سراب توافق با واشینگتن؛ چرا معامله با آمریکا هم اقتصاد نفتی جمهوری اسلامی را نجات نمی‌دهد؟

مساله امروز جمهوری اسلامی صرفا تحریم نیست. اقتصاد نفتی ایران اکنون با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری، فنی، مالی و ژئوپلیتیکی مواجه است که حتی در صورت دستیابی به یک توافق سیاسی با واشینگتن نیز به سرعت قابل حل نخواهند بود.

واقعیت این است که اقتصاد نفتی جمهوری اسلامی در وضعیتی قرار گرفته که مشکل اصلی آن دیگر فروش نفت نیست؛ بلکه توانایی تولید پایدار، جذب سرمایه، دسترسی به فناوری و بازگشت به زنجیره مالی جهانی است.

فرسودگی زیرساخت‌ها؛ زخمی که طی دهه‌ها انباشته شد

بخش بزرگی از زیرساخت‌های نفت و گاز ایران به نیمه دوم عمر عملیاتی خود رسیده‌اند. سال‌ها کمبود سرمایه‌گذاری، محدودیت دسترسی به فناوری‌های روز و خروج شرکت‌های بزرگ بین‌المللی از ایران موجب شده است بسیاری از میادین با مشکلات پیچیده فنی روبه‌رو شوند.

موضوع تنها افت طبیعی تولید نیست. بسیاری از متخصصان باسابقه صنعت نفت ایران طی سال‌های اخیر نسبت به مشکلات سازندی، افت فشار، رسوب‌گذاری، آسیب به چاه‌ها و دشواری بازگرداندن آنها به تولید پایدار هشدار داده‌اند.

به گفته شماری از مدیران سابق صنعت نفت، از جمله افرادی که سال‌ها در بالاترین سطوح اجرایی این صنعت فعالیت کرده‌اند، بخش مهمی از تلاش مدیران فعلی معطوف به یافتن راه‌حل برای مشکلات فنی چاه‌ها و میادینی است که رفع آنها مستلزم تجهیزات، دانش فنی و فناوری‌هایی است که امروز در داخل کشور به سادگی در دسترس نیست.

این وضعیت در میدان گازی پارس جنوبی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. پارس جنوبی ستون فقرات امنیت انرژی ایران است و افت فشار طبیعی این میدان از سال‌ها پیش آغاز شده است. جبران این افت فشار نیازمند پروژه‌های چند ده میلیارد دلاری، تجهیزات پیشرفته فراساحلی و مشارکت شرکت‌هایی است که عمدتا در غرب مستقر هستند.

حتی اگر امروز موانع سیاسی برداشته شود، فرآیند مطالعه، طراحی، تامین تجهیزات و اجرای چنین پروژه‌هایی سال‌ها زمان خواهد برد؛ زمانی که اقتصاد گرفتار تورم، کسری بودجه و کمبود سرمایه ایران به سختی در اختیار دارد.

جهان دیگر منتظر نفت ایران نیست

اشتباه بزرگ بسیاری از تحلیل‌ها آن است که بازار انرژی امروز را با بازار انرژی یک دهه پیش مقایسه می‌کنند.

در دوران پیش از تحریم‌ها، بخش قابل توجهی از بازار جهانی به نفت ایران وابسته بود. اما در سال ۲۰۲۶ شرایط کاملا متفاوت است.

ایالات متحده به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان انرژی جهان تبدیل شده است. کانادا، برزیل و گویان ظرفیت تولید خود را افزایش داده‌اند. قطر و آمریکا بازار جهانی گاز طبیعی مایع را متحول کرده‌اند و مصرف‌کنندگان بزرگ نیز طی سال‌های گذشته زنجیره تامین خود را بازطراحی کرده‌اند.

بازگشت به بازار جهانی بسیار دشوارتر از حفظ سهم بازار است. مشتریانی که طی سال‌های تحریم جایگزین پیدا کرده‌اند، صرفا به‌دلیل رفع تحریم‌ها به سرعت به بازار ایران بازنخواهند گشت.

سایه سنگین نظام بانکی و FATF

حتی اگر فرض کنیم دولت آمریکا مجوز بازگشت شرکت‌های نفتی به ایران را صادر کند، مانع بزرگ‌تری همچنان پابرجاست: نظام بانکی بین‌المللی.

تجربه برجام در سال ۲۰۱۵ نشان داد که توافق سیاسی الزاما به معنای بازگشت سرمایه نیست. با وجود حمایت رسمی دولت‌های غربی از همکاری اقتصادی با ایران، بسیاری از بانک‌های بزرگ حاضر به پذیرش ریسک فعالیت در ایران نشدند.

عدم پیوستن به استانداردهای FATF، نبود شفافیت مالی کافی، نگرانی از پول‌شویی و نقش گسترده نهادهای نظامی در اقتصاد، همچنان از مهم‌ترین موانع ورود سرمایه خارجی محسوب می‌شوند.

اگر در سال ۲۰۱۵ ایران عمدتا به عنوان حامی گروه‌های نیابتی شناخته می‌شد، در سال ۲۰۲۶ فضای بین‌المللی نسبت به تهران به مراتب سخت‌تر و پرهزینه‌تر شده است. برای بسیاری از مؤسسات مالی جهانی، ریسک اعتباری و reputational risk همکاری با ایران همچنان بسیار بالا خواهد بود.

روسیه؛ شریکی که هرگز نفت ایران را احیا نمی‌کند

در غیاب شرکت‌های غربی، نگاه تهران بارها به سمت روسیه معطوف شده است. با این حال تجربه دو دهه گذشته نشان می‌دهد که مسکو هیچ‌گاه حاضر نبوده نفت ایران را به یک رقیب قدرتمند در بازار جهانی تبدیل کند.

حتی شرکت‌هایی مانند لوک‌اویل که از توان فنی قابل قبولی برخوردارند، در مقاطع مختلف پروژه‌های مرتبط با ایران را متوقف کرده یا از آنها فاصله گرفته‌اند.

واقعیت آن است که منافع راهبردی روسیه الزاما با احیای کامل صنعت نفت ایران هم‌سو نیست. مسکو ترجیح می‌دهد موقعیت خود را در بازار جهانی انرژی حفظ و از ظهور یک رقیب جدید جلوگیری کند.

کشورهای منطقه؛ بازیگری که کمتر دیده می‌شود

در کنار جمهوری اسلامی، جامعه معترض ایران و اسرائیل، بازیگر چهارمی نیز در این معادله حضور دارد که اهمیت آن روزبه‌روز بیشتر می‌شود: کشورهای حوزه خلیج فارس.

این کشورها اکنون در حال اجرای بزرگ‌ترین پروژه‌های سرمایه‌گذاری تاریخ خود هستند. توسعه زیرساخت‌ها، فناوری، هوش مصنوعی، لجستیک و گردشگری به ستون اصلی راهبرد اقتصادی آنها تبدیل شده است.

از نگاه این کشورها، مهم‌ترین مساله نه اختلافات ایدئولوژیک بلکه ثبات بلندمدت اقتصادی است.

بر اساس ارزیابی‌هایی که در برخی سیستم‌های معاملاتی و مدل‌های سنجش ریسک مورد استفاده در بازارهای مالی بین‌المللی مشاهده می‌شود، ریسک سرمایه‌گذاری در منطقه نسبت به سال‌های گذشته افزایش چشمگیری پیدا کرده و در برخی سناریوها به سطوحی رسیده که برای سرمایه‌گذاران جهانی نگران‌کننده است.

افزایش هزینه بیمه، رشد هزینه تامین مالی و فرار سرمایه از پروژه‌های بلندمدت، مستقیما با اهداف توسعه‌ای کشورهای منطقه در تضاد قرار دارد.

به همین دلیل بسیاری از پایتخت‌های خلیج فارس به این جمع‌بندی رسیده‌اند که هرگونه توافق محدود میان تهران و واشینگتن، بدون حل ریشه‌ای عوامل بی‌ثبات‌کننده منطقه، نمی‌تواند امنیت مورد نیاز برای سرمایه‌گذاری‌های چند ده میلیارد دلاری را فراهم کند.

نتیجه‌گیری

اقتصاد نفتی جمهوری اسلامی صرفا با مشکل تحریم روبه‌رو نیست. فرسودگی زیرساخت‌ها، افت فشار میادین، محدودیت فناوری، انزوای بانکی، کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران و تغییر ساختار بازار جهانی انرژی مجموعه‌ای از موانع را ایجاد کرده‌اند که با یک توافق سیاسی از میان نخواهند رفت.

حتی اگر فردا توافقی میان تهران و واشینگتن امضا شود، بازسازی ظرفیت‌های از دست رفته صنعت نفت و گاز ایران نیازمند سال‌ها زمان، ده‌ها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و بازگشت اعتماد از دست رفته بازارهای جهانی خواهد بود.

به همین دلیل، توافق احتمالی با آمریکا شاید بتواند بخشی از فشارهای کوتاه‌مدت را کاهش دهد، اما بعید است بتواند روند فرسایشی و بلندمدتی را که اقتصاد نفتی جمهوری اسلامی با آن روبه‌رو است متوقف کند.