مسکو و پکن، دو قدرتی که در جنگ به تهران کمک کردهاند، راهی برای خروج از جنگ به جمهوری اسلامی نشان ندادهاند. حالا اما ممکن است ایران موضوع معامله بین این قدرتها باشد به ویژه که روسای جمهوری آمریکا، چین و روسیه، قرار است پنجشنبه رودر روی هم بنشینند.
خواستههای چین و آمریکا پس از جنگ بسیار به هم شبیه شده است: آنها میخواهند تنگه هرمز باز بماند و [حکومت] ایران به سلاح هستهای دست پیدا نکند. روسیه هم در میانه جنگ اوکراین نمیتواند ضامن هیچ توافقی میان تهران و واشینگتن باشد. در چنین وضعیتی، خروجی نشست شنژن به احتمال بسیار مسیر تهران را عوض نخواهد کرد. با این حال، امید به ضامنی از میان قدرتهای بزرگ را کمرنگتر میکند و تکیه تهران بر اهرمهای خود و تهدیدِ مدام جهان را پایدارتر میسازد.
اهمیت دیدار این سه قدرت پیش از هر چیز در لفظ تشکیل این میز است. نشست شنژن نخستین دیدار سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه پس از دههها است و برخی ناظران آن را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کردهاند؛ نشستی که نظم جهان پس از جنگ جهانی دوم را شکل داد. کرملین این مقایسه را «بازی سیاستپژوهان» خوانده، اما گفته است این دیدار اثر مهمی بر امور جهان خواهد داشت. دستور کار هم به اندازه همان روزها گسترده است: جنگ اوکراین، کنترل تسلیحات هستهای، تجارت، هوش مصنوعی و جنگ ایران. با این همه، مقامهای آمریکایی پیشاپیش گفتهاند انتظار توافق عملی ندارند و این دیدار را آغاز یک گفتوگو میدانند.
همراستایی عملی چین با آمریکا در پرونده ایران به فشار مستقیم یا تقابل علنی با تهران نیاز ندارد؛ کافی است پکن هزینه مقاومت [حکومت] ایران را نپردازد. ترامپ و شی در دیدار مه ۲۰۲۶ توافق کردند که «تنگه هرمز باید باز بماند» تا جریان آزاد انرژی تامین شود، و شی با نظامیسازی تنگه و اخذ عوارض از کشتیها مخالفت کرد. پکن مخالفتش با دستیابی [حکومت] ایران به سلاح هستهای را هم پیشتر، از جمله با امضای برجام، ثبت کرده است. در منطق پکن جنگ ایران یک بحران منطقهای است و مهمترین دلیل بحران هم تنگه هرمز. در شرایط عادی حدود یکپنجم نفت جهان از تنگه هرمز میگذرد و هر اختلالی در آن به اقتصادی که به واردات انرژی وابسته است، بهطور مستقیم زیان میزند.
واشینگتن و پکن؛ همراستا بر سر نتیجه، نه روش
چین در راستای مواجه با این بحران استراتژی خریدهای نفتی خود را تغییر داده است. به گزارش رویترز، واردات نفت ایران به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۵۹۰ هزار بشکه در روز رسید که پایینترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ است، و پالایشگاههای مستقل چینی برای جبران این کسری دستکم ۱۲ میلیون بشکه نفت از عراق و قطر خریدند. این تغییر رفتار خرید، از محاصره دریایی آمریکا ناشی شده است، اما واکنش چین معنادار است؛ چرا که پکن بهجای تلاش برای شکستن محاصره، یا مخالفت جدی با آن، خود را با تصمیم واشینگتن منطبق کرد و برای حفظ امنیت انرژیاش فروشندگان جایگزین را وارد مدار کرد.
این تطبیق به معنای تسلیم در برابر واشینگتن نیست. وزارت بازرگانی چین در ژوئن ۲۰۲۶ «دستور مسدودسازی» صادر کرد و تحریمهای آمریکا علیه پنج شرکت چینی را «کاربرد فراملی نادرست قانون آمریکا» خواند. میتوان گفت پکن موازنهای محتاطانه را پیش میبرد: از شرکتهایش در برابر تحریم دفاع میکند، اما نمیخواهد هزینهای برای شکستن محاصره کند. پیام این موازنه برای تهران روشن است: در بحرانی پرهزینه، پکن منافع اقتصادی خود را بر پشتیبانی راهبردی از ایران مقدم میدارد و حکومتی که چنین پیامی دریافت میکند، دلیل بیشتری برای تکیه بر اهرمهای خود دارد.
در کلام اما پکن کنار مسکو ایستاده است. شی روز چهارشنبه، پس از دیدار با پوتین گفت پکن و مسکو باید «روند بهسوی جهان چندقطبی» را رهبری کنند. در پرونده ایران اما منافع دو کشور از یک جنس نیست. چین واردکننده انرژی است و هر روز بسته ماندن تنگه برایش هزینه دارد؛ روسیه صادرکننده انرژی است و از این اختلال سود میبرد. از همین رو، شکاف میان همصدایی در کلام و موازنه در عمل نشان میدهد چرا روسیه و چین در پرونده ایران همراستا نیستند.
مسکو؛ شریکی که نمیتواند ضامن شود روسیه، برخلاف چین که رویکردی محتاطانه و کلی دارد، تنها قدرت بزرگی است که برای پرونده هستهای ایران، که مهمترین عامل جنگ است، سازوکار اجرایی مشخصی روی میز گذاشته است. اما همین سازوکار در بنبستی دوسویه گیر افتاده: نه تهران آن را میپذیرد و نه واشینگتن حاضر است اجرایش را به مسکو بسپارد.
همکاری مسکو و تهران در میدان پنهان نیست و بنا بر گزارشها، روسیه در تهیه مواد اولیه صنعت نظامی ایران فعال بوده و هم در جریان جنگ تصاویر ماهوارهای در اختیار [حکومت] ایران گذاشته است. در عرصه دیپلماسی هم، مسکو پیشنهاد کرده ذخایر اورانیوم غنیشده ایران برای نگهداری و رقیقسازی به خاک روسیه منتقل شود.
پاسخ تهران اما صریح بود. محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی اعلام کرد ایران «حتی یک ذره» از اورانیوم غنیشده را از کشور خارج نمیکند و مسکو را از این تصمیم آگاه کرده است. رد پیشنهاد نزدیکترین شریک نظامی پیام روشنی دارد: تهران حاضر نیست اهرم اصلی بازدارندگی و چانهزنیاش را حتی به روسیه بسپارد. برای کشوری که زیر فشار مستقیم نظامی است، نگهداری این ذخایر در داخل، برگی است که هنوز بر طرف مقابل هزینه تحمیل میکند و هیچ تضمین سیاسی از سوی مسکو جای آن را نمیگیرد.
سوی دیگر این بنبست واشینگتن ایستاده است. در دسامبر ۲۰۱۵، در چارچوب برجام و در حالی که تحریمهای پس از الحاق کریمه علیه مسکو برقرار بود، روسیه محموله اورانیوم غنیشده ایران را تحویل گرفت. این انتقال بخشی از توافقی بود که آمریکا بر آن اصرار داشت. اما امروز زمین اوکراین به میدان جنگی تمامعیار بدل شده و آمریکا این بار خود بهطور مستقیم طرف جنگ با ایران است. در چنین شرایطی، سپردن نقش امانتدار هستهای به مسکو یعنی دادن اهرمی دیپلماتیک به کرملین و واشینگتن چنین چیزی را نمیخواهد.
روسیه از همین رو برای انجام میانجیگری در موقعیتی متناقض قرار گرفته است: برای تهران شریکی است که در میدان کمک میکند، اما بر سر میز مذاکره نه پیشنهادش برای [حکومت] ایران پذیرفتنی است و نه نقش میانجیگریاش برای آمریکا. به همین خاطر در تلاش است که از بحران نهایت منفعت را به دست بیاورد.
تهران؛ از محاسبه مذاکره به محاسبه اتکا به خود وقتی نه پکن با مقاومت [حکومت] ایران همراهی جدی دارد و نه مسکو میتواند ضامن توافق با آمریکا شود، اورانیوم، تنگه هرمز و راه انداختن جنگ منطقهای به مهمترین برگهای تهران برای ایستادن در مقابل آمریکا تبدیل میشوند.
تهران شروط بازگشایی تنگه را از پیش اعلام کرده است: پایان محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده، لغو تحریمهای نفتی، توقف اقدام نظامی علیه [حکومت] ایران و متحدان منطقهایاش، خروج نیروهای آمریکایی از پیرامون ایران و پرداخت غرامت جنگی. واشینگتن اما در جهت مخالف حرکت میکند و به دنبال «عملیات طرد اقتصادی» و تداوم فشار حداکثری است. اما شریک دیگر جنگ بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل هم گفته هدف جنگ صرفا رسیدن به یک توافق نیست، بلکه سرنگونی جمهوری اسلامی است. حکومتی که بقای خود را هدف حمله میبیند، امتیاز دادن بدون ضمانت را خلع سلاح پیش از پایان جنگ میداند.
رفتار تهران پیش از نشست هم در همین مسیر بوده است. امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی هشدار داده اگر آمریکا دوباره اقدام کند، پاسخ تهران «قویتر و شدیدتر، بدون محدودیت جغرافیایی» خواهد بود پیامی که این روزها فرماندهان مختلف نظامی مدام بیان میکنند. از سوی دیگر اخیرا جمهوری اسلامی پهپادهایی بهسوی اهداف آمریکایی در بحرین و کویت شلیک کرده و سپاه مدعی است تنگه را «کاملا بسته» و این آب راه را «میدان مین» خوانده است. حتی برخی در تهران میگویند «چیز دیگری برای بحث با آمریکا نداریم».
در چنین مختصاتی، دیدار سران سه قدرت بزرگ در شنژن بهاحتمال زیاد گرهی از مشکلات تهران نمیگشاید؛ محتملترین اثر آن، کمرنگتر شدن امید تهران به این است که یک قدرت بزرگ، هزینه عقبنشینی آن را تضمین کند.
مقایسه شنژن با یالتا برای تهران فقط یک تشبیه تاریخی نیست. وقتی سه قدرت بزرگ ایران را در کنار اوکراین و تسلیحات هستهای بر یک میز میگذارند، این نگرانی جدی میشود که پرونده ایران به بخشی از معاملهای بزرگتر بدل شود. حکومتی که میترسد دیگران بر سر او معامله کنند، برگهایش را به دست هیچکس نمیسپارد. دیدار ۲۸ آبان برای تهران به احتمال بسیار، بیش از آنکه طناب نجات باشد، پیام تنهاییاش خواهد بود.
مرگ حسین وحید خراسانی، از فقیهان شاخص حوزه علمیه قم در ۱۰۵ سالگی، بار دیگر توجه ناظران را به میزان تاثیر مراجع تقلید، بهویژه شخص وحید خراسانی، بر سپهر اجتماعی و سیاسی ایران جلب کرده است.
از یک سو، منتقدان حکومت و فعالان حقوق بشر انتظار داشتند او در جایگاه یک مرجع تقلید، در برابر نقض ساختاری و دائمی حقوق شهروندان و تضییع «حقالناس» بایستد و مسیری شبیه به آیتالله حسینعلی منتظری در پیش بگیرد.
از سوی دیگر، حاکمیت نیز امیدوار بود از حمایت و همراهی او بهعنوان یک پشتوانه سنتی بهرهمند شود.
با این حال، او هیچ یک از این دو توقع را برآورده نکرد.
در نهایت، دو طرف ماجرا به نوعی مصالحه نانوشته رضایت دادند: منتقدان به همین بسنده کردند که او در زمین حکومت بازی نمیکند و حاکمیت نیز به این قانع شد که اگر حمایتی در کار نیست، دستکم مخالفت علنی و صریحی از سوی او صورت نگیرد.
سیاست و «حقالناس»
صادق لاریجانی، رییس پیشین قوه قضاییه و رییس کنونی مجمع تشخیص مصلحت نظام، داماد وحید خراسانی است.
برخی نگران بودند که او تحت تاثیر دامادش به جبهه حکومت بپیوندد. آیتالله منتظری نیز در یکی از دیدارها به او هشدار داده بود تا مراقب باشد دامادش مسیر او را تغییر ندهد.
او هم اطمینان داد که این اتفاق نخواهد افتاد.
اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات آذرماه ۱۳۷۴ خود، به روایت دیدار مراجع با علی خامنهای، دیکتاتور کشتهشده ایران، در سفرش به قم اشاره میکند و مینویسد چهرههایی چون آیتالله منتظری، وحید خراسانی و جواد تبریزی، به دیدارش نرفتند.
در تاریخ زندگی محتاطانه وحید خراسانی البته اظهارنظرهایی کلی هم دیده شده که واکنش روحانیان حکومتی را برانگیخته است.
حدود یک سال و نیم بعد از انتشار اخبار هولناک شکنجه معترضان به نتایج انتخابات سال ۱۳۸۸ در کهریزک و نامهها و پیامهای اعتراضی به دفترش، او در درس خارج فقه خود گفت اقرار زندانی زیر فشار و تهدید، اعتبار شرعی و قضایی ندارد و قضاوت بر مبنای چنین اعترافاتی باطل و قاضی از صلاحیت ساقط است.
در پی این سخنان، شماری از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از او خواستند با توجه به اینکه مخاطبش دستگاه قضایی حکومت اسلامی است، با توضیح دوباره سخنانش به شکلی عقبنشینی کند، اما او نپذیرفت و گفت حرفهای اساسیتری دارد که بهتدریج مطرح خواهد کرد؛ اما هرگز مطرح نکرد.
الاهیات و ادبیات
وحید خراسانی در الاهیات هم سخن ویژهای نداشت. برخلاف برخی مراجع معاصر که به دنبال ارائه نظریات ساختارشکنانه یا تاسیس مکاتب جدید فقهی بودهاند، همواره در چارچوب مکتب اصولی رایج حوزه نجف و قم (با تکیه بر سنتهای علمی محمدحسین محقق اصفهانی، میرزا محمدحسین نایینی و آیتالله حسین بروجردی) باقی ماند.
اما در روش تحقیق و تدریس، مهمترین ویژگیاش تسلط بر دانش رجال و حدیثشناسی بود و در درسهای خارج فقه و اصول، توجه ویژهای به سند روایات داشت.
مراسم تشییع جنازه حسین وحید خراسانی در قم
در جوانی، شاعر و سخنور توانمندی بود اما از مولوی بدش میآمد. از عقلانیت دفاع میکرد اما از فلسفه متنفر بود. باورهایی اصولی و منطقی داشت اما شبیه اخباریان منطقستیز، فکر و زندگی میکرد.
و سرانجام، وحید خراسانی اگرچه در چارچوبهای علمی و آموزشی حوزه علمیه قم بهعنوان یک فقیه و مدرس برجسته شناخته شده و برای شاگردانش مفید بود، اما در سطح کلان جامعه و تحولات سرنوشتساز ایران، نه منشا تحول و منفعتی عمومی شد و نه آسیبی مستقیم به جریان جامعه وارد کرد.
شاید اگر ایران به نکبت جمهوری اسلامی مبتلا نمیشد و نهاد دین و نهاد قدرت از هم جدا بود، امثال او که سهمی در قدرت سیاسی نداشتند، از احترام بیشتری در جامعه ایرانی برخوردار میشدند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشت نزدیک به ۹ ماه پس از آغاز جنگ ایران، آمریکا و جمهوری اسلامی هر یک زمان را به سود خود میدانند؛ محاسبهای که مذاکرات را به بنبست کشانده و خطر آغاز مجدد درگیریها پیش از دستیابی به توافق را افزایش داده است.
رویترز سهشنبه ۲۶ آبان این رویکرد را «قماری پرخطر» توصیف کرد و بهنقل از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکایی، مقامهای اروپایی و منابع کشورهای حاشیه خلیج فارس نوشت دو طرف بر خواستههایی پافشاری میکنند که پذیرش آنها برای طرف مقابل دشوار است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، روی محاصره دریایی و فشار اقتصادی حساب کرده تا تهران را به عقبنشینی هستهای وادار کند.
در مقابل، مقامهای ارشد جمهوری اسلامی با جسارت بیشتر پس از ناکامیهای انتخاباتی جمهوریخواهان آمریکا و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، خواستار برداشتن گام نخست از سوی واشینگتن شدهاند.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین ایالات متحده در امور خاورمیانه، گفت: «نه ترامپ گزینههای خوبی دارد و نه ایرانیها.»
بهگفته او، شروط هر طرف برای پایان جنگ با خواستههای طرف مقابل در تضاد است.
همزمان با ادامه تنشها در منطقه، نیروهای آمریکایی ۲۶ آبان یک پرتابگر موشک پدافند هوایی جمهوری اسلامی را در منطقه ناریمان جزیره قشم هدف قرار دادند. گزارشها از وقوع دستکم شش حمله در این منطقه حکایت دارد.
محاصره بهجای بمباران
بهگزارش رویترز، ترامپ با این ارزیابی که بمباران دوباره نتیجه جنگ را تغییر نمیدهد و ممکن است حملات تلافیجویانه تهران به زیرساختهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس را در پی داشته باشد، از حمله گسترده مجدد خودداری کرده است.
یک مقام آمریکایی به رویترز گفت فشار اقتصادی چنان آسیبی به تهران میزند که ترامپ نیازی به عملیات رزمی گسترده ندارد.
او افزود با این حال، رییسجمهوری ایالات متحده برای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای «همه گزینهها را در اختیار دارد».
بهگفته چهار دیپلمات حاضر در نشست اخیر گروه هفت در پاریس، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، تداوم فشار اقتصادی را «گزینه سوم» واشینگتن در برابر ازسرگیری جنگ یا پذیرش توافقی ضعیف عنوان کرد.
به باور روبیو، فشار اقتصادی باید تا زمانی ادامه یابد که مقامهای جمهوری اسلامی دریابند «کنترل بازی در دست آنها نیست» و برای دستیابی به توافقی متوازن امتیاز بدهند.
مقامهای اروپایی معتقدند ترامپ فعلا این گزینه را برگزیده، هرچند ممکن است هر لحظه مسیرش را تغییر دهد. دو منبع منطقهای نیز گفتند کشورهای حاشیه خلیج فارس درباره پیامدهای بمباران دوباره به او هشدار دادهاند.
گروه رزمی ناو هواپیمابر تئودور روزولت ۲۴ آبان وارد حوزه عملیاتی سنتکام شد و شمار گروههای رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه را به سه رساند.
چشمانداز مبهم پرونده هستهای
رویترز بهنقل از یک مقام ارشد اروپایی و یک مقام غربی نوشت گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد «بخش قابلتوجهی» از ذخایر اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی احتمالا در اعماق تاسیسات زیرزمینی کلنگگزلا در نزدیکی مجتمع هستهای نطنز مدفون است.
این مقام اروپایی هشدار داد: «ایران همه انگیزههای لازم را برای پیشبرد یک برنامه هستهای مخفی با هدف ایجاد بازدارندگی در برابر مداخله نظامی آمریکا در آینده دارد.»
یک مقام اروپایی دیگر نیز گفت عملیات نظامی ایالات متحده برخلاف هدف اولیه، به تقویت جمهوری اسلامی و تمرکز قدرت در دست تندروترین چهرههای حکومت انجامیده است.
او افزود جنگ «بهجای حل مشکل هستهای، آن را وخیمتر کرده است».
در روزهای گذشته، شماری از مقامهای جمهوری اسلامی خواستار حرکت بهسوی ساخت بمب اتمی و خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) شدهاند.
تهران همچنین بازگشت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تاسیسات آسیبدیده را به پایان مناقشه کنونی مشروط کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی ۲۲ آبان در گزارشی محرمانه، از افزایش نگرانیهای خود درباره تاسیسات زیرزمینی غنیسازی اصفهان خبر داد.
جمهوری اسلامی سال گذشته وجود این تاسیسات را اعلام کرد، اما تاکنون به بازرسان آژانس اجازه دسترسی به آن را نداده است.
اختلاف بر سر گام نخست
منابع رویترز گفتند مذاکرات غیرمستقیم بر سر ترتیب اجرای تعهدات به بنبست رسیده است. تهران میخواهد پیش از آغاز مذاکرات محتوایی، محاصره پایان یابد، فروش نفت را از سر بگیرد و داراییهای مسدودشدهاش آزاد شود.
پایان درگیری در تمامی جبههها و به رسمیت شناختن نقش جمهوری اسلامی در مدیریت تردد کشتیها از تنگه هرمز از دیگر خواستههای تهران است.
بهگفته این منابع، تهران در ازای تحقق این خواستهها، تنگه هرمز را بازگشایی میکند و صرفا وعده میدهد در آینده درباره برنامه هستهای خود مذاکره کند.
در سوی دیگر، واشینگتن خواستار اقدامهای متقابل و همزمان است و تاکید دارد حکومت ایران از همان آغاز، تعهداتی قابل راستیآزمایی درباره برنامه هستهای خود بپذیرد.
مقامهای اروپایی تاکید کردند برنامه هستهای باید از همان آغاز در دستور کار مذاکرات قرار گیرد و درخواست تهران برای بازگشت بازرسان تنها پس از رفع محاصره و لغو تحریمها پذیرفتنی نیست.
وزارت امور خارجه فرانسه ۲۵ آبان اعلام کرد هرگونه توافق با جمهوری اسلامی باید علاوه بر مساله تنگه هرمز، برنامه موشکی و گروههای نیابتی حکومت را نیز شامل شود.
رویترز بهنقل از تحلیلگران سیاسی نوشت در ساختار قدرت جمهوری اسلامی کسی در موقعیت پذیرش توافق قرار ندارد.
یک مقام اروپایی نیز گفت گروهی سرسخت از فرماندهان سپاه پاسداران که خود را «پیروز» جنگ میدانند، تمایلی به مذاکره ندارند.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکایی، معتقد است واشینگتن فعلا فشار اقتصادی را برگزیده، ولی امکان اقدام نظامی پیش از آغاز کنترل دموکراتها بر کنگره در ماه ژانویه را حفظ کرده است.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکا، نیز گفت محاصره ممکن است پیش از نتیجه دادن دیپلماسی، تهران را به تصمیمگیری وادار کند.
او افزود: «اگر آمریکا محاصره را برندارد، ایران به تشدید درگیری روی خواهد آورد، چون نمیتواند دوام بیاورد.»
مرگ سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله کرمانشاهی، بار دیگر مساله خشونت علیه زنان و کودکان در ایران را به میان آورده است. بر اساس روایتهای منتشرشده، سوگند پس از آزار و ضربوشتم از سوی پدرش، از طبقه پنجم به پایین پرتاب شده و جان خود را از دست داده است.
گفته میشود سوگند پیش از آنکه مدیر مدرسه او را به پدرش تحویل دهد، هشدار داده بود که اگر به خانه بازگردانده شود، پدرش او را خواهد کشت. چرا هشدار یک دختر نوجوان درباره احتمال کشته شدنش، به اقدامی فوری برای حفاظت از او منجر نشد؟
وقتی مدرسه به جای پناهگاه، کودک را به خطر بازمیگرداند
در روایتهای منتشرشده درباره علت اختلاف سوگند با خانواده، دو موضوع مطرح شده است؛ برخی از مخالفت پدر با ارتباط او با پسری و موضوع خواستگاری گفتهاند و برخی دیگر از ارتباط سوگند با دختری.
اما هیچکدام از این روایتها، حتی اگر درست باشند، تغییری در اصل مساله ایجاد نمیکنند: یک دختر ۱۶ ساله احساس خطر کرده و گفته است از بازگشت به خانه میترسد.
در چنین شرایطی، وظیفه مدرسه قضاوت درباره رفتار یا انتخابهای دانشآموز نیست. مدرسه باید امنیت او را در اولویت قرار دهد، خطر را جدی بگیرد، با اورژانس اجتماعی و نهادهای مسئول تماس بگیرد و تا روشن شدن وضعیت، از تحویل او به فردی که از او ابراز ترس کرده است خودداری کند. اطلاع دادن به مادر و بررسی امکان سپردن موقت کودک به فردی امن نیز میتوانست بخشی از روند حفاظت باشد.
اینکه مدیر یا مسئول مدرسه، والدین را بهطور پیشفرض امنترین گزینه برای کودک بداند، نگاهی خطرناک است. رابطه خونی بهتنهایی تضمینکننده امنیت نیست. گاهی همان فردی که قانون و عرف او را صاحب اختیار خانواده میشناسند، میتواند منشاء خشونت باشد.
قانونی که برای قتل فرزند، مجازاتی متناسب در نظر نمیگیرد
یکی از مسائل اساسی در پروندههای قتل فرزندان به دست پدر، تفاوتی است که قانون جمهوری اسلامی میان پدر و دیگر مرتکبان قتل قائل شده است.
در نظام حقوقی حاکم بر ایران، پدر و جد پدری در صورت قتل فرزند از قصاص معافاند. در چنین شرایطی، مجازات حبس نیز تحت ضوابطی در نظر گرفته شده، اما مساله اینجاست که سازوکار قانونی موجود، مجازاتی متناسب با سنگینی جرم قتل عمد و در حد مجازاتهای سنگینی مانند حبس طولانیمدت یا حبس ابد برای چنین جنایتی تضمین نمیکند.
بحث بر سر قصاص یا نوع خاصی از مجازات نیست؛ مساله، ضرورت وجود قانونی روشن و بازدارنده است که قتل عمد یک فرزند به دست پدر را نیز با مسئولیت کیفری متناسب با این جنایت روبهرو کند. رابطه پدر و فرزندی نباید به عاملی برای تخفیف چشمگیر مسئولیت قاتل تبدیل شود.
این مساله را میتوان در پروندههای شناختهشده سالهای اخیر نیز دید. در پرونده رومینا اشرفی، دختر ۱۴ سالهای که به دست پدرش کشته شد، پدر به ۹ سال حبس محکوم شد. در پرونده مونا حیدری نیز همسر او، که سر او را برید و در خیابان گرداند، طبق گزارشهای منتشرشده به هفت سال و نیم حبس بابت قتل و هشت ماه بابت ضربوجرح محکوم شد.
این پروندهها پرسشهایی جدی درباره بازدارندگی قانون و جایگاه حقوقی زنان و کودکان در برابر اعضای خانواده مطرح میکنند. بر اساس آمار منتشرشده از سوی مجموعه «استاپ فمیساید ایران»، در سال ۲۰۲۲ دستکم ۱۹۱ مورد زنکشی در ایران مستند شده است.
چنین آماری نشان میدهد خشونت مرگبار علیه زنان و دختران را نمیتوان صرفا به اختلافهای شخصی یا اتفاقات خانوادگی تقلیل داد.
مساله فقط مجازات پس از وقوع قتل نیست. باید پیش از آنکه خشونت به مرگ منجر شود، امکان شناسایی خطر، مداخله فوری، دسترسی به پناهگاه و حمایت قانونی را فراهم کند.
اگر چنین اتفاقی در بریتانیا، ترکیه یا مصر رخ میداد
مقایسه کشورها به این معنا نیست که در بریتانیا، ترکیه یا مصر خشونت خانوادگی وجود ندارد یا همه سازوکارهای حمایتی بهدرستی عمل میکنند. تفاوت مهمتر، وجود ابزارهای قانونی و نهادی برای مداخله پیش از وقوع فاجعه است.
در بریتانیا، قتل عمد میتواند به مجازات حبس ابد منجر شود. در کنار قوانین کیفری، سازوکارهای حفاظت از کودک به نهادهایی مانند مدرسه، خدمات اجتماعی و پلیس امکان میدهند در صورت مشاهده خطر، موضوع را گزارش و برای ارزیابی وضعیت کودک مداخله کنند.
همچنین سازوکارهای مقابله با خشونت خانگی، امکان دسترسی قربانیان به حمایت و خدمات تخصصی را فراهم میکنند. در چنین ساختاری، ترس کودک از یکی از والدین باید موضوعی برای ارزیابی حفاظتی باشد، نه دلیلی برای بازگرداندن بیقیدوشرط او به همان محیط.
در ترکیه نیز در کنار مجازاتهای کیفری برای قتل و خشونت، سازوکارهایی برای حمایت از زنان در معرض خشونت وجود دارد؛ از جمله دستورهای حفاظتی، امکان دسترسی به پناهگاه و خدمات حمایتی. البته وجود قانون بهتنهایی مانع خشونت نمیشود و اجرای موثر آن اهمیتی تعیینکننده دارد.
در مصر نیز سازوکارهایی برای حمایت از کودکان در معرض خطر، از جمله کمیتههای حمایت از کودک و خط گزارشدهی ۱۶۰۰۰، وجود دارد. برای زنان نیز خطوط کمک، مراکز حمایتی و پناهگاههایی در نظر گرفته شده است.
نکته اصلی در این مقایسه، صرفا شدت مجازات قاتل نیست؛ بلکه این است که آیا کودک یا زن پیش از وقوع خشونت مرگبار، راهی برای درخواست کمک دارد؟ آیا مدرسه، خدمات اجتماعی و پلیس مسئولیت دارند هشدار او را جدی بگیرند؟ و آیا سازوکاری وجود دارد که بتواند او را از محیط خطر دور کند؟
مساله فقط یک پدر نیست؛ مشکل ساختاری است
بیش از چهار دهه است که زنان در ایران برای تغییر قوانین تبعیضآمیز و دستیابی به حقوق برابر تلاش میکنند. نسلهای مختلف زنان برای تحصیل، استقلال اقتصادی، حق انتخاب و برخورداری از امنیت اجتماعی و خانوادگی مبارزه کردهاند. با این حال، همه زنان و دختران به یک اندازه از امکان استقلال و انتخاب برخوردار نیستند.
بسیاری از دختران همچنان در خانوادههایی زندگی میکنند که در آنها تصمیم مرد خانواده تعیینکننده است و سنت، آبرو و نگرانی از قضاوت دیگران بر حق و امنیت فردی غلبه دارد. برای دختری که امکان استقلال مالی یا دسترسی به حمایت بیرون از خانواده را ندارد، ترک خانه یا درخواست کمک ممکن است بسیار دشوار باشد.
در چنین شرایطی، نمیتوان مسئولیت حفاظت از زنان و کودکان را فقط به خود آنها واگذار کرد. وقتی قانون ابزار کافی برای حمایت فراهم نمیکند، خدمات اجتماعی دسترسی گسترده و موثر ندارند و نهادهایی مانند مدرسه نیز هشدارهای کودکان را جدی نمیگیرند، زنان و کودکان در برابر خشونت بیپناه میمانند.
سوگند؛ فراتر از یک خبر تلخ
در تصاویر و روایتهایی که از مراسم خاکسپاری سوگند در شبکههای اجتماعی منتشر شده، پدر او در صف نخست نماز میت دیده میشود. در همین تصاویر، نشانی از مادر سوگند نیست؛ مادری که طبق روایتهای منتشرشده، پس از جدایی از همسرش با محدودیتهایی برای دیدار دخترش روبهرو بوده است.
درباره حضور یا غیبت نامادری نیز روایتهای متفاوتی مطرح شده است. این جزئیات، اگرچه بهتنهایی برای نتیجهگیری قطعی کافی نیستند، بار دیگر توجه را به وضعیت پیچیده و آسیبپذیر کودکانی جلب میکنند که در اختلافها و خشونتهای خانوادگی، صدایشان کمتر شنیده میشود.
سوگند میتوانست زندگی دیگری داشته باشد؛ میتوانست درس بخواند، بزرگ شود و درباره آیندهاش تصمیم بگیرد. اما زندگی او در ۱۶ سالگی پایان یافت.
مسئولیت مرگ سوگند پیش از هر چیز بر عهده پدری است که جان فرزندش را گرفت؛ اما این مسئولیت به او محدود نمیشود. جامعهای که هنوز خشونت در خانواده را مسالهای خصوصی میداند، مدرسهای که به جای حمایت از کودک او را به محیط خطر بازمیگرداند و ساختاری که زنان و کودکان را از حمایت موثر محروم میکند، هر کدام در تداوم این بیپناهی سهمی دارند.
تا زمانی که امنیت زنان و کودکان جدی گرفته نشود، آنها همچنان در برابر خشونت، تنها خواهند ماند.
در میانه اعتراضات آبان ۱۳۹۸، حکومت با قطع سراسری اینترنت، دسترسی ایرانیها را به دنیای دیجیتال مسدود کرد. این خاموشی، همزمان با سرکوب خونین معترضان، راه انتشار خبر و تصاویر خشونت را بست و مردم را برای روزها از اطلاعرسانی درباره آنچه میدیدند و خبرگرفتن از دیگر شهرها محروم کرد.
شنبه ۲۵ آبان، با گسترش اعتراضات به افزایش قیمت بنزین، اتصال ایران به اینترنت جهانی بهتدریج قطع شد. خبرها و تصاویر اعتراضات که تا پیش از آن در شبکههای اجتماعی منتشر میشد، دیگر بهآسانی به دست دیگران نمیرسید.
در حالی که گزارشهایی از شلیک به معترضان و کشتهشدن شهروندان منتشر شده بود، راهی که میتوانست ابعاد سرکوب را آشکار کند، از دسترس بخش بزرگی از مردم خارج شد.
افزایش قیمت بنزین پنجشنبهشب اعلام شده بود. صبح شنبه، در تهران پوشیده از نخستین برف پاییزی، گروهی از معترضان خودروهایشان را در خیابانها و بزرگراهها خاموش کردند و راهها را بستند.
اعتراض در شهرهای مختلف جریان داشت و با ورود نیروهای امنیتی به درگیری کشیده میشد. قطع اینترنت در همین روز، امکان پیگیری همزمان آنچه در خیابانهای کشور میگذشت را بهشدت محدود کرد.
برای مردم، این قطع ارتباط در کارهای روزمره هم آشکار میشد: جستوجوی خبر، بازکردن نقشه، فرستادن تصویر یا خبرگرفتن از دوستان و بستگان از طریق پیامرسانها دیگر به روال معمول ممکن نبود.
تماسهای تلفنی و روایتهای دهانبهدهان بخشی از خبرها را منتقل میکرد، اما جای شبکهای را نمیگرفت که تا پیش از آن، شهروندان میتوانستند در آن مشاهداتشان را بیواسطه منتشر کنند.
ایران پیش از آن هم تجربه محدودیتهای ارتباطی را پشت سر گذاشته بود. در اعتراضات سال ۱۳۸۸، دسترسی به برخی سرویسها محدود شده، خطوط تلفن و پیامک در مقاطعی مختل شده و قطعیهای منطقهای و مقطعی اینترنت نیز رخ داده بود.
اما آنچه در آبان ۹۸ اتفاق افتاد، از جنس دیگری بود. این بار با قطع سراسری و تقریبا مطلق اینترنت بینالمللی روبهرو بودیم؛ وضعیتی که در آن، بخشهایی از شبکه داخلی همچنان فعال ماندند، اما ارتباط با دنیای خارج از مرزها از بین رفت.
نمایی از اعتراضات در بزرگراه «امام علی» در تهران
اینترنت ملی؛ ارتباط داخلی، انزوا از جهان
آنچه سالها با عنوان «شبکه ملی اطلاعات» یا اینترنت ملی مطرح شده بود، در عمل اجرایی شد. بانکها، برخی سازمانهای دولتی و وبسایتها و سامانههای مورد تایید حکومت همچنان فعال بودند، اما دسترسی به شبکههای اجتماعی، موتورهای جستوجو و وبسایتهای خارجی قطع شده بود.
ویپیانها و فیلترشکنها نیز عملا از کار افتاده بودند و راه معمولی برای اتصال به اینترنت جهانی باقی نمانده بود.
در روزهای بعد، دولت برای پر کردن خلأ ناشی از قطع اینترنت بینالمللی، شروع به معرفی موتورهای جستوجوی داخلی و وبسایتهای بومی کرد. پلتفرمهایی که حتی در انجام سادهترین جستوجوها هم کارآمد نبودند.
چند پیامرسان داخلی نیز تبلیغ شدند، اما نه اعتماد عمومی به آنها وجود داشت و نه توانایی جایگزین شدن با ابزارهای ارتباطی مورد استفاده مردم را داشتند. مسئله فقط نبود چند وبسایت و شبکه اجتماعی نبود؛ بخش بزرگی از زندگی روزمره، کار، ارتباطات و دسترسی به اطلاعات ناگهان مختل شده بود.
در آن روزها، تازه در موقعیتهای عادی زندگی میشد ابعاد این قطع ارتباط را درک کرد. وقتی میخواستی خبری را جستوجو کنی، نقشهای را باز کنی، آدرسی پیدا کنی یا از وضعیت اتفاقی در شهر دیگری باخبر شوی، متوجه میشدی که هیچ راه معمولی برای دسترسی وجود ندارد. تجربهای که شاید پیش از آن فقط در حد یک هشدار یا احتمال درباره اینترنت ملی مطرح شده بود، حالا به بخشی از زندگی روزانه تبدیل شده بود.
یک هفته بیخبری از جهان
در روزهای نخست، ارتباطات تقریبا بهطور کامل ایزوله شده بود.
من از طریق سرور شخصی یکی از دوستانم که در یک شرکت ارائهدهنده خدمات اینترنتی (ISP) کار میکرد و در خانهاش سروری راهاندازی کرده بود، توانستم به شبکه جهانی متصل شوم. اما وقتی اتصال برقرار شد، با واقعیتی عجیب روبهرو شدم: تقریبا هیچکس از اطرافیانم آنلاین نبود.
شبکهای که همیشه مملو از حضور دوستان، همکاران و آشنایان بود، ناگهان خالی شده بود. ارتباطی که تا چند روز پیش بدیهی و همیشگی به نظر میرسید، دیگر وجود نداشت.
این وضعیت کمی بیش از یک هفته ادامه پیدا کرد. در این مدت، خبر اعتراضات و سرکوب در شهرهای مختلف، عمدتا از طریق تماسهای تلفنی، ارتباطات محدود و روایتهای دهانبهدهان میان مردم منتقل میشد.
در روزهای پایانی قطعی سراسری بود که برخی فیلترشکنهای جدید توانستند بهسختی اتصال برقرار کنند. اما حتی بازگشت تدریجی امکان دسترسی نیز نمیتوانست آن حجم از بیخبری را جبران کند.
پایان خاموشی، آشکار شدن ابعاد سرکوب
با بازگشت اینترنت، تازه مشخص شد در روزهایی که کشور از جهان خارج جدا افتاده بود، چه اتفاقاتی در شهرهای مختلف رخ داده است. ویدیوها، تصاویر و روایتهای شهروندان یکی پس از دیگری منتشر شدند و ابعاد سرکوب را آشکار کردند؛ از گزارش رویترز درباره کشته شدن ۱۵۰۰ نفر در جریان اعتراضات چندروزه آبان تا تصاویر و روایتهای هولناک از تیراندازی به مردم در نیزارهای ماهشهر. آنچه در روزهای قطع اینترنت پشت دیوار خاموشی اطلاعاتی پنهان مانده بود، حالا بهتدریج در برابر چشم جامعه و جهان قرار میگرفت.
قطع اینترنت در آبان ۹۸ فقط به معنای از دست دادن امکان استفاده از شبکههای اجتماعی نبود. برای نخستین بار، بخش بزرگی از جامعه ایران به شکلی ملموس و فراگیر تجربه کرد که زندگی در غیاب ارتباط با جهان خارج چگونه است.
اینکه چگونه دسترسی به خبر، اطلاعات، ارتباط با دوستان و خانواده، ابزارهای کاری و حتی سادهترین خدمات آنلاین میتواند در عرض چند ساعت از بین برود.
در عین حال، این تجربه نشان داد که قطع ارتباطات تا چه اندازه میتواند به پنهان ماندن واقعیت سرکوب و دشوار شدن ثبت و انتشار شواهد آن کمک کند.
آبان ۹۸ نخستین تجربه فراگیر ایرانیان از چنین خاموشی دیجیتالی بود؛ تجربهای که پس از آن، نگرانی از تکرار قطع اینترنت دیگر یک فرض دور از ذهن نبود. از آن روز به بعد، هر بار که صحبت از محدودیت اینترنت یا گسترش شبکه ملی اطلاعات به میان آمد، خاطره آن یک هفته بیخبری، انزوا و مواجهه دیرهنگام با واقعیت آنچه در شهرهای دیگر گذشته بود، دوباره زنده میشد.
آبان ۹۸ فقط خاطره خیابانهای ملتهب و سرکوب خونین معترضان نیست؛ خاطره یک هفته زندگی در کشوری است که دیوارهای قطع دسترسی به دنیای دیجیتال در آن ناگهان بالا رفت و ارتباط میلیونها نفر با جهان خارج قطع شد.
تجربهای که نشان داد خاموش کردن اینترنت میتواند به همان اندازه سرکوب خیابانی، در کنترل جامعه و پنهان ماندن واقعیت آنچه در داخل کشور میگذرد، نقش داشته باشد.
آبان ۹۸ برای اکثریت مردم ایران نقطه عطف و پایان یک عصر بود. بعد از آبان، میان این اکثریت و حاکمیت هیچ نقطه اشتراکی دیگر باقی نمانده بود؛ هر چه بود را مردم امتحان کرده بودند. راه دموکراسی و صندوق، دولت اصلاحاتی و اعتدالی؛ دیگر برای مردم بازی اصولگرا و اصلاحطلب تمام شده بود و اکثریت مردم دیگر در هیچ انتخاباتی حضور نیافتند.
مردم ایران فهمیده بودند که انتخاب میان بد و بدتر، خودش هم بد است. آنها حالا فقط «خوب» را میخواستند، و این حکومت از هر چیز خوبی تهی بود.
استقرار نیروهای بیشتر در منطقه، توان واشینگتن را برای اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی بالا میبرد، اما به تنهایی نشاندهنده تصمیم حمله نیست. پرسش اصلی این است که دولت دونالد ترامپ از این آرایش برای آمادهسازی عملیات استفاده میکند یا آن را اهرمی برای فشار بر تهران نگه میدارد؟
باراک راوید، خبرنگار اکسیوس و شبکه ۱۲ اسرائیل در واشینگتن، در تحلیلی در وبسایت این شبکه، به تحرکات نظامی آمریکا، توان موشکی جمهوری اسلامی و احتمال ازسرگیری جنگ پرداخت.
محور تحلیل او این است که واشینگتن همزمان با روی میز نگه داشتن گزینه نظامی، هنوز درباره حمله یا ادامه مسیر دیپلماسی، تصمیم قطعی نگرفته است.
راوید آرایش نظامی آمریکا را در کنار گزینههای سیاسی پیش روی ترامپ قرار داده است.
ادامه محاصره و فشار اقتصادی، همراه با حفظ آمادگی نظامی، به واشینگتن امکان میدهد بدون آغاز فوری عملیات، تهران را برای پذیرش خواستههایش تحت فشار بگذارد: «این برداشت از همزمانی تهدید نظامی و ادامه میانجیگری به دست میآید؛ نه از اعلام تصمیمی قطعی برای حمله.»
یکی از محدودیتهای چنین تصمیمی، توان جمهوری اسلامی برای پاسخگویی است.
مقامهای آمریکایی برآورد کردهاند حکومت ایران بین هزار و ۵۰۰ تا دو هزار و ۵۰۰ موشک در اختیار دارد، هرچند گفتهاند اطمینانشان به این رقم پایین است.
بلومبرگ نیز به نقل از یک ارزیابی اطلاعاتی غربی گزارش داده است جمهوری اسلامی ماهانه حدود ۵۰ موشک بالستیک تولید میکند؛ حدود نیمی از ظرفیت پیش از جنگ.
در چارچوب همین آمادگی نظامی، گروه رزمی ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» وارد حوزه عملیاتی سنتکام شده است.
با پیوستن روزولت به دو ناو دیگر، یعنی ناوهای هواپیمابر «یواساس جورج اچ. دبلیو. بوش» و «یواساس جورج واشینگتن»، سه گروه رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه حضور دارند.
قرار بود روزولت جایگزین یکی از ناوهای مستقر شود، اما مقامهای آمریکایی گفتهاند هر سه گروه ممکن است در منطقه بمانند.
این آرایش توان عملیاتی واشینگتن را افزایش میدهد و تهدید نظامی را معتبرتر میکند؛ اما به تنهایی ثابت نمیکند که حمله نزدیک است.
در تحلیل راوید، ناوها بخشی از اهرم فشارند و تصمیم نهایی همچنان به محاسبات سیاسی ترامپ، نتیجه تماسهای دیپلماتیک و هزینه احتمالی پاسخ تهران بستگی دارد.