ژانپیر فیلیو، مورخ و استاد علوم سیاسی پاریس، در تحلیلی نوشت علی خامنهای در حالی که از تعیین جانشین خود ناتوان مانده و با انزوای فزاینده روبهرو شده، برای جلوگیری از سقوط به سرکوبی روی آورده که هر بار مرگبارتر میشود.
فیلیو در این یادداشت که یکشنبه ۲۶ بهمن در روزنامه لموند منتشر شد، با مرور مسیر قدرتگیری علی خامنهای از ابتدای انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون، استدلال میکند پایه اصلی قدرت و بقای او نه مرجعیت دینی، بلکه اتحاد عملی با سپاه پاسداران و شبکه نیروهای مسلح نیابتی بوده است.
جانشینی بر پایه وفاداری سیاسی
به نوشته فیلیو، هیچکس پیشبینی نمیکرد خامنهای بتواند نزدیک به چهار دهه بر ایران حکومت کند. پس از استقرار جمهوری اسلامی، ساختاری شکل گرفت که در آن رییسجمهوری زیر نظر رهبری قرار دارد که تنها در برابر خدا پاسخگو است.
جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹ به تقویت موقعیت خامنهای کمک کرد. او به عنوان معاون وزیر دفاع، رابطهای پایدار با سپاه پاسداران برقرار کرد؛ نیرویی که به گفته فیلیو، سرکوبهای داخلی را با ارجاع به تهدیدهای بیرونی توجیه میکند.
در زمان تعیین جانشین، خمینی وفاداری سیاسی را بر اعتبار مذهبی ترجیح داد. خامنهای نه مرجع بود و نه در حد یک آیتالله بزرگ، اما پس از مرگ خمینی در خرداد ۱۳۶۸ به رهبری رسید و پنج سال بعد روحانیون قم عنوان مرجعیت را به او اعطا کردند.
مشروعیتی متکی بر اسلحه
فیلیو تاکید میکند علی خامنهای در داخل ایران پیروان اندکی دارد، اما از بیعت نیروهای همسو با تهران، از جمله حزبالله لبنان، برخوردار است. از نگاه او، همین پیوند نظامی با سپاه و شبکه شبهنظامیان نیابتی در منطقه، پایه اقتدار خامنهای را تشکیل میدهد و به تدریج خود را بر دولتها تحمیل کرده است.
این تحلیلگر و مورخ مینویسد شکاف در راس حکومت که در دوره ریاستجمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی مهار شده بود، در زمان محمد خاتمی آشکار شد. جنبش دانشجویی تیر ۱۳۷۸ به دستور خامنهای سرکوب شد و خاتمی تا پایان دورهاش تضعیف ماند.
با روی کار آمدن محمود احمدینژاد و حمایت همزمان خامنهای و سپاه از او، جمهوری اسلامی از حمله آمریکا به عراق برای گسترش نفوذ خود در عراق، سوریه و لبنان بهره برد و برنامه هستهای را با به سرعت پیش برد.
اعتراضهای پس از انتخابات خرداد ۱۳۸۸ نیز، به روایت فیلیو، با خشونتی گستردهتر از دهه پیشین در هم شکسته شد.
چرخهای که خونینتر میشود
فیلیو معتقد است خامنهای در وضعیتی گرفتار شده که هر موج سرکوب از قبلی خونینتر و مرگبارتر است، زیرا اصلاح ساختاری در این نظام امکانپذیر نیست و فارغ از اینکه چه کسی رییسجمهوری باشد، تصمیم نهایی با رهبر ۸۶ سالهای است که در باورهای گذشته مانده است.
او با اشاره به هزاران قربانی جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۱۴۰۱، که با دهها هزار کشته و زخمی در کشتار خونین دی (انقلاب ملی مردم ایران) دنبال شد؛ مینویسد این روند مستقیما از اضطراب خامنهای درباره آینده قدرت سرچشمه میگیرد.
خامنهای به نوشته فیلیو به سناریو سپردن قدرت به پسرش مجتبی میاندیشد، اما میداند چنین انتقال موروثی میتواند روحانیت را دچار شکاف عمیق کند. در عین حال، هیچ آیتاللهی نیز از جایگاهی برخوردار نیست که بتواند جای او را بگیرد، بهویژه آنکه به باور این مورخ بسیاری از روحانیون میکوشند از هزینههای این بیاعتباری فاصله بگیرند.
نگاه سپاه پاسداران به عبور از رهبری
فیلیو در پایان نتیجه میگیرد خامنهای بیش از هر زمان دیگری منزوی است و همزمان جناحهای مختلف سپاه پاسداران خود را برای دوران پس از او آماده میکنند. از نگاه او، یک دیکتاتوری با ماهیت نظامیتر ممکن است برای حفظ بخش اصلی قدرت، هم به آمریکا و هم به جامعه امتیاز بدهد.
از نگاه این تحلیلگر درست به همین دلیل است که خامنهای میکوشد با کندن خندقی خونین در دل جامعه خود، چنین چشماندازی را دفن کند.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال در یکشنبه ۲۶ بهمن، این حکم با اتهام «محاربه» و از سوی شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب تهران به ریاست ابوالقاسم صلواتی صادر شده و پرونده اکنون به دیوان عالی کشور ارسال شده است.
یک منبع مطلع از پرونده بیگلری در گفتوگو با ایراناینترنشنال گفت در مرحله دادسرا، محمد محرابی بهعنوان وکیل تسخیری مسئولیت دفاع از او را برعهده داشته است. این منبع افزود این وکیل عملا اقدامی برای دفاع از موکلش انجام نداده است.
به گفته این منبع، با ارجاع پرونده به دیوان عالی کشور، بیگلری در حال حاضر وکیل ندارد و دیوان نیز از پذیرفتن وکیل معرفیشده برای او امتناع میکند.
ایراناینترنشنال ۱۷ بهمن گزارش داده بود پرونده او از شعبه سوم دادگاه انقلاب تهران به شعبه ۱۵ به ریاست قاضی صلواتی منتقل شده است.
بنا بر اطلاعات دریافتی، بیگلری که در یک سالن پیرایش مردانه در تهران کار میکند، ۱۸ دیماه و زمانی که از سر کار به خانه بازمیگشت، در جریان اعتراضات مردمی بازداشت شد.
مادر این شهروند بازداشتشده که تکفرزند است فوت کرده و پس از گذشت سه هفته از بازداشتش، به پدرش که مدتها پیگیری سرنوشت او بوده و حتی در میان پیکرهای کهریزک دنبال فرزندش گشته است، خبر بازداشت او را داده بودند.
صدور احکام سنگین، از جمله اعدام، برای معترضان بازداشتشده در اعتراضات دیماه پیش از این هم سابقه داشته و جمهوری اسلامی با وجود اعتراض نهادهای حقوق بشری و هشدارهای کشورهای مختلف، همچون گذشته مسیر سرکوب قضایی را ادامه داده است.
در هفتههای گذشته گزارشهای متعددی درباره احکام اعدام برای شماری از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه منتشر شده است.
همزمان، برخی خانوادهها گفتهاند تحت فشار نهادهای امنیتی از گفتوگو با رسانهها و اطلاعرسانی منع شدهاند؛ موضوعی که بیخبری و نگرانیها درباره روند ناعادلانه دادرسی را تشدید کرده است.
در یکی از نمونهها، ایراناینترنشنال ۲۲ بهمن گزارش داد دادگاه کیفری یک استان قم، صالح محمدی، کشتیگیر ۱۹ ساله، را به اتهام «قتل عمد» به «اعدام علنی در میدان نبوت قم از طریق چوبه دار» محکوم کرده است.
در حکم اولیه دادگاه که به رویت ایراناینترنشنال رسیده، آمده شب ۱۸ دی در میدان نبوت قم، پس از پرتاب کوکتل مولوتف به سمت ماموران، محمد قاسمی هماپور، مامور یگان ویژه فراجا، پس از افتادن از موتورسیکلت با ضربات «چاقو و شمشیر» کشته شده است.
دادگاه با استناد به گزارش پزشکی قانونی از ثبت ۲۹ جراحت، جراحت شماره هفت را موثر در مرگ دانسته و آن را به «چاقوی صالح محمدی» نسبت داده و مبنای اطمینان را «اقرارهای اخذ شده در بازجویی» اعلام کرده است.
بر اساس این گزارش، محمدی اتهام قتل را انکار کرده و گفته اقرارها تحت فشار گرفته شده است. همچنین دوربینهای مداربسته چهره او را نشان نداده و نزدیکانش گفتهاند هنگام حادثه در خانه عمویش بوده، اما دادگاه از احضار شاهدان خودداری کرده است.
در رای صادرشده به شهادت افرادی با هویت اعلامنشده نیز استناد شده و با وجود تلاش خانواده برای معرفی وکیل مستقل، دادگاه از پذیرش وکلای پیشنهادی خودداری و برای پرونده وکیل تسخیری تعیین کرده است.
همزمان، بسیاری دیگر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه با اتهاماتی روبهرو هستند که میتواند به صدور احکام سنگین، از جمله اعدام، منجر شود و گزارشها نشان میدهد بازداشتها در ارتباط با این پروندهها همچنان در نقاط مختلف کشور ادامه دارد.
در یکی از موارد، ایراناینترنشنال پیشتر گزارش داد که احسان حسینیپور، جوان ۱۹ ساله بازداشتی، زیر شکنجه تن به اعتراف اجباری داده و محاکمه او و دو معترض بازداشتی دیگر، متین محمدی و عرفان امیری، شنبه ۲۵ بهمن در شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران به ریاست قاضی ایمان افشاری برگزار شده است.
در این گزارش آمده برخی از اتهامهای این سه جوان معترض «تحریق مسجد سیدالشهدا در پاکدشت و مشارکت در قتل» عنوان شده، اما بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، آنها اساسا در محل مورد اشاره حضور نداشتند و علیهشان پروندهسازی صورت گرفته است.
بنا بر همین اطلاعات، شدت شکنجه حسینیپور به حدی بوده که تا چند روز توان راهرفتن نداشته و با همین روش از او اعتراف اجباری اخذ شده است.
همزمان با ادامه بازداشتها در ارتباط با پروندههای اعتراضات دیماه، اطلاعاتی که به ایراناینترنشنال رسیده نشان میدهد در شهر سیرجان دستکم سه نفر بازداشت شدهاند.
ریحانه کرمیمقدم، جوان ۱۸ ساله تحت پوشش بهزیستی و شاغل در یک آرایشگاه، عباس ترجمانی، فعال محیط زیست و سیروس امانی، ورزشکار و کوهنورد، افراد بازداشت شده هستند.
بر اساس گزارشهای حقوق بشری، دهها هزار نفر در هفتههای اخیر بازداشت شدهاند و برخی منابع مستقل شمار واقعی احضار و بازداشتها را نزدیک به ۱۰۰ هزار نفر یا حتی بیشتر برآورد کردهاند.
بخش قابلتوجهی از این افراد نوجوانان، جوانان و شهروندان زیر ۳۰ سالاند؛ نسلی که اغلب هیچ تجربهای از مواجهه با بازجوییهای امنیتی یا دادگاههای شتابزده ندارد.
این روند، نگرانیها درباره استفاده گسترده از احکام سنگین قضایی بهعنوان ابزار سرکوب اعتراضات مردمی را افزایش داده و نهادهای حقوق بشری بار دیگر نسبت به نقض حق دادرسی عادلانه و خطر اجرای احکام اعدام برای معترضان هشدار دادهاند.
همزمان با برگزاری مراسم چهلم شماری از جاویدنامان انقلاب ملی در شهرهای مختلف ایران، حاضران یکشنبه ۲۶ بهمن با سردادن شعارهایی یاد جانباختگان را گرامی داشتند و از آنان بهعنوان نماد آزادیخواهی و ایستادگی در برابر استبداد جمهوری اسلامی یاد کردند.
بهعنوان نمونه ویدیو رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد مادر جاویدنام امیرحسین سهرابی یکشنبه در مراسم چهلم او بر سر مزارش گفت: «افتخار میکنم که شیرپسر زاییدم. آهای بسیجی، ببین، بشنو، پسر من در راه ایران کشته شد. فدای ایران شد. من از داشتن چنین پسری خوشحالم و به او افتخار میکنم.»
شاهد علوی، عضو تحریریه ایراناینترنشنال، درباره برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در فضای امنیتی گفت: «روایت خانوادههای داغدار در مراسم سوگواری جانباختگان، تلاش حکومت برای موجه کردن قتل جاویدنامان را بیاعتبار میکند.»
بازتاب تظاهرات میلیونی ایرانیان در سراسر جهان
یک روز پس از تظاهرات میلیونی ایرانیان در سراسر جهان علیه جمهوری اسلامی، رسانهها و مقامات کشورهای مختلف در این زمینه اظهاراتی را مطرح کردند.
پلیس مونیخ روز یکشنبه در شبکه ایکس اعلام کرد: «در جریان کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶، روز گذشته یکی از بزرگترین تجمعهای سالهای اخیر برگزار شد که در آن حدود ۲۵۰ هزار نفر بهصورت مسالمتآمیز تظاهرات کردند.»
پلیس مونیخ از همه شرکتکنندگان به دلیل «برخورد گرم و دوستانه با نیروهای مستقر» قدردانی کرد.
همزمان رسانههای آلمان به حضور بیش از ۲۵۰ هزار ایرانی و قدردانی آنها از پلیس این شهر با دادن گل پرداختند.
شنبه ۲۵ بهمن، در چهلونهمین روز از انقلاب ملی ایران، در پی فراخوان شاهزاده رضا پهلوی برای برگزاری تجمع همبستگی با انقلاب ملی، هزاران ایرانی از کشورهای مختلف اروپایی راهی مونیخ شدند.
بسیاری از این رسانهها علاوه بر بازتاب حمایت شرکتکنندگان از شاهزاده رضا پهلوی، به تصاویر جاویدنامان انقلاب ملی در دست ایرانیان حاضر در این تجمع اشاره کردند.
با این حال، حضور کمسابقه ایرانیان خارج از کشور در تجمعات ضدحکومتی «روز جهانی اقدام» در پاسخ به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، با واکنش تند رسانهها، مقامها و ارتش سایبری جمهوری اسلامی روبهرو شده است و آنها مشابه موارد پیشین، به تحریف واقعیتها و روایتسازی روی آوردهاند.
واکنشهای حکومتی طیفی گسترده را شامل میشود؛ از تلاش برای کماهمیت جلوه دادن این تجمعات و انکار ابعاد آن گرفته تا حملات لفظی و اتهامزنی علیه ایرانیان مقیم خارج.
مرتضی محمودی، نماینده مجلس شورای اسلامی، یکشنبه ۲۶ بهمن در سخنانی در صحن علنی مجلس، گردهمایی مونیخ را «تمسخرآمیز» و «خجالتآور» خواند و گفت شرکتکنندگان در این تجمع «با هزینههای هنگفتی که برای انتقال آنها از سراسر اروپا با هواپیما و تهیه بلیطها پیشبینی شده بود، به مونیخ کشانده شدند».
اظهارات کمسابقه مقام جمهوری اسلامی درباره «بهرمند شدن آمریکا» از توافق احتمالی
همزمان با ادامه گمانهزنیها درباره چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن در سایه حضور نظامی گسترده آمریکا در منطقه، یک مقام ارشد وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد برای «پایداری» هرگونه توافق احتمالی میان دو طرف، باید منافع اقتصادی آمریکا در آن لحاظ شود.
حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه، یکشنبه ۲۶ بهمن در نشستی در اتاق بازرگانی ایران گفت: «منافع مشترک در حوزههای نفت و گاز، میادین مشترک، سرمایهگذاریهای معدنی و حتی خرید هواپیما در متن مذاکرات گنجانده شده است.»
او افزود واشینگتن در توافق هستهای پیشین از نظر اقتصادی سود نبرد، اما «این بار برای پایداری توافق، ضروری است که آمریکا نیز بتواند در حوزههایی با بازده اقتصادی بالا و سریع بهرهمند شود».
این اظهارات در شرایطی مطرح میشوند که مقامهای حکومت ایران همچنان به لفاظیهای تهدیدآمیز خود علیه ایالات متحده ادامه میدهند.
همچنین مجید تختروانچی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد حکومت ایران غنیسازی صفر را نمیپذیرد، اما اگر رفع تحریمها در دستور کار قرار گیرد، برای بررسی «مصالحه» در مذاکرات هستهای آماده است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در یک نشست خبری در براتیسلاوا گفت دونالد ترامپ بهروشنی اعلام کرده که ترجیح میدهد مسیر دیپلماسی و دستیابی به یک راهحل از طریق مذاکره را دنبال کند.
روبیو افزود: «هیچکس تاکنون نتوانسته با حکومت ایران به توافقی موفق برسد، اما ما تلاش خواهیم کرد.»
وزیر امور خارجه آمریکا گفت که ویتکاف و کوشنر، فرستادگان ترامپ، در حال سفر هستند تا جلسات مهمی درباره ایران داشته باشند.
تداوم بازداشتها در ایران
دانشجویان متحد گزارش داد همت کریمی، دانشجوی دانشگاه دامغان و اهل مریوان، بازداشت شده است.
پیشتر واشینگتنپست در گزارشی نوشت که بازداشتها در ایران هفتههاست که همچنان ادامه دارد.
این روزنامه آمریکایی از یورش ماموران حکومتی به خانهها و محل کار افراد در شهرهای بزرگ و نیز شهرهای کوچک و مناطق روستایی خبر داد و نوشت که این گزارشها نشان میدهد دامنه این بازداشتها بخشهای گستردهای از جامعه ایران را دربر گرفته است.
بر اساس این گزارش، دانشجویان دانشگاهها، پزشکان، وکلا، معلمان، بازیگران، صاحبان کسبوکار، ورزشکاران، فیلمسازان بازداشت شدهاند.
این روزنامه بر اساس اظهارات فعالانی که روند بازداشتها را رصد میکنند، افزود که بازداشتشدگان اغلب برای روزها یا هفتهها در بازداشت انفرادی و بدون ارتباط با بیرون نگه داشته میشوند و از تماس با اعضای خانواده یا وکلای خود محروم میمانند.
واشینگتنپست نوشت که این وضعیت، خانوادههای نگران را ناچار کرده است در جستوجوی عزیزانشان سرگردان شوند.
حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه، یکشنبه ۲۶ بهمن در نشستی در اتاق بازرگانی ایران گفت: «منافع مشترک در حوزههای نفت و گاز، میادین مشترک، سرمایهگذاریهای معدنی و حتی خرید هواپیما در متن مذاکرات گنجانده شده است.»
او افزود واشینگتن در توافق هستهای پیشین از نظر اقتصادی سود نبرد، اما «این بار برای پایداری توافق، ضروری است که آمریکا نیز بتواند در حوزههایی با بازده اقتصادی بالا و سریع بهرهمند شود».
این اظهارات در شرایطی مطرح میشوند که مقامهای حکومت ایران همچنان به لفاظیهای تهدیدآمیز خود علیه ایالات متحده ادامه میدهند.
عبدالرحیم موسوی، رییس ستادکل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، ۲۶ بهمن گفت نبرد با حکومت ایران برای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، «عبرتآموز» خواهد بود.
دور بعدی مذاکرات تهران و واشینگتن قرار است سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو سوئیس برگزار شود. نخستین دور از مذاکرات دو طرف پس از جنگ ۱۲ روزه ۱۷ بهمن در مسقط برگزار شده بود.
پیشتر مجید تختروانچی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد حکومت ایران غنیسازی صفر را نمیپذیرد، اما اگر رفع تحریمها در دستور کار قرار گیرد، برای بررسی «مصالحه» در مذاکرات هستهای آماده است.
او توضیح نداد که هدف حکومت ایران لغو همه تحریمها است یا تنها بخشی از آنها.
حوزههای اقتصادی با «کمترین حساسیت داخلی»
معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه در ادامه سخنان خود در اتاق بازرگانی گفت حوزههای اقتصادی مطرحشده در مذاکرات با آمریکا باید «کمترین حساسیت داخلی» را داشته باشند.
قنبری «انرژی، میادین نفت و گاز، سرمایهگذاریهای معدنی سریعالنتیجه، توسعه شهری و خرید هواپیما» را از جمله مصادیق این حوزهها عنوان کرد.
او همچنین سرنوشت منابع مالی «محدود یا مسدودشده» جمهوری اسلامی را «بخشی از توافق» احتمالی با ایالات متحده دانست و ادامه داد: «آزادسازی آنها باید واقعی و قابل استفاده باشد، نه صرفا نمادین یا مقطعی.»
قنبری افزود: «این آزادی میتواند به شکل گام به گام یا یکباره انجام شود و حتی ایران میتواند در مقابل آن بدهیهایی را بهعنوان وثیقه قرار دهد تا آزادی واقعی تامین شود.»
۲۵ بهمن، پایگاه خبری اکسیوس گزارش داد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در دیدار اخیر خود در کاخ سفید توافق کردند فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را افزایش دهند.
به گزارش اکسیوس، تلاشها در این زمینه بهطور عمده بر فروش نفت ایران به چین متمرکز خواهد بود.
«مذاکرات جدی است، اما باید برای همه شرایط آماده باشیم»
قنبری در ادامه بهصورت تلویحی به احتمال شکست گفتوگوهای تهران و واشینگتن اشاره کرد و گفت: «هیچ دستگاه یا نهاد داخلی نباید فعالیتهای عادی خود را به بهانه مذاکرات متوقف کند.»
او رویکرد جمهوری اسلامی در مذاکرات را «جدی» توصیف کرد و در عین حال افزود کشور باید «برای همه شرایط» از آمادگی برخوردار باشد.
۲۱ بهمن، ترامپ اعلام کرد «معامله خوب» با حکومت ایران توافقی «بدون سلاح هستهای و بدون موشک» است.
مقامهای جمهوری اسلامی تاکنون بارها تاکید کردهاند تنها حاضر به گفتوگو درباره پرونده هستهای هستند و برنامه موشکی خود را غیرقابل مذاکره میدانند.
اسرائیل در مقابل تاکید کرده هرگونه توافق احتمالی با تهران باید شامل محدود کردن موشکهای بالستیک و توقف حمایت از گروههای نیابتی باشد.
