن توان موشکی بالستیک ایران یکی از اهداف اصلی است. این هدف با منافع کشورهای حوزه خلیج فارس همسو بود؛ کشورهایی که همهشان در بُرد موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی قرار دارند.
اما تفاهمنامه هیچ اشارهای به موشکهای ایران ندارد و خود ترامپ نیز در روزهای اخیر گفته است که محروم کردن تهران از چنین تسلیحاتی «ناعادلانه» خواهد بود.
این تفاهمنامه همچنین صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی پیشبینی کرده است؛ موضوعی که همسایگان منطقهای نگراناند به جمهوری اسلامی امکان دهد توان نظامی خود را تقویت کند و در عین حال حمایت از گروههای نیابتی تحت حمایت جمهوری اسلامی را افزایش دهد؛ گروههایی که میتوانند دولتها را در سراسر منطقه بیثبات کنند.
به گفته تحلیلگران، رهبری عمدتا سُنی بحرین بهطور ویژه نگران است که ایرانِ برخوردار از منابع مالی گسترده بتواند شیعیان این کشور را که بخش عمده جمعیت را تشکیل میدهند، به شورش وادارد و وضعیتی شبیه به آنچه بحرین در جریان بهار عربی تجربه کرد، تکرار شود.
افزون بر این، تحلیلگران رویترز اشاره کردهاند که توافق در شکل فعلی یادداشت تفاهم به احتمال زیاد به ایفای نقش کلیدی جمهوری اسلامی در کنترل تنگه هرمز میانجامد و این مساله یکی از نگرانیهای بزرگ کشورهایی است که حیاتشان به صادرات نفت از تنگه هرمز وابسته است.
رویترز سهشنبه دوم تیر نوشت نقشآفرینی چشمگیر در روند مذاکرات، وجهه پاکستان را بهبود بخشیده است و این کشور ۲۵۰ میلیون نفری اکنون فرصت دارد از این سرمایه سیاسی برای کسب منافع اقتصادی بهره ببرد؛ آن هم در شرایطی که اقتصاد پاکستان طی دهههای گذشته با چرخههای مکرر رونق و رکود دستبهگریبان بوده است.
با این حال، تحلیلگران بر این باورند که این دستاوردها بهسختی قادر خواهند بود مشکلات ریشهدار اقتصاد پاکستان، از جمله نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی، پایه مالیاتی ضعیف و وابستگی به بستههای حمایتی صندوق بینالمللی پول را برطرف کنند.
به گزارش رویترز، پاکستان برای سال مالی آینده هدفگذاری کرده است که رشد اقتصادی خود را به چهار درصد و نرخ تورم را به ۸.۲ درصد برساند.
این در حالی است که رشد اقتصادی پیشبینی شده برای سال مالی ۲۰۲۶ که ماه ژوئن به پایان میرسد، ۳.۷ درصد و میانگین تورم در دوره ژوییه تا می سال مالی جاری، ۶.۷ درصد بوده است.
خرم شهزاد، مشاور وزیر دارایی پاکستان، گفت: «کشوری که بتواند در داخل مرزهای خود ثبات ایجاد کند و همزمان به پیشبرد ثبات در خارج از مرزهایش کمک کند، به مقصدی معتبرتر برای سرمایهگذاری تبدیل میشود.»
او افزود ترکیب یک راهبرد اقتصادی مبتنی بر رشد با تصویری مثبت از پاکستان بهعنوان حامی صلح و ثبات میتواند زمینه جذب سرمایهگذاری در حوزههایی مانند نیروی انسانی، زیرساختها، فناوری و سایر بخشهای پیشران رشد اقتصادی را فراهم کند.
در هفتههای اخیر، مقامهای جمهوری اسلامی بارها از نقش میانجیهای منطقهای، بهویژه اسلامآباد، در پیشبرد مذاکرات تهران و واشینگتن قدردانی کردهاند.
مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، دوم تیر پیش از عزیمت به پاکستان گفت دغدغه اسلامآباد «برای به سرانجام رسیدن توافق و برقراری صلح در منطقه بیش از دغدغه ما بود».
او تاکید کرد پاکستان در «پیگیری حق و حقوق ملت ایران» و نهاییشدن یادداشت تفاهم میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده «نقشی بیبدیل» ایفا کرد.
ظرفیتهای اقتصادی پاکستان
به گزارش رویترز، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پاکستان ممکن است در ازای تحرکات دیپلماتیک اخیر، از حمایتها یا امتیازاتی از سوی ایالات متحده برخوردار شود. با این حال، تاکنون نشانه روشنی در خصوص تحقق این دستاوردهای احتمالی مشاهده نشده است.
الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد و مدیر برنامه ایران در «موسسه خاورمیانه»، گفت یکی از مهمترین دستاوردهای پاکستان از تحولات اخیر، افزایش ظرفیت این کشور برای ادغام و ایفای نقش پررنگتر در ساختارهای اقتصادی و سیاسی خاورمیانه است.
به گفته او، این روند میتواند در آینده به شکلگیری همکاریهای اقتصادی گستردهتر با کشورهای منطقه، از جمله در حوزه دفاعی، منجر شود.
مفتاح اسماعیل، وزیر پیشین دارایی پاکستان، نیز بر این باور است که کاهش تحریمهای جمهوری اسلامی میتواند زمینهساز گسترش چشمگیر مبادلات تجاری میان دو طرف، بهویژه از طریق مرز زمینی بلوچستان، شود.
۱۷ خرداد، اسکندر مومنی، وزیر کشور، در دیدار با همتای پاکستانی خود گفت هدفگذاری افزایش حجم تجارت دو طرف به ۱۰ میلیارد دلار در سال، قابل تحقق است.
در هفتههای گذشته، مقامهای پاکستانی بارها از نقش این کشور در برقراری آتشبس میان واشینگتن و تهران و نیز پیشبرد مذاکرات سخن گفتند و آن را نشانهای از موفقیت دیپلماسی اسلامآباد دانستند.
این روایت رسمی حتی در فضای عمومی پایتخت پاکستان نیز بازتاب یافته است.
در اسلامآباد، بیلبوردهای متعددی مذاکرات اخیر ژنو را به تلاشهای میانجیگرانه پاکستان پیوند زده و این تحولات را بخشی از دستاوردهای دیپلماتیک این کشور معرفی کردهاند.
نخستین دور مذاکرات تهران و واشینگتن در سوئیس ۳۱ خرداد با توافق بر سر نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز پایان یافت.
بازگشت به الگوی پس از ۱۱ سپتامبر؟
رویترز در ادامه گزارش داد این نخستین بار نیست که پاکستان از تحولات ژئوپلیتیک برای تقویت جایگاه خود بهره میبرد.
پس از حادثه ۱۱ سپتامبر و حمله آمریکا به افغانستان، نزدیکی پاکستان به واشینگتن مزایای اقتصادی قابل توجهی برای این کشور به همراه داشت؛ از جمله تعویق بازپرداخت بدهیها از سوی بیش از ۱۲ کشور طلبکار، ازسرگیری حمایتهای صندوق بینالمللی پول و سایر نهادهای مالی بینالمللی، و دریافت کمکهای مالی از ایالات متحده.
با این حال، به باور تحلیلگران، ضعفهای ساختاری اقتصاد پاکستان مانع از آن شد که این کشور بتواند از این فرصت بهطور کامل بهرهبرداری کند.
خرم حسین، تحلیلگر اقتصادی، معتقد است شرایط کنونی تا حدی یادآور فضای پس از ۱۱ سپتامبر است، اما یک تفاوت بنیادین میان این دو مقطع وجود دارد.
به گفته او، در آن زمان پاکستان در خط مقدم منازعات منطقهای و جنگی طولانی و پرهزینه قرار گرفت، اما امروز نقش این کشور در میانجیگری و کمک به برقراری صلح تعریف میشود.
حسین افزود اهرم نفوذ اسلامآباد در مقطع کنونی از توانایی حفظ روابط و ایفای نقش موثر برای چندین طرف بهطور همزمان ناشی میشود؛ از جمله ایالات متحده، جمهوری اسلامی، کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه و چین.
مشکلات اقتصادی فراتر از دستاوردهای دیپلماتیک
وزیر دارایی پیشین پاکستان هشدار داد هرچند فعالیتهای دیپلماتیک اخیر جایگاه بینالمللی این کشور را تقویت کرده، اما مشکلات ساختاری اقتصاد پاکستان همچنان پابرجاست و هزینه بالای تولید، ضعف صادرات و تعهدات سنگین بازپرداخت بدهیهای خارجی، اسلامآباد را به کمکهای صندوق بینالمللی پول وابسته نگه داشته است.
اسماعیل ادامه داد: «اوضاع داخلی ما چنان آشفته است که تا خودمان به خودمان کمک نکنیم، خارجیها واقعا نمیتوانند کاری برای ما انجام دهند.»
عاطف میان، استاد اقتصاد دانشگاه پرینستون، هم گفت پاکستان نباید دیپلماسی را صرفا ابزاری برای دریافت سپردههای مالی، تمدید بدهیها یا کمکهای مشابه برنامههای صندوق بینالمللی پول تلقی کند.
به باور او، فرصت واقعی برای پاکستان در یک «چرخش به سوی صلح» نهفته است. راهبردی که هم در عرصه خارجی و هم در داخل کشور دنبال شود.
میان تاکید کرد این رویکرد باید بر گسترش تجارت منطقهای، توسعه همکاریهای انرژی با ایران و همگرایی عمیقتر با کشورهای حاشیه خلیج فارس و ترکیه استوار باشد.
خبرگزاری رویترز سهشنبه دوم تیر گزارش داد مقامهای لبنانی تاکید کردهاند مذاکره رو در رو با اسرائیل تنها راه پایان دادن به جنگی است که از ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ و به دنبال حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در ۹ اسفند آغاز شد؛ وقتی گروه مسلح حزبالله در حمایت از تهران به سوی اسرائیل آتش گشود که حملات هوایی و زمینی اسرائیل را به دنبال داشت. حملاتی که بیش از چهار هزار کشته در لبنان بر جا گذاشت.
چهار دور مذاکرات لبنان و اسرائیل تاکنون نتوانسته به آتشبسی پایدار منجر شود.
طولانیترین وقفه در درگیریها این هفته، پس از توافق جمهوری اسلامی و آمریکا بر سر تفاهمنامهای به دست آمد که توقف جنگ در همه جبههها، از جمله لبنان، را پیشبینی میکرد.
رویترز نوشت این توافق به حزبالله لبنان روحیه داد و ضربهای به دولت این کشور وارد کرد. دولتی که مقامهای ارشد آن، از جمله جوزف عون، رییسجمهوری، بارها هشدار داده بودند تهران نمیتواند از طرف لبنان مذاکره کند.
یک مقام لبنانی و دو مقام خارجی که روی پرونده لبنان کار میکنند، به رویترز گفتند توافق جمهوری اسلامی و آمریکا عملا موقعیت دولت لبنان را تضعیف کرده، آن را در ضعیفترین وضعیت خود قرار داده و فایده مذاکرات این هفته با اسرائیل را زیر سوال برده است.
مقام لبنانی نسبت به دستیابی به پیشرفت ملموس در این مذاکرات که قرار است سه روز ادامه یابد، ابراز تردید کرد.
او گفت: «در این گفتوگوها همچنان یک مشکل اساسی یعنی بیاعتمادی میان ما و اسرائیلیها وجود دارد. ما نمیتوانیم خواستههای آنها را برآورده کنیم و آنها هم همه خواستههای ما را رد میکنند.»
لبنان خواهان جدول زمانی خروج اسرائیل است
بیروت اعلام کرده یکی از اهداف اصلیاش در مذاکرات، تعیین تکلیف خروج نظامی اسرائیل از لبنان است، اما مقامهای ارشد اسرائیلی گفتهاند نیروهای این کشور به طور نامحدود در جنوب لبنان باقی خواهند ماند.
مقام لبنانی گفت بیروت در مذاکرات از اسرائیل خواهد خواست جدول زمانی «معقولی» برای خروج ارائه کند.
او گفت: «این تنها فرصتی است که برای ایجاد تحرک در این مذاکرات و در این کشمکش با ایران داریم.»
در مقابل، اسرائیل هدف از مذاکرات پیش رو را «خلع سلاح حزبالله و دستیابی به توافق صلح واقعی» با لبنان میداند. موضوعی که دیوید منسر، سخنگوی دولت اسرائیل، در آستانه آغاز دور تازه مذاکرات در یک نشست خبری مطرح کرد.
منسر گفت تنها مانع توافق با لبنان، حزبالله است.
او افزود: «به همین دلیل معتقدیم [حزبالله] باید خلع سلاح و منحل شود.»
دولت لبنان از سال گذشته با احتیاط در مسیر خلع سلاح حزبالله گام برداشته، اما از رویارویی مستقیم با این گروه پرهیز کرده است، زیرا نگران است چنین اقدامی به درگیری و جنگ داخلی منجر شود.
حزبالله خلع سلاح کامل را رد کرده و از دولت لبنان خواسته تا از مذاکرات مستقیم با اسرائیل خارج شود.
حزبالله روی تهران به عنوان مذاکرهکننده حساب میکند
کریم صفیالدین، پژوهشگر موسسه تحریر برای سیاست خاورمیانه در واشینگتن، به رویترز گفت این خطر وجود دارد که اسرائیل با توجه به خشم مقامهایش از توافق آمریکا و جمهوری اسلامی، در مذاکرات واشینگتن موضعی سختتر اتخاذ کند.
به گفته صفیالدین، هرچند آن توافق آرامشی نسبی برای لبنان به همراه آورده، اما در مواضع لبنان و اسرائیل «هیچ تغییر ساختاری» دیده نمیشود که نشان دهد میتوان در میز مذاکره به پیشرفت رسید.
عون، نخستین بار حدود سه ماه قبل پیشنهاد مذاکرات مستقیم را مطرح کرد، اما این گفتوگوها از دو ماه پیش، پس از آن که آمریکا آتشبسی اعلام کرد تا روندی دیپلماتیک میان طرفین ممکن شود، آغاز شد. روندی که واشینگتن گفته بود در نهایت به توافق صلح خواهد انجامید.
پس از آن، حملات هوایی اسرائیل به حومه جنوبی بیروت تا حد زیادی متوقف شد، اما درگیریهای شدید در جنوب لبنان ادامه یافت و نیروهای اسرائیلی به پیشروی در روستاهای لبنان ادامه دادند.
آمریکا حدود سه هفته قبل نیز ابتکار تازهای برای آتشبس اعلام کرد که بار دیگر بخشی از مذاکرات لبنان و اسرائیل بود، اما این طرح به توقف آتش از سوی حزبالله مشروط شد و این گروه آن را رد کرد.
حزبالله انتظار دارد حکومت ایران در جریان مذاکرات خود با آمریکا بر سر توافق نهایی، خواستار خروج اسرائیل از لبنان شود و میگوید دولت لبنان باید به جای مذاکرات مستقیم خود، روی همین مسیر حساب کند.
