پیامدهای جنگ با جمهوری اسلامی، محور اصلی اجلاس سران اتحادیه اروپا در قبرس
سران کشورهای اروپایی در نشستی در قبرس، پیامدهای مخرب جنگ با جمهوری اسلامی و تهدیدهای نظامی مستقیم تهران علیه اعضای خود را بررسی خواهند کرد.
سران کشورهای اروپایی در نشستی در قبرس، پیامدهای مخرب جنگ با جمهوری اسلامی و تهدیدهای نظامی مستقیم تهران علیه اعضای خود را بررسی خواهند کرد.
رهبران ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا، شامگاه پنجشنبه سوم اردیبهشت در حالی در شهر نیکوزیا، پایتخت قبرس، برای یک نشست غیررسمی گرد هم میآیند که قاره اروپا با جدیترین چالشهای امنیتی و اقتصادی دهههای اخیر روبهرو شده است.
فعالسازی ماده ۴۲.۷؛ پاسخ به حمله پهپادی به قبرس
رهبران حاضر در این نشست، امشب درباره بازنگری در ماده ۴۲.۷ پیمان اتحادیه اروپا، که مربوط به دفاع متقابل است، گفتوگو میکنند.
نیکوس کریستودولیدس، رییسجمهوری قبرس، پیش از شروع این اجلاس با صراحت اعلام کرد که اروپا برای پاسخ به حملات نظامی، به یک «دستورالعمل عملیاتی» روشن و واحد نیاز دارد.
نیاز به این برنامه دفاعی زمانی به یک ضرورت فوری تبدیل شد که در جریان جنگ اخیر با جمهوری اسلامی، پایگاه هوایی راهبردی «راف آکروتیری» بریتانیا در سواحل جنوبی قبرس هدف حملههای پهپادی قرار گرفت.
مقامهای ارشد قبرس اعلام کردند این حملات را به احتمال زیاد حزبالله لبنان انجام داده است.
این پایگاه، در دو حمله جداگانه هدف قرار گرفت که در نخستین مورد، برخورد یک پهپاد ایرانی از نوع «شاهد» به باند فرودگاه، خسارتهایی بر جای گذاشت. پدافند هوایی، چند ساعت بعد توانست دو پهپاد دیگر را رهگیری و منهدم کند.
از آنجا که قبرس عضو ناتو نیست، دولت این کشور بر همکاری و تقویت توان دفاعی کشورهای عضو اتحادیه اروپا تاکید دارد.
از سوی دیگر، با توجه به اینکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بارها ناتو را «ببر کاغذی» خوانده است، رهبران اروپا اکنون مصمم هستند تا بدون وابستگی کامل به چتر حمایتی آمریکا، از امنیت مرزهای خود محافظت کنند.
بحران انرژی؛ هزینه سنگین جنگ برای شهروندان اروپا
جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، علاوه بر تبعات نظامی، ساختار اقتصادی اروپا را هم بهشدت به لرزه درآورده است.
بسته شدن تنگه هرمز و حمله به تاسیسات نفتی و گازی در خلیج فارس، باعث افزایش قیمت جهانی انرژی شده است.
بر اساس ارزیابی کمیسیون اروپا، افزایش قیمت سوخت از زمان شروع جنگ در ۹ اسفند، بیش از ۲۴ میلیارد یورو هزینه اضافی به اتحادیه اروپا تحمیل کرده است.
دان یورگنسن، کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، با هشدار نسبت به وضعیت موجود گفت که قیمتها به این زودی به سطح قبلی بازنمیگردند و اروپا سالهای سختی در پیش دارد.
رهبران اروپا در این اجلاس، یک طرح حمایتی را بررسی میکنند که هدف آن حمایت از خانوادههای آسیبپذیر از طریق ارائه بنهای انرژی و کاهش مالیات است.
همزمان، دولت قبرس امیدوار است با بهرهبرداری از ذخایر گاز طبیعی خود در دریا، نقشی کلیدی در تامین انرژی پایدار و کاهش وابستگی کل اروپا به منابع خارجی ایفا کند.
آرایش جدید ژئوپلیتیک و کمک مالی به کییف
اتحادیه اروپا در حاشیه این اجلاس تلاش میکند با تقویت روابط خود با کشورهای منطقه، مانند مصر، اردن، لبنان و سوریه، یک جبهه متحد در برابر بیثباتیهای ناشی از اقدامات
جمهوری اسلامی ایجاد کند.
همچنین، این اتحادیه سرانجام فرایند اجرایی پرداخت وام بزرگ ۹۰ میلیارد یورویی به اوکراین را آغاز کرده است.
کشورهای مجارستان و اسلواکی که ماهها با پرداخت این وام مخالفت میکردند، اکنون از موضع خود کوتاه آمدند تا این بنبست دیپلماتیک شکسته شود.
کارشناسان معتقدند بازسازی خط لوله نفت «دروژبا» عامل اصلی تغییر نظر دولت مجارستان و همراهی آن با بستههای تحریمی جدید علیه روسیه بوده است.
رهبران اروپا امشب در قبرس تلاش میکنند تا ثابت کنند این اتحادیه میتواند از یک نهاد صرفا اقتصادی، به یک قدرت سیاسی و دفاعی متحد، منسجم و مستقل در سطح جهان تبدیل شود.
شمار کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، به یکی از مهمترین شاخصهای سنجش تاثیر جنگ بر اقتصاد جهانی تبدیل شده است.
بر اساس دادههای موسسه «اساندپی گلوبال مارکت اینتلیجنس»، اول اردیبهشت و پس از نزدیک به هشت هفته جنگ، تنها یک کشتی از تنگه هرمز عبور کرد. با این حال، دوم اردیبهشت و همزمان با تلاش چند کشتی برای عبور، جمهوری اسلامی چند کشتی باری را هدف حمله قرار داد.
رز مری کلانیک، مدیر در یک اندیشکده سیاست خارجی، به نیویورکتایمز گفت: «این حملات نشان میدهد تهدیدهای ایران واقعی است و همین برای متوقف کردن تردد در تنگه کافیست.»
این گزارش تاکید کرد که تهران همچنان بر تنگه هرمز تسلط دارد. وضعیتی که به جمهوری اسلامی امکان میدهد با وجود حملات آمریکا به اهدافی در داخل ایران و برقراری محاصره دریایی، فشار بر اقتصاد جهانی را افزایش دهد و از این موقعیت بهعنوان اهرم در مذاکرات احتمالی با واشینگتن استفاده کند.
در شرایط عادی، حدود یکپنجم نفت جهان و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی از طریق تنگه هرمز منتقل میشود، اما با اختلال در این مسیر، قیمت انرژی در جهان افزایش یافته و هزینههای بیشتری به مصرفکنندگان و کسبوکارها تحمیل شده است.
بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، عرضه جهانی نفت حدود ۱۰ درصد کاهش یافته است.
نیویورکتایمز نوشت جمهوری اسلامی این جنگ را به نبردی بر سر کشتیرانی و مسیرهای حیاتی انرژی نیز تبدیل کرده است. هرچند خطوط لوله زمینی بخشی از انتقال نفت را جبران کردهاند، اما این مسیرها توان جایگزینی کامل تنگه هرمز را ندارند.
پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از این تنگه عبور میکردند؛ رقمی که پس از حملات اخیر به حدود هشت کشتی کاهش یافته است.
در مقاطعی که تهران و واشینگتن از باز بودن مسیر خبر دادند، برخی کشتیها به سمت تنگه هرمز حرکت کردند، اما با اعلام جمهوری اسلامی درباره تشدید برخورد، بسیاری مسیر خود را تغییر دادند یا متوقف شدند.
میشل ویزه بوکمن، تحلیلگر شرکت ویندوارد، گفت دادههای ردیابی نشان میدهد پس از انتشار گزارش حمله به یک کشتی، دستکم ۳۳ شناور تلاش خود را برای عبور از تنگه متوقف کردند.
او افزود: «صبح شنبه نشانههایی از شکلگیری اعتماد دیده میشد، اما خیلی زود همهچیز تغییر کرد.»
به گفته او، تنها ۱۲ کشتی بدون ارتباط با ایران موفق به عبور شدند؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از کشتیها برای عبور نیازمند هماهنگی با جمهوری اسلامی و حرکت در مسیرهایی نزدیک به سواحل ایران هستند.
بوکمن تاکید کرد: «در عمل دیگر چیزی به نام آزادی ناوبری وجود ندارد.»
در تازهترین خبرهای مرتبط، رسانهها در ایران اعلام کردند دو کشتی «اماسسی فرانچسکا» و «اپامینونداس» هدف قرار گرفتهاند. شرکت مدیریت کشتی اپامینونداس اعلام کرد این شناور هنگام عبور از تنگه، هدف تیراندازی یک قایق مسلح قرار گرفته، اما خدمه آن سالم هستند و گزارشی از آسیب یا آلودگی دریایی منتشر نشده است.
بر اساس دادههای موسسه «لویدز لیست اینتلیجنس»، از ۱۱ اسفند تا ۳۰ فروردین، ۳۰۸ کشتی مرتبط با ایران از تنگه هرمز عبور کردهاند؛ بهطور میانگین روزانه شش کشتی. در مقابل، در همین بازه زمانی تنها ۹۰ کشتی بدون ارتباط با ایران از این مسیر عبور کردهاند.
ایالات متحده برای جلوگیری از عبور کشتیهای ایرانی، از ۲۴ فروردین محاصره دریایی را آغاز کرد تا صادرات نفت ایران را محدود کند.
ارتش آمریکا اعلام کرده هیچ کشتی ایرانی موفق به عبور از این محاصره نشده و حتی یک نفتکش را توقیف کرده است. با این حال برخی تحلیلگران این اظهارات را زیر سوال بردهاند.
در عین حال، گزارشها حاکی از حضور محدود نظامی آمریکا در تنگه هرمز است.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) اعلام کرده بهجای اسکورت کشتیها، بالگردهای تهاجمی برای ایجاد بازدارندگی در منطقه مستقر شدهاند.
با این حال، تحلیلگران میگویند تا زمانی که این حملات ادامه داشته باشد، شرکتهای کشتیرانی تمایلی به بازگشت به این مسیر نخواهند داشت.
یکی از مدیران شرکت بزرگ کشتیرانی «هاپاگ-لوید» به نیویورکتایمز گفت حملات بدون هشدار، شرایط را بهشدت غیرقابل پیشبینی کرده و اعتماد به امنیت این مسیر را از بین برده است.
در نهایت، آنچه در تنگه هرمز جریان دارد، یکی از گرههای اصلی اقتصاد جهانی و معادلات جنگ شده است. جایی که هر کشتی، هر گذر و هر توقف، میتواند اثری مستقیم بر بازارهای جهانی بگذارد.
بهنوشته روبین تندروها معمولا آخرین افرادی هستند که باقی میمانند و ترامپ باید به خواسته آنها برای جنگیدن تا مرگ جامه عمل بپوشاند.
او در این یادداشت که چهارشنبه دوم اردیبهشت در وبسایت آمریکن انترپرایز منتشر شد، نوشت رییسجمهوری دونالد ترامپ اعلام کرده است که پیشاپیش به تغییر رژیم در ایران دست یافته است. او در ۲۹ مارس ۲۰۲۶ استدلال کرد که این تغییر به این دلیل رخ داده که بسیاری از رهبران ارشد کشته شدهاند و مدعی شد رهبران جدید ایران بسیار معقولتر هستند.
بهنوشته روبین، « ترامپ از یک نظر درست میگوید. افراد در کما یا مرده مانند رهبر فرضی، مجتبی خامنهای، پاسخی نمیدهند. محمدباقر قالیباف، که چهار بار در انتخابات ریاستجمهوری شکست خورده، در عین حال مدتهاست جاهطلبی خود را نشان داده است. او هم نقش «پلیس خوب» را در برابر «پلیس بد» احمد وحیدی، فرمانده سپاه، بازی میکند و هم برای حفظ منافع مالی خود مذاکره میکند؛ جنگ برای کسبوکار او بد است.»
روبین افزود: «ترامپ اغراق میکند، اما منتقدان او نیز زیادهروی میکنند. بسیاری تاکید دارند که با کشته شدن تعداد زیادی از رهبران ارشد، ترامپ رژیم را رادیکالتر کرده است، زیرا اکنون تندروها بر سطوح بالای جمهوری اسلامی مسلط شدهاند.»
مایکل روبین در انتقاد از این دیدگاه نوشت کسانی که بر رادیکالتر شدن جمهوری اسلامی بهدلیل حمله آمریکا و اسرائیل و کشته شدن رهبران ارشد تاکید میکنند، دو نکته را نادیده میگیرند: « نخست، افرادی که در بمبارانهای آمریکا و اسرائیل کشته شدند یا در سرکوب شریک بودند یا از آن دفاع میکردند. بهعنوان مثال، رهبر پیشین، علی خامنهای، خود یک تندرو تمامعیار بود. همچنین محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران؛ اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات؛ مجید خادمی، رییس سازمان اطلاعات سپاه؛ و دیگران.»
بهنوشته روبین، نکته دوم این است که بهاصطلاح میانهروها پیش از جنگ قدرت و تمایل لازم را برای اعمال تغییرات در جمهوری اسلامی نداشتند. وعدههای نادرست آنها، خوشبینی بیش از حد برخی تحلیلگران در غرب و سادهانگاری دیپلماتهای غربی باعث شد جمهوری اسلامی در برنامه هستهای خود پیشرفت کند و سرکوب داخلی را ادامه دهد.
او افزود یکی از واقعیتهای کمتر گفتهشده درباره تعامل دیپلماتیک غرب با جمهوری اسلامی این است که سرکوب در ایران همزمان با گفتوگو افزایش یافت، زیرا دستگاه امنیتی رژیم میخواست به مردم نشان دهد وعدههای گفتوگو در دوران روسایجمهوری محمد خاتمی، حسن روحانی و مسعود پزشکیان صرفا برای مصرف خارجی است. سکوت این افراد نیز نشانه همدستی آنها در سرکوب است.
بهنوشته روبین، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همواره مشکل اصلی بوده است. هیچ میزان اصلاح تدریجی یا «گفتوگوی تمدنها» این واقعیت را تغییر نمیدهد که سپاه برای حفاظت از رژیم نهتنها در برابر دشمنان خارجی، بلکه در برابر مردم ایران ایجاد شده است. هر راهبردی که به شکاف در سپاه منجر نشود، محکوم به شکست است. تغییر رژیم مستلزم ایجاد شکاف در سپاه است.
در این تحلیل تاکید شده که ایجاد شکاف در سپاه پاسداران امری غیر ممکن نیست، زیرا سپاه پاسداران یکپارچه نیست. بسیاری از اعضای آن معتقدان واقعی هستند، اما بسیاری دیگر صرفا فرصتطلبانیاند که بهدنبال پول، دسترسی یا امتیاز بودهاند.
بهگفته مایکل روبین، در چنین شرایطی، طبیعی است که تندروها آخرین افراد باقیمانده باشند. این وضعیت در کامبوج تحت حکومت خمرهای سرخ نیز رخ داد. پل پوت و حلقه نزدیک او بسیار بیشتر از نیروهای عادی مقاومت کردند. آنچه اکنون باید در ایران رخ دهد، مشابه همان اتفاق در کامبوج است: کسانی که به دلایل ایدئولوژیک میخواهند تا مرگ بجنگند، باید به خواسته خود برسند.
او افزود این مساله برای ترامپ به معنای آن است که منتظر ارائه یک پیشنهاد واحد نماند یا در دام بازیهای «پلیس خوب/پلیس بد» رژیم نیفتد، بلکه تمام تندروهای باقیمانده را بدون ملاحظه هدف قرار دهد. زمان آن رسیده است که افرادی که از ایدئولوژی قالیباف، وحیدی یا محمدباقر ذوالقدر در ایران و نوری المالکی و هادی العامری در عراق حمایت میکنند، از میان برداشته شوند. اگر رژیم امروز نسبت به دو ماه پیش رادیکالتر شده است، پس باید نتیجه گرفت که همه کسانی که هنوز در آن باقی ماندهاند باید هدف قرار گیرند.
روبین در پایان تحلیل خود نوشت آلمان دادگاه نورنبرگ را داشت. ژاپن دادگاههای توکیو را داشت. اگر رهبران جمهوری اسلامی تا مهلتی مشخص کشور را ترک نکنند و به تبعید در روسیه نروند، باید برای برگزاری «دادگاه تهران» برنامهریزی کرد؛ جایی که آخرین اعدامهای علنی مربوط به اعضای سپاه باشد که خود بسیاری را به پای چوبه دار فرستادهاند.
روزنامه واشینگتنپست چهارشنبه دوم اردیبهشت در گزارشی به نقل از سه مقام آگاه از گفتوگوهای پنتاگون و مجلس نمایندگان، نوشت که یک مقام ارشد وزارت دفاع این ارزیابی را در یک جلسه توجیهی محرمانه به اعضای مجلس نمایندگان ارائه کرد.
دو نفر از این منابع به این روزنامه گفتند این جدول زمانی که سبب نارضایتی دموکراتها و جمهوریخواهان حاضر در جلسه روبهرو شد، میتواند روشنترین نشانه از بالا ماندن قیمت بنزین و نفت حتی تا مدتها پس از دستیابی به هرگونه توافق احتمالی صلح باشد.
به نقل از این سه مقام که به دلیل حساسیت موضوع به شرط ناشناس ماندن با واشینگتنپست صحبت کردند، به قانونگذاران گفته شد که حکومت ایران ممکن است دستکم ۲۰ مین در تنگه هرمز و اطراف آن کار گذاشته باشد.
مقام ارشد دفاعی در این جلسه به قانونگذاران اطلاع داد که برخی از این مینها با استفاده از فناوری جیپیاس و از راه دور شناور شدهاند. همین موضوع سبب شده که شناسایی مینها برای نیروهای آمریکایی در هنگام استقرار در مواضع جنگی، دشوار باشد. همچنین گمان میرود برخی دیگر از مینها با استفاده از قایقهای کوچک کار گذاشته باشند.
به نوشته واشینگتنپست، پنتاگون، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) که بر عملیات در این منطقه نظارت دارد، و همینطور کاخ سفید پرسشهای این روزنامه در این زمینه را بیپاسخ گذاشتهاند.
وضعیت تنگه هرمز در شرایط کنونی روشن نیست. آمریکا بعد از برقراری آتشبس دو هفتهای اعلام کرد بندرهای جنوبی ایران را محاصره میکند و کشتیها از مبدا و به مقصد این بندرها دیگر اجازه عبور و مرور ندارند. پیش از آن جمهوری اسلامی نیز با تهدید به مینگذاری در مسیرهای دریایی، کنترل تنگه هرمز را به دست گرفته و جریان خروج نفت از این آبراهه بینالمللی را متوقف کرده بود.
از یک سو نیروهای نظامی آمریکا از زمان آغاز محاصره دریایی چند کشتی ایرانی را توقیف و دهها کشتی را به دور زدن و بازگشت به بندرها واداشته است. از سوی دیگر، چهارشنبه دوم اردیبهشت، رسانههای دولتی و نزدیک به سپاه از شلیک به دستکم دو کشتی عبوری از تنگه هرمز خبر دادند. اکنون هر دو طرف جنگ میگویند دست بالا را دارند و مانع تردد کشتیها شدهاند.
جمهوری اسلامی در نخستین روزهای آغاز جنگ کار گذاشتن مین در تنگه هرمز را آغاز کرد. ترامپ نیز در مقابل تهدید کرد که اگر «مینها احتمالا کار گذاشته شده» پاکسازی نشوند، جمهوری اسلامی با پیامدهایی مواجه میشود که «پیشتر هرگز دیده نشده است.»
پنتاگون در روزهای بعد، بر تلاش برای حمله به شناورهای ایرانی که قابلیت مینگذاری دارند، تاکید کرد. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، در شبکههای اجتماعی نوشت که نیروهای آمریکایی این کشتیها را با «دقتی بیرحمانه» نابود میکنند و ایالات متحده «اجازه نخواهد داد تروریستها تنگه هرمز را به گروگان بگیرند.»
مجید تختروانچی، معاون وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ادعای مطرحشده درباره مینگذاری را رد کرد. با این حال، نیویورکتایمز نیز به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد که به نظر میرسد حکومت ایران نمیتواند همه مینهایی را که کار گذاشته، پیدا کند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، جمعه ۲۸ اردیبهشت در شبکه اجتماعی تروث نوشت: «در حال همکاری با ایران هستیم تا مینها را از تنگه هرمز جمعآوری کنند. این کار در چارچوب یک توافق احتمالی با ایران انجام میشود که هیچگونه تبادل مالی را شامل نمیشود.»
او ۲۲ فروردین نیز گفته بود که نیروهای نظامی آمریکا مینروبی تنگه هرمز را آغاز کردهاند. پس از آن سنتکام نیز اعلام کرد که ناوشکنهای «فرانک ای. پترسون» و «مایکل مورفی» با هدف انجام عملیات مینروبی از تنگه هرمز عبور کردند و در خلیج فارس به عملیات پرداختند.
ریچارد نفیو، کارشناس دیپلماسی ایران و پژوهشگر ارشد دانشگاه کلمبیا، به واشینگتنپست گفت که بازه زمانی ششماهه برای پاکسازی تنگه از مینها، با توجه به نگرانی شرکتهای بیمه، مالکان کشتی و ناخداها از عبور از یک مسیر دریایی مینگذاریشده، احتمالا بازارهای نفت و گاز را بهشدت تکان خواهد داد.
او گفت: «آدمهای زیادی پیدا نمیشوند که بخواهند چنین ریسکی را بپذیرند.»
نفیو همچنین گفت حضور مینها شاید باعث «وقفه کامل» نشود، اما پیامدهای اینکه یک تنگه دو مسیره تا حدی غیرقابل استفاده شود، میتواند قابلتوجه باشد.
شرکت مرسک، دومین شرکت بزرگ کشتیرانی کانتینری جهان، سهشنبه یکم اردیبهشت وضعیت تنگه هرمز برای عبور کشتیهایش را «بیش از حد خطرناک و بیثبات» توصیف کرد و گفت که در هماهنگی با شرکای امنیتی خود ارزیابی کرده که در حال حاضر باید از عبور از تنگه خودداری شود.
