سال ۲۰۲۵ با موجی از قانونگذاری برای «امنیت دیجیتال کودکان» همراه بود، اما همزمان در بخشهایی دیگر از جهان، بازماندگی از تحصیل، مرگ دانشآموزان، سرکوب معلمان و تسهیل ازدواج کودکان خبرساز شد؛ پرسش این است که آیا جهان در ۲۰۲۵ برای کودکان امنتر شد یا شکافها عمیقتر شدند؟
سال ۲۰۲۵ برای کودکان در بخشی از جهان سالی مملو از تغییر قوانین، تلاشها برای ایجاد امنیت دیجیتال و چند تحول اساسی بود و موج تازهای از مقررات برای «امنیت کودک در فضای دیجیتال» شکل گرفت: از دستورالعملهای اتحادیه اروپا برای حفاظت از خردسالان در چارچوب قانون خدمات دیجیتال تا فشار نهاد ناظر بریتانیا برای سنسنجی و محدودسازی دسترسی کودکان به محتوای پورنوگرافی.
فرانسه از آغاز سال تحصیلی ۲۰۲۵ با اعمال محدودیت در استفاده از تلفن همراه در مدارس، اعلام کرد تمرکز و سلامت روان دانشآموزان و حق برخورداری از آموزش موثر بر حق دسترسی آزاد آنها به اینترنت ارجح است.
در ایران و افغانستان اما وضعیت برای کودکان بدتر شد. در افغانستان محرومیت گسترده دختران از آموزش ادامه یافت و یونیسف از افزایش شمار دختران محروم از تحصیل خبر داد.
در ایران نیز آغاز سال تحصیلی با انتشار گزارشهایی از مرگ چندین دانشآموز در مدارس و محرومیت فعالین صنفی معلمان همراه بود.
کنار هم گذاشتن این روندها پرسشی اساسی به میان میآورد: آیا سال ۲۰۲۵ جهان را برای کودکان امنتر کرد یا تنها شکل خطرات همواره موجود را تغییر داد؟ آیا مرز میان سرنوشت کودکان به واسطه جغرافیای محل زندگی بلندتر از پیش نشده است؟
کشورهای صنعتی در سال ۲۰۲۵ تلاش کردند با مقررات تازه، کودکان را در برابر آسیبهای فضای دیجیتال محافظت کنند؛ تمرکزی که بیش از محتوا، «طراحی اعتیادآور» پلتفرمها را هدف گرفت.
آغاز جنگ اروپا با «طراحی اعتیادآور» پلتفرمها
در اتحادیه اروپا، ۲۰۲۵ نه تنها سال برخورد با محتوا، بلکه سال ورود جدی به قلب «طراحی» شبکههای اجتماعی بود. کمیسیون اروپا در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۵ دستورالعملهای حفاظت از خردسالان را ذیل قانون خدمات دیجیتال منتشر کرد. تمرکز این شیوهنامهها بر پیشگیری از سازوکارهایی بودند که کودکان را به سمت اعتیاد، قلدری آنلاین و محتوای آسیبزا یا تماسهای پرخطر سوق میداد.
براساس این رویکرد، یک پست، یک مطلب، یا یک ویدیو نمیتواند به تنهایی منجر به هیچکدام از خطرات احتمالی شود؛ بلکه آنچه آسیبهای جدی را به دنبال دارد «معماری پلتفرم»هاست. از این رو براساس قانون، حریم خصوصی پیشفرض برای کودکان تعریف شد و شیوههایی برای گزارشدهی موثر و مسیرهای روشن برای محافظت از خردسالان شکل گرفت.
برای مثال پیش از این یک نوجوان ۱۳ ساله اگر به ویدویی پیرامون لاغری و رژیم غذایی برمیخورد، الگوریتم به طور پیشفرض محتواهای حساستری به او نشان میداد که میتوانست منجر به اضطراب یا وسواس شود. دستورالعمل حفاظت از خردسالان تلاش میکند مانع چنین الگویی شود.
لندن و کانبرا: «ایمنی کودک» از شعار به تکلیف حقوقی تبدیل شد
بریتانیا نیز گامهای مشابهی برداشت و پا را از توصیههای رایج قبلی فراتر گذاشت. آفکام در تابستان ۲۰۲۵ با انتشار قوانین حفاظت از کودکان و ضربالاجلهای مشخص از همه سرویسهایی که در معرض استفاده کودکان بودند خواست با شناسایی خطرات محتمل، آنها را ثبت و کاهش دهند.
استرالیا با محدودیت استفاده از شبکههای اجتماعی برای افراد زیر ۱۶ سال، شاید از همه سختگیرانهتر عمل کرد. بر اساس این قانون اگر کودک زیر ۱۶ سالهای در این کشور در شبکههای اجتماعی حضور پیدا کند این کودک یا والدین او نیستند که متهم خواهند بود بلکه این شرکتها و پلتفرمها هستند که باید پاسخگو باشند.
به نظر میرسد جهان صنعتی به این نتیجه رسید که با توصیهنامهها نمیتوان از کودکان محافظت کرد. الزامآور کردن «وظیفه مراقبت» از کودکان نیز از بریتانیا، تا اروپا و استرالیا مستلزم سه گام اساسی بود: ارزیابی ریسک، طراحی ایمن و سنجش سن.
قوانین جدید در مدارس اروپا به قصد مراقبت از کودکان
سالها استفاده از تلفن همراه در مدرسه با حواشی فراوانی همراه بود. دولتهای اروپایی در سال ۲۰۲۵ با هدف حفاظت از کودکان در برابر «صنعت توجه» و آسیبهای شبکههای اجتماعی، تصمیم گرفت یک مقطع خاموشی در روز ایجاد کند. فرانسه، لوکزامبورگ، فنلاند و بلژیک با اعمال محدودیتهای جدی تصمیم گرفتند ساز و کار اعلانهای پیدر پی و رقابت بیپایان در «دیده شدن» را از عرصهی مدارس، به ویژه در دبستانها حذف کنند.
فرانسه و چند کشور اروپایی در سال ۲۰۲۵ استفاده از تلفن همراه در مدارس را محدود کردند؛ تصمیمی که دولتها آن را اقدامی برای افزایش تمرکز و سلامت روان دانشآموزان میدانند.
تحولات تنها به مدارس و فضای دیجیتال محدود نبود
قوانین به آرامی حوزههای دیگری را هم هدف قرار دادند که کودکی امروز در آن شکل میگیرد: سلامت روان، بدن و بازار.
مصرف ویپهای یکبار مصرف در سالهای گذشته تصویر متفاوتی از مدارس بریتانیا ساخته بود. ممنوعیت فروش این محصول با هدف حذف آن از محوطه مدارس و مهار موج نزدیکی نوجوانان به «نیکوتین» اعلام شد. تصمیم مشابهی که پیشتر در ماه ابتدای سال ۲۰۲۵ در بلژیک هم ابلاغ شده بود.
اینجا هدف مستقیم بازار، تجارت و صنعت تبلیغات بودند و قانونگذاران تلاش میکردند کودکان را از موج سهمگین آنها در امان نگه دارند. اگرچه تمام این تلاشها ثمربخش نبود.
بریتانیا اجرای محدودیتهای جدی، از جمله منع پخش تبلیغات خوراکیهای مضر پیش از ۹ شب را تا ژانویه ۲۰۲۶ به تعویق انداخت. اما قانون نظام سلامت روان ۲۰۲۵ بریتانیا بازنویسی مهمی در چارچوب حقوقی برخورد با سلامت روان رقم زد که تاثیر قابل توجهی در حقوق افراد به ویژه نوجوانان در درمان و مداخلات اجباری داشت.
آیا کودکان نقشی در تغییر قوانین داشتند؟
آفکام در بریتانیا در متن سیاستگذاریها در حوزه امنیت دیجیتال تاکید کرده که علاوه بر کارشناسان، به نظرات کودکان نیز گوش داده و گزارش مستقلی از دیدگاههای کودکان در خصوص پیشنهادات آنها منتشر کرده است. اتحادیه اروپا نیز از برگزاری گروههای گفتگوی اروپایی و ملی با کودکان و نوجوانان خبر داده بود. استرالیا هم نکات مشابهی مطرح کرده است.
حامد فرمند، فعال حقوق کودکان، پیماننامه حقوق کودک را معیار اصلی برای سنجش همه قوانین جدید میداند و معتقد است «شنیده و به رسمیت شناخته شدن صدای کودکان» باید سرلوحه قانونگذاری پیرامون قوانین محافظتی کودکان باشد.
او در این رابطه به ایراناینترنشنال گفت: «نظریه تفسیری شماره ۱۲ پیمان نامه حقوق کودک، جزو معدود مواردی است که تقریبا به طور کامل بر مبنای نظر کودکان تنظیم شده است. در جایی از این نظریه در رابطه با کودکان خیابانی، اولین مطالبه کودکان تامین سرپناه نبود. آنها به وضوح گفتند خیابان را امن کنید. ایجاد امنیت خیابان وظیفهی جامعه، دولت و به طور کلی بزرگسالان بود. ما از عهده آن برنیامدیم پس سراغ قوانین دیگر و ایجاد محدودیتهای دیگر رفتیم».
فرمند با اشاره به حق دسترسی کودکان به اطلاعات و حق پرسشگری، نگرانیهایی پیرامون تضمین این حقوق مطرح کرد و گفت:«محدودیتها و ممنوعیتهایی که در تلاش برای حفظ امنیت کودکان اعمال میشوند معمولا همیشه امکان دور زدن دارند. آنچه معمولا نادیده گرفته میشود سایر حقوق است. یعنی برخی از حقوق در مسیر ناتوانی دولت و جامعه برای تامین برخی دیگر پایمال میشود.»
همزمان با قانونگذاری در اروپا، محرومیت دختران از آموزش در افغانستان ادامه یافت؛ یونیسف میگوید میلیونها کودک، بهویژه دختران، همچنان از حق تحصیل بازماندهاند.
برخی منتقدان محدودیت استفاده از تلفن همراه در فرانسه بر این باورند که چند ساعت محرومیت و بعد رها کردن کودکان در همان فضای ناامن بعد از مدرسه راه چاره نیست و باید ریشههای این ساز و کار ناامن را شناسایی و درمان کرد.
حامد فرمند در این رابطه گفت: «ریشههای کودک آزاری، گاهی به عدم ناتوانی دولت و جامعه در دسترسپذیر کردن منابع مورد نیاز خانوادهها بازمیگردد. گاهی ریشهها در ناامنی اقتصادی هستند و گاهی در یک ترومای جمعی، مانند بومیان کانادا که نسل به نسل بازتولید میشوند و نقض حقوق کودکان را به دنبال دارند.»
کودکان ایران و افغانستان، داستانی سرتاپا متفاوت
زمانی که قانونگذاران اروپایی در تلاش بودند فضای دیجیتال را برای کودکان امنتر کنند، فضای واقعی جامعه ایران، از مدرسه تا خیابان شاهد ناامنی چشمگیری بود. مرگ در مدارس به تنهایی در تیتر اخبار جای گرفتند؛ جایی که نه یک چالش آنلاین بلکه خشونت نظاممند در سایه عدم نظارت، منجر به مرگ چند دانشآموز در فضای مدرسه به واسطه تنبیه شد.
در حالی که مقامهای وزارت آموزش و پرورش تمرکز خود را بر تصفیه فعالان معلمان گذاشته بودند اخباری از خودکشی کودکان مخابره میشد و درست در زمانی که مقامات مسئول نسبت به این فجایع شانه خالی میکردند خبر مرگ معلمی در تلاش برای نجات دانشآموزش در همدان نیز منتشر شد.
تناقض پررنگتر آنجا بود که همزمان با موج جهانی حساسیت نسبت به محتوای جنسی برای کودکان، در ایران پلتفرمهای دارای مجوز فعال در حوزه واسطهگری ازدواج، با حمایت دولت و صدا و سیمای حکومتی امکان دسترسی کودکان ۱۳ ساله را برای ازدواج فراهم میکردند.
وضعیت در افغانستان به مراتب بحرانیتر بود. در حالی که در ایران نرخ بازماندگی از تحصیل به نزدیک یک میلیون کودک رسید یونیسف این رقم را برای افغانستان دستکم ۳.۷ میلیون اعلام کرد. تداوم محرومیت از تحصیل دختران منجر شد که ۶۰ درصد این رقم متعلق به کودکان دختر افغانستانی باشد.
بانک جهانی در شاخص فقر یادگیری به عدد نگران کننده ۳۶ درصد در کودکان دانش آموز سالهای اولیه دبستان اشاره کرد. جایی که بسیاری از کودکان با گذشت سه سال از تحصیل در مقطع ابتدایی از خواندن و درک مطلب ناتوان بودند. این نرخ با توجه به دادههای بانک جهانی در افغانستان بیش از ۹۳ درصد بود.
در ایران، سال تحصیلی ۲۰۲۵ با گزارشهایی از مرگ دانشآموزان، خشونت در مدارس و فشار بر فعالان صنفی معلمان همراه بود؛ ناامنیای که ربطی به فضای دیجیتال نداشت.
زیست در سیارههای متفاوت؟
یک معلم و فعال حقوق کودکان در ایران که به شرط ناشناس ماندن با ایراناینترنشنال گفتوگو کرد، با اشاره به مقایسه تغییر و تحولات در قوانین کودکان در اروپا و ایران گفت: «نمیتوانیم بگوییم این مقایسهها درست نیست، چرا که به هر حال همیشه به الگوهایی برای بهبود وضعیت احتیاج داریم. حتی دستگاه ایدئولوژیک آموزشی در ایران هم وقتی میخواهد از یک ایده دفاع کند از کاربست آن در غرب به عنوان الگو اشاره میکند.»
این فعال حقوق کودکان پیرامون امنیت در فضای دیجیتال به ایراناینترنشنال گفت: «این بحث به تمامی در ایران شبیه شوخی است. اگر در اروپا ذیل قوانین مشخص دستوراتی برای محدودیتهای روی برخی شبکههای اجتماعی اعمال میشود چند نکته را در مورد ایران نباید فراموش کرد.»
این فعال در ادامه گفت: «به خاطر فیلترینگ، دسترسی کودکان و نوجوانان به فضاهای عمومی برای بازی یا فعالیتهای گروهی بسیار محدود است. این به طور مستقیم بچهها را به زمین اینترنت و شبکههای اجتماعی هل میدهد. حالا اگر کودکان با یک آیپی فرانسه وارد شبکههای اجتماعی شوند احتمالا با قوانین سختگیرانه فرانسه رو به رو میشوند و اگر با آیپی فیلیپین وارد شوند طور دیگری.»
او در ادامه با اشاره به بحرانهای زیربنایی در حوزه امنیت میگوید: «اگر فقط به حوزه امنیت دیجیتال بپردازیم، در ایران حتی در پلتفرمهایی مانند روبیکا و ایتا که در پشت پرده به تمامی دولتی هستند و نظارت امنیتی کاملی هم بر آنها اعمال میشود، کودکان بارها سواستفاده و قلدری را تجربه کردهاند.»
این فعال حقوق کودکان در ادامه به ایران اینترنشنال گفت: «با وجود همه اینها، برگ برنده جامعه ایران، به ویژه بعد از جنبش زن زندگی آزادی، پیشگامی جامعه در تلاش برای بازیابی خود و اتکا به خود برای یافتن راههای متفاوت است. فجایع زیادی رخ داده اما دستاوردهایی هم بوده. به نقش کودکان در اعتراضات سالهای گذشته نگاه کنید. به تغییری که ایجاد کردند، ما امروز به عنوان کسانی که سعی میکنیم مراقب کودکان باشیم چندان نگران دسترسی آنها به محتوای پورنوگرافی نیستیم. حکومت در ایران تصویر وحشتناکتری ایجاد کرده که همیشه مقابل چشمانشان است. آنها اگر از سد فیلترینگ بگذرند چیزهای بهتری هم پیدا میکنند. موضوع اصلی ما و احتمالا همه در جهان اول باید امنیت فیزیکی در فضای واقعی باشد.»
آینده جهان برای کودکان: مسیرها و سرنوشتهای جداگانه
در جهانی که فضای دیجیتال به بخش لاینفک زندگی مردم تبدیل شده، شاهد تلاش برخی کشورهای توسعهیافته برای حفاظت از کودکان هستیم.
در سمت دیگر دنیا، در کشورهایی مانند ایران و افغانستان، اگر بحرانهای بنیادین اقتصاد، امنیت و حق آموزش ادامه پیدا کنند، موضوع «امنیت دیجیتال» عمل محلی از اعراب نخواهد داشت؛ جایی که کودکان در مدرسه، خیابان و خانواده با آسیبهای بسیار بزرگ روبهرو میشوند، در جهان اینترنت هم تجربهای جز سانسور و مواجهه با موج اطلاعات نادرست نخواهند داشت.
نباید فراموش کرد که احتمالا بسیاری از کودکان از فلسطین تا اوکراین و سودان، حتی نگران «امنیت فیزیکی» فضای مدرسه هم نیستند. زنده ماندن در شرایط جنگی بر امنیت مدرسه و فضای دیجیتال اولویت دارد.
به نظر میرسد جهانی که در آن کودکان با سه سرنوشت مجزا و قابل انتظار رو به رو هستند، در آینده جهان امنتری شکل نخواهند داد؛ چرا که همین کودکان در آینده میتوانند سیاستمدارانی باشند که جنگهای بعدی را رقم خواهند زد.
این در حالی است که برخی ابزارهای حداقلی و دستورالعملهای لازم برای بهبود زندگی و امنیت کودکان، از جمله در پیماننامه حقوق کودک وجود دارد. اما تلاش برای «همسرنوشتی» تمام کودکان در جهان هنوز در دستور کار قانونگذاران و دولتها نیست.
یافتههای یک پژوهش تازه نشان میدهد برخی افراد بیش از دیگران تحت تاثیر نشانههای دیداری و شنیداری محیط اطراف خود قرار میگیرند و همین مساله میتواند آنها را در چرخهای از تصمیمهای پرخطر یا زیانبار گرفتار کند.
بر اساس پژوهشی که از سوی انجمن علوم اعصاب آمریکا منتشر شد، مغز انسان بهطور مداوم اطلاعاتی مانند تصاویر، صداها و فضاهای آشنا را با پیامدهای بعدی آنها پیوند میدهد.
این فرآیند که «یادگیری تداعیگر» نام دارد، به افراد کمک میکند بر پایه تجربههای قبلی، سریعتر تصمیم بگیرند و از خطر دوری کنند.
با این حال، پژوهشگران میگویند این سیستم در همه افراد به یک شکل عمل نمیکند.
این تحقیق توضیح میدهد که چگونه سازوکارهای طبیعی یادگیری در مغز، در بعضی افراد بهجای کمک به تصمیمگیری بهتر، به تداوم انتخابهای نامطلوب منجر میشود.
نقش نشانهها در تصمیمگیری نادرست
به گفته جوزپه دی پلگرینو، سرپرست این مطالعه از دانشگاه بولونیا، افراد از نظر میزان اتکا به نشانههای محیطی برای تصمیمگیری تفاوت چشمگیری با یکدیگر دارند.
برخی افراد هنگام تصمیمگیری بهشدت به تصاویر و صداهای اطراف خود وابستهاند، در حالی که گروهی دیگر انعطافپذیری بیشتری دارند و کمتر تحت تاثیر این محرکها قرار میگیرند.
به گفته پژوهشگران، مشکل زمانی بروز میکند که معنای این نشانهها دستخوش تغییر میشود.
برای نمونه، اگر یک محیط یا صدای آشنا که پیشتر با پاداش همراه بوده، بهتدریج به پیامدهای پرخطر یا نامطلوب منجر شود، مغز همه افراد نمیتواند این تغییر را بهدرستی ثبت کند.
در افرادی که حساسیت بالایی به نشانهها دارند، مغز در «بهروزرسانی» این آموختهها ناتوان میماند و همچنان بر اساس الگوهای قدیمی واکنش نشان میدهد.
در نتیجه این افراد، حتی پس از تجربه شکست یا زیان، همان انتخابهای قبلی را تکرار میکنند.
در این شرایط، نشانههای محیطی بهجای آنکه راهنمایی مفید باشند، به عامل اصلی هدایت رفتار تبدیل میشوند و ترک عادتهای زیانبار را دشوارتر میکنند.
این یافتهها میتواند به درک بهتر الگوهای رفتاری در اعتیاد، اختلالات وسواسی و اضطراب کمک کند.
تیم تحقیقاتی قصد دارد این نوع الگوی یادگیری را در میان افراد دارای اختلالات بالینی مورد بررسی قرار دهد.
هدف آنها یافتن پاسخ روشنتری برای این پرسش است که آیا حساسیت بیش از حد به نشانههای محیطی میتواند یکی از دلایل اصلی تداوم الگوی تصمیمگیریهای پرخطر در این گروهها باشد.
دانشمندان بریتانیایی مطالعهای برای بررسی این موضوع آغاز کردهاند که آیا آلودگی هوا میتواند باعث زوال عقل شود؟ این پژوهش، میتواند به توسعه داروهای جدیدی برای مقابله با پیشرفت بیماریهایی مانند آلزایمر منجر شود.
گاردین روز یکشنبه ۲۹ مهر در گزارشی نوشت دانشمندان بریتانیایی در آستانه راهاندازی پروژه تحقیقاتی چشمگیری هستند که نشان میدهد هوایی که تنفس میکنیم چگونه میتواند بر مغز ما تاثیر بگذارد.
به گفته دانشمندان، این تحقیق برای درک یک مشکل پزشکی مهم، یعنی چگونگی تاثیر آلودگی هوا بر بروز زوال عقل، حیاتی است.
در سالهای اخیر، دانشمندان دریافتند که آلودگی هوا یکی از خطرناکترین تهدیدها برای سلامت انسان است و نشان دادهاند که این آلودگی در بروز سرطان، بیماریهای قلبی، دیابت و بسیاری از مشکلات بهداشتی دیگر نقش دارد.
اکنون دانشمندان در موسسه فرانسیس کریک (Francis Crick) قرار است به بررسی ارتباط آلودگی هوا با پدیده زوال عصبی بپردازند.
این پروژه تحقیقاتی با عنوان «سرعت» (Rapid) که از سوی خیریه «مقابله با زوال عقل» تامین مالی شده است، از روز دوشنبه ۳۰ مهر بهطور رسمی آغاز خواهد شد.
ذرات کوچک آلاینده چطور منجر به زوال عقل میشوند؟
پروژه سرعت شامل بررسی دقیق فرآیندهایی است که ذرات کوچک آلاینده میتوانند منجر به زوال عقل شوند.
این تحقیق میتواند بینشی کلی درباره چگونگی تاثیر ذرات معلق در هوا بر بروز بیماریها ارائه دهد و همچنین به توسعه داروهای جدید برای مقابله با پیشرفت شرایطی مانند بیماری آلزایمر کمک کند.
پروفسور چارلز سوانتون، معاون مدیر بالینی موسسه کرک و از مدیران این پروژه گفت: «آلودگی هوا معمولا با زوال عقل مرتبط نیست. با این حال، اپیدمیولوژیستها بهتازگی دریافتهاند که ذرات موجود در هوا کاملا با خطر بیماریهای نورودژنراتیو (زوال عصبی) مرتبط هستند.»
او افزود: «ما میخواهیم دقیقا بفهمیم که چگونه ذرات ریز در هوا میتوانند تاثیرات عمیقی بر مغز ما داشته باشند و از این دانش برای توسعه داروهای جدیدی برای درمان زوال عقل استفاده کنیم.»
یک نوع کلیدی از آلودگی هوا، شامل معلقهای ریز ذرات جامد و قطرات مایع است.
این ذرات از اگزوز خودروها و کامیونها، کارخانهها، گرد و غبار، گردهها، آتشفشانها، آتشسوزیهای جنگلی و منابع دیگر تولید میشوند و بهعنوان ذرات معلق ۲.۵ میکرومتری یا بهطور ساده PM2/5 شناخته میشوند.
این ذرات دارای قطری کمتر از ۲.۵ میلیونیم متر هستند که حدود ۳۰ برابر نازکتر از موی انسان است و بهقدری کوچکاند که میتوانند به عمق بدن انسان نفوذ کنند.
در مورد زوال عقل، پیام۲.۵ها هنگام تنفس و از طریق پیاز بویایی (olfactory bulb) وارد مغز میشوند.
پیاز بویایی یک ساختار عصبی در مغز است که در بالای حفره بینی قرار دارد و سیگنالهای بویایی را از گیرندههای موجود در بینی دریافت کرده و پردازش میکند. این بخش، نقش مهمی در درک و تشخیص بوها دارد.
به گفته پروفسور سوانتون، به نظر میرسد که پیام۲.۵ها در مغز، از سوی سلولهای ایمنی در سیستم عصبی مرکزی جذب میشوند و پس از آن است که احتمالا زوال عصبی آغاز میشود.
با این حال، این که این فرآیند چگونه پیش میرود و منجر به زوال عقل میشود، هنوز روشن نیست.
درک دقیق این فرایند، یکی از اهداف اصلی پروژه سرعت است تا بفهمیم چگونه پیام۲.۵ها موجب تشکیل تودههایی در بافت مغز میشوند که نشانه مشخص بیماری آلزایمر است.
سونیا گاندی، رییس آزمایشگاه زیستشناسی زوال عصبی در موسسه کرک و دانشگاه کالج لندن گفت: «ما شواهد خوبی از ارتباط بین قرارگیری در معرض ذرات معلق ۲.۵ میکرومتری و بیماریهای مغزی مانند آلزایمر و پارکینسون داریم. اما هنوز نمیدانیم که آیا این ذرات واقعا زوال عصبی را بهطور مستقیم تحریک میکنند یا تنها فرایندی را که در افراد آسیبپذیر در حال وقوع است، تسریع میکنند.»
پژوهشگران موسسه کرک بر این باورند که آلودگی هوا از طریق سه مکانیسم مختلف میتواند باعث زوال عقل شود؛ بر اساس یکی از این مکانیسمها، ذرات معلق ۲.۵ میکرومتری ممکن است بهطور مستقیم فرآیند تجمع پروتئینها را در مغز تسریع کنند و باعث بروز آلزایمر شوند.
به عبارت دیگر، ممکن است ورود ذرات معلق با توانایی مغز در پاکسازی تودههای پروتئینی تداخل ایجاد کند.
به بیانی ساده، این ذرات ۲.۵ میکرومتری با سیستم پاکسازی سلولهای بدن تداخل دارند و باعث میشوند حذف پروتئینهای عامل بیماریهایی مانند آلزایمر، دشوارتر شود.
سومین نظریه این است که پیام۲.۵ها به وسیله سلولهای ایمنی مغز به نام میکروگلیا جذب و احتمالا باعث میشوند که این سلولها، واکنشی التهابی را ایجاد و آغاز زوال عقل را تسریع کنند.
پژوهشگران برای تشخیص اینکه کدام مکانیسم در بروز زوال عقل نقش دارد، بر آزمایشهای درونکشتگاهی روی سلولهای بنیادی انسانی و همچنین مدلهای حیوانی تمرکز خواهند کرد.
سونیا گاندی در همین زمینه گفت: «زمانی که این مکانیسمها را با جزییات بیشتری درک کنیم، میتوانیم از این دانش برای توسعه درمانهایی استفاده کنیم که تاثیر آلودگیهای هوا را کاهش دهند.»
او اظهار امیدواری کرد که شاید روزی، بتوانیم از اثرات محیط بر بیماریهای مغزی پیشگیری کنیم.
یافتههای یک پژوهش جدید با موضوع تغییرات آب و هوایی نشان داد که قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دمای شدید با افت شناختی، بیماریهای کلیوی و سرطان پوست مرتبط است و امواج گرما میتواند مشکلات سلامت روان و شیوع بیماریهای عفونی را تشدید کند.
این تحقیق که از سوی پژوهشگران دانشگاه بریستول بریتانیا انجام شد، شامل نظرات دانشمندان برجسته آب و هوا، هواشناسان و پزشکان بهداشت عمومی است.
بر اساس یافتههای این پژوهش، قرار گرفتن طولانیمدت در دمای شدید ارتباط مستقیمی با زوال شناختی، بیماری کلیوی، سرطان پوست و گسترش بیماریهای عفونی دارد.
دان میچل، نویسنده اصلی این پژوهش، اعلام کرد محققان از برخی «پیوندهای قوی» میان این بیماریها و امواج گرما آگاه هستند و این امر «موجب نگرانی قابل توجهی» شده است.
سخنگوی دانشگاه بریستول گفت: «در حالی که تاثیر منفی تغییرات آب و هوایی بر سلامت قلب و ریه به طور گستردهای شناخته شده، این تحقیق تصویر جامعتری از پیامدهای مرتبط ارائه میدهد.»
کارشناسان دریافتند که «تکرار و افزایش تغییرات آب و هوایی، مانند موج گرما و سیل، مشکلات سلامت روانی و گسترش بیماریهای عفونی را تشدید میکند.»
زنگ خطر بیماریهای پنهان
این مطالعه همچنین نشان میدهد که قرار گرفتن طولانیمدت در معرض گرما میتواند خواب را مختل کند که این امر با زوال شناختی، بیماری آلزایمر و زوال عقل مرتبط است.
هوای سرد نیز ممکن است منجر به صدمات جسمی، مانند زمین خوردن یا تضعیف سلامت روانی، از جمله گوشهگیری شود و درد مفاصل و بیتحرکی را بر اثر نشستن و دراز کشیدن بیش از حد افزایش دهد.
میچل، استاد علوم آب و هوا در دانشگاه بریستول گفت: «این تحقیق عمدتا عوارض بالقوه بسیار جدی ناشی از قرار گرفتن طولانیمدت در معرض تغییرات آب و هوایی را نشان میدهد که تاکنون در ارزیابیهای مشابه به آن پرداخته نشده است.»
او افزود که اطلاعات کافی در مورد اینکه چگونه دماهای گرمتر یا سیل مداوم ممکن است با بیماریهای مختلف مرتبط باشد، وجود ندارد.
با این حال، این پژوهشگر تاکید کرد که فشار گرمایی مداوم و چندساله احتمالا بیماریهای زمینهای مانند بیماریهای کلیوی را تشدید میکند اما برای تعیین اثرات بلندمدت آن، باید تحقیقات بیشتری انجام شود.
میچل ادامه داد: «با استفاده از نمونه بریتانیا ما زمینه را برای تجزیه و تحلیل کامل و جهانی ارتباط میان تغییرات آب و هوایی و سلامت فراهم کردهایم.»
یونیس لو، یکی دیگر از نویسندگان این تحقیق گفت که گامهای بعدی شامل تجزیه و تحلیل دادههای بلندمدت بیشتر در کنار «عوامل دیگری است که در طول زمان بر سلامتی تاثیر میگذارند».
تغییرات اقلیمی ناشی از تغییر درازمدت میانگین دمای زمین است که شرایط آب و هوایی را عوض میکند.
در طول یک دهه گذشته، دمای زمین به طور متوسط حدود ۱.۲ درجه سانتیگراد گرمتر از اواخر قرن ۱۹ بوده است.
اکنون تایید شده که گرمایش جهانی در دوره ۱۲ ماهه بین فوریه ۲۰۲۳ تا ژانویه ۲۰۲۴ از ۱.۵ درجه سانتیگراد فراتر رفته است.
پیامدهای افزایش دما که به دلیل تغییرات آب و هوایی ناشی از فعالیتهای انسان رخ داده، با پدیده النینو تشدید و باعث شده سال ۲۰۲۳ گرمترین سال ثبت شده در تاریخ باشد.