خبرگزاری دولتی جمهوری اسلامی، ایرنا، شنبه ۳۱ مرداد گزارش داد که تهران پس از آنچه درخواستهای مکرر بغداد از مجاری مختلف خوانده شده، به تعدادی از نفتکشهای عراقی اجازه داده است از تنگه هرمز عبور کنند.
بهگزارش ایرنا، دریافت مجوز ویژه برای نفتکشهای عراقی یکی از درخواستهای اصلی بغداد در جریان سفر محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، به عراق بوده است.
ایرنا به جزییات این توافق اشاره نکرده و توضیح نداده است که صدور این مجوزها از چه زمانی آغاز شده و تاکنون چند نفتکش عراقی از تنگه هرمز عبور کردهاند.
نزار آمیدی، رییسجمهوری عراق، شنبه گفت: «بهدلیل نداشتن نفتکشهای ملی، در مساله انتقال نفت با مشکل مواجه هستیم و برای برخی نفتکش ها که حامل نفت عراقی هستند، تسهیلاتی برای عبور از تنگه هرمز وجود دارد. تنگه هرمز نه تنها بر عراق بلکه بر تمام جهان تاثیر میگذارد.»
عراق پیش از آغاز جنگ ایران روزانه حدود چهار میلیون بشکه نفت تولید میکرد اما صادرات نفت این کشور نیز تحت تاثیر اختلال در تردد نفتکشها در تنگه هرمز قرار گرفته و موجب شده که این کشور نیز مانند دیگر کشورهای صادرکننده نفت در خلیج فارس در جستوجوی راههای جایگزین برای صادرات نفت خود باشد.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، جمعه گفت بغداد در تلاش است صادرات نفت خود از طریق بندر جیهان ترکیه را افزایش دهد و همچنین صادرات نفت از طریق بندر بانیاس سوریه و بندر عقبه اردن را آغاز کند.
خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی در حالی از اعطای مجوز به نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز خبر داده که جمهوری اسلامی خود قادر به صادر کردن نفت ایران از این مسیر نیست.
بررسی دادههای ردیابی نفتکشها از سوی ایراناینترنشنال نشان میدهد بارگیری نفت خام ایران در پی محاصره دریایی آمریکا به حدود یکهفتم سطح پیش از جنگ کاهش یافته و دریافت نفت خام و فرآوردههای نفتی ایران از سوی چین، بزرگترین خریدار نفت و فرآوردههای نفتی ایران در سالهای اخیر نیز بهشدت افت کرده است.
دادههای شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر نشان میدهد ایران از ابتدای ماه جاری میلادی تاکنون بهطور میانگین روزانه حدود ۲۸۷ هزار بشکه نفت خام بارگیری کرده است؛ این رقم پیش از آغاز جنگ خاورمیانه حدود دو میلیون بشکه در روز بود.
در همین مدت، چین نیز بهطور میانگین تنها روزانه ۵۲۳ هزار بشکه نفت خام از ایران دریافت کرده است. این رقم در دو ماه گذشته بهطور میانگین حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز و در آغاز جنگ بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز بود.
ایالات متحده در اواسط ژوئیه [اواخر تیر ماه] بار دیگر محاصره دریایی جمهوری اسلامی را برقرار کرد. کپلر برآورد میکند در نتیجه این اقدام، بیش از ۴۰ میلیون بشکه نفت ایران که در نفتکشهای مستقر در خلیج فارس و دریای عمان ذخیره شده، عملا گرفتار شده است.
در همین حال و همزمان با کمک نیروی دریایی آمریکا به انتقال میلیونها بشکه نفت از تنگه هرمز، واشینگتن برای تشدید تحریمها و تداوم محاصره دریایی جمهوری اسلامی آماده میشود. تهران این اقدامات را «تهدیدی علیه حاکمیت ملی کشورها» خوانده است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، اعلام کرد ارتش این کشور به انتقال بیش از ۱۵ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز کمک کرده است؛ اقدامی که هدف آن حفظ جریان انرژی در بحبوحه تنشها با جمهوری اسلامی عنوان شده است.
رایت جمعه ۳۰ مرداد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت با احتساب انتقال نفت از طریق خطوط لوله، مجموع نفت و فرآوردههای خارجشده از منطقه به حدود ۲۰ میلیون بشکه رسیده است.
به گفته او، میانگین هفتروزه نفتی که از تنگه هرمز خارج میشود، اکنون به بیش از هشت میلیون بشکه در روز رسیده است.
وزیر انرژی آمریکا نوشت: «تردید نداشته باشید، به لطف نیروی دریایی آمریکا، نفت از تنگه هرمز در حال عبور است.»
اظهارات رایت در شرایطی مطرح میشود که دولت دونالد ترامپ علاوه بر حفظ جریان انتقال انرژی از خلیج فارس، فشار بر صادرات نفت ایران را افزایش داده است.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، اعلام کرد نیروهای این کشور برای اجرای مقررات محاصره دریایی جمهوری اسلامی، مسیر ۶۸ کشتی تجاری را تغییر دادهاند، سه کشتی را از کار انداختهاند و وارد دو کشتی دیگر شدهاند.
پیشتر نیز سنتکام گفته بود بیش از ۲۰ ناو جنگی از عملیات محاصره دریایی ایران پشتیبانی میکنند.
صفری جمعه ۳۱ مرداد در مصاحبه با خبرگزاری ایسنا گفت حدود شش هزار آژانس دارای مجوز در کشور به ثبت رسیدهاند، اما احتمالا تنها یکششم آنها همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند.
به گفته او، رکود شدید بازار موجب شده است مجوز آژانسهای مسافرتی با قیمتهایی پایین خریدوفروش شود.
این مقام صنفی با اشاره به ادامه شرایط جنگی در کشور افزود آژانسهای مسافرتی بیش از یک سال است با رکود دستوپنجه نرم میکنند و در جریان جنگ اخیر نیز فعالیتشان بهطور کامل متوقف شد.
صفری ادامه داد: «آژانسها باید حقوق کارمند و هزینه بیمه و مالیات را پرداخت کنند و حالا با تداوم بیکاری و کمکاری، با جریمه بیمه مواجهند و مالیات هم کمر آژانسها را شکسته است.»
این اظهارات در حالی مطرح میشوند که تنشها در منطقه ادامه دارد و چشمانداز رایزنیها بر سر پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز همچنان مبهم است.
همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی از سوی دولت دونالد ترامپ، مواضع متفاوت مقامهای جمهوری اسلامی از افزایش شکاف در حاکمیت بر سر ادامه رویارویی با ایالات متحده حکایت دارد.
نگرانیهای امنیتی و گرانی، سفر را از رونق انداخت
رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران، شرایط جنگی و افزایش قیمتها را از دلایل کاهش سفر دانست و هشدار داد تا زمانی که ثبات به کشور بازنگردد، مردم سفرهای خود را از سر نخواهند گرفت.
به گفته صفری، نگرانی از تشدید درگیریها و بسته شدن مسیرها، بسیاری از شهروندان را از مسافرت، بهویژه سفر به خارج از کشور، منصرف کرده است.
او ادامه داد: «البته تبلیغات تورهای داخلی و کشورهای همسایه و نزدیک به جریان افتاده، اما قیمتها واقعا بالاست و با این شرایط ناپایدار و نابسامانی ارز و گرانی، آنقدر متقاضی ندارد.»
این مقام صنفی افزود سفارتخانههای خارجی بهتدریج در حال بازگشایی هستند، اما روند صدور روادید مانند گذشته از سر گرفته نشده است.
۱۵ مرداد، نشریه «پیام ما» در گزارشی وضعیت صنعت گردشگری ایران را «تعطیلی کامل» توصیف کرد و نوشت درآمد بسیاری از فعالان این حوزه از خرداد سال گذشته صفر یا منفی بوده است.
بر اساس این گزارش، تداوم بحران برخی شرکتها را به اخراج نیروهای متخصص واداشته و شماری از فعالان نیز این صنعت را کنار گذاشته یا ایران را ترک کردهاند.
انتقاد از نوسانات نرخ ارز و نبود حمایت دولتی
صفری نوسان نرخ ارز را از دیگر مشکلات آژانسهای مسافرتی برشمرد و هشدار داد تغییرات پیدرپی بهای ارز بیشترین فشار را بر دفاتر برگزارکننده تورهای خارجی وارد میکند.
رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران گفت این نوسانها موجب تغییر مداوم قیمت تورها و سردرگمی مسافران شده است و بازگشت رونق به بازار سفر به برقراری ثبات در کشور و تثبیت یا کاهش نرخ ارز بستگی دارد.
صفری افزود آژانسهای مسافرتی از جمله مشاغلی هستند که بیشترین خسارت را از دو جنگ اخیر متحمل شدهاند، اما دولت از آنها حمایت نکرده است.
او خواستار بخشودگی مالیاتی و بیمهای آژانسهای مسافرتی شد و تاکید کرد حتی به تعویق انداختن پرداخت این بدهیها نیز «به کار آژانسها نمیآید و در شرایط موجود فایدهای ندارد».
در پی تصمیم کاخ سفید برای افزایش فشارهای اقتصادی بر جمهوری اسلامی، بازار ارز در روزهای اخیر بار دیگر روندی صعودی به خود گرفته است.
افزایش شدید تورم و کاهش قدرت خرید فشار بیسابقهای بر معیشت مردم وارد آورده و تامین کالاهای اساسی را برای بخش گستردهای از جامعه دشوار کرده است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، اعلام کرد ارتش این کشور به انتقال بیش از ۱۵ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز کمک کرده است؛ اقدامی که هدف آن حفظ جریان انرژی در بحبوحه تنشها با جمهوری اسلامی عنوان شده است.
رایت جمعه ۳۰ مرداد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت با احتساب انتقال نفت از طریق خطوط لوله، مجموع نفت و فرآوردههای خارجشده از منطقه به حدود ۲۰ میلیون بشکه رسیده است.
به گفته او، میانگین هفتروزه نفتی که از تنگه هرمز خارج میشود، اکنون به بیش از هشت میلیون بشکه در روز رسیده است.
وزیر انرژی آمریکا نوشت: «تردید نداشته باشید، به لطف نیروی دریایی آمریکا، نفت از تنگه هرمز در حال عبور است.»
اظهارات رایت در شرایطی مطرح میشود که دولت دونالد ترامپ علاوه بر حفظ جریان انتقال انرژی از خلیج فارس، فشار بر صادرات نفت ایران را افزایش داده است.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، اعلام کرد نیروهای این کشور برای اجرای مقررات محاصره دریایی جمهوری اسلامی، مسیر ۶۸ کشتی تجاری را تغییر دادهاند، سه کشتی را از کار انداختهاند و وارد دو کشتی دیگر شدهاند.
پیشتر نیز سنتکام گفته بود بیش از ۲۰ ناو جنگی از عملیات محاصره دریایی ایران پشتیبانی میکنند.
دادههای شرکت اطلاعات کشتیرانی «کپلر» نشان میدهد این محاصره بارگیری نفت خام ایران را از حدود دو میلیون بشکه در روز پیش از جنگ به میانگین ۲۸۷ هزار بشکه در روز در ماه جاری میلادی کاهش داده است؛ رقمی معادل حدود یکهفتم سطح پیش از جنگ.
دریافت نفت ایران از سوی چین نیز به میانگین روزانه ۵۲۳ هزار بشکه رسیده است. کپلر برآورد کرده بیش از ۴۰ میلیون بشکه نفت ایران در نفتکشهای مستقر در خلیج فارس و دریای عمان عملا گرفتار شده است.
صادرات نفت کوره ایران نیز به روزانه ۶۱ هزار بشکه سقوط کرده و صادرات گاز مایع این کشور تقریبا متوقف شده است. با توجه به سهم بالای نفت و فرآوردههای نفتی از درآمد صادراتی ایران، ادامه این روند میتواند کسری بودجه دولت و مشکلات تامین ارز برای واردات را تشدید کند.
مرحله تازه فشار اقتصادی
مایک جانسون، رییس مجلس نمایندگان آمریکا، گفت واشینگتن در حال ورود به مرحله تازهای از فشار اقتصادی بر حکومت ایران است و تحریمها و اقدامات اقتصادی، گام بعدی آمریکا در قبال تهران خواهد بود.
او جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای را یکی از اهداف دیرینه آمریکا خواند و گفت ترامپ برای حلوفصل مساله ایران و اطمینان از دستیابی نکردن تهران به چنین سلاحی تلاش میکند.
جانسون همچنین از متحدان آمریکا خواست برای تامین امنیت تنگه هرمز و دیگر آبراهها و حفظ جریان تجارت کمک کنند. او اختلال در منطقه را یکی از عوامل افزایش قیمت سوخت دانست.
در ادامه این فشارها، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، قرار است دوشنبه دوم شهریور جزییات تحریمهای برنامهریزیشده علیه جمهوری اسلامی را اعلام کند.
به گزارش رویترز، نشست خبری بسنت ساعت دو بعدازظهر به وقت شرق آمریکا در ساختمان وزارت خزانهداری برگزار خواهد شد.
ترامپ پیشتر درباره پیامدهای اقتصادی برای هر کشوری که به گفته او «هر نوع راه نجاتی به ایران» ارائه کند، هشدار داده بود.
نشست بسنت پس از آن برگزار میشود که وزارت خزانهداری آمریکا برای مهار افزایش بازده اوراق قرضه بلندمدت اقدام کرد. رشد بازده این اوراق نگرانی سرمایهگذاران جهانی را در پی داشته است.
تهران محاصره و تحریمها را محکوم کرد
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، تحریمهای جدید آمریکا را فراتر از ادامه «جنگ اقتصادی» دانست و گفت واشینگتن میکوشد حاکمیت فراسرزمینی خود را بر دیگر کشورهای عضو سازمان ملل متحد تحمیل کند.
او گفت هیچ کشوری حق ندارد بانکها، شرکتها یا فرودگاههای کشورهای دیگر را وادار کند از تجارت با کشوری ثالث خودداری کنند.
بقائی همچنین هشدار داد همراه شدن تحریمهای اقتصادی با محاصره دریایی، حاکمیت دیگر کشورها را تحت تاثیر قرار میدهد و پذیرش چنین اقداماتی ممکن است به «فرسایش کامل حاکمیت ملی» منجر شود.
ترامپ نیز جمعه ۳۰ مرداد در سخنرانی خود در میرتل بیچ ایالت کارولینای جنوبی، بار دیگر تنگه هرمز را «یک قلمرو آمریکایی» توصیف کرد.
او گفت: «من تنگه هرمز را در حال حاضر یک قلمرو آمریکایی میبینم. این یک قلمرو آمریکایی است.»
رییسجمهوری آمریکا پیش از سوار شدن به هواپیما نیز به خبرنگاران گفت جمهوری اسلامی تمایل زیادی به توافق دارد، اما هنوز برای رسیدن به آنچه او «توافق درست» خواند، آماده نیست.
ترامپ پیشتر مذاکرات با جمهوری اسلامی را «نیمبند» توصیف کرده و گفته بود واشینگتن فعلا تهران را زیر نظر دارد. او همچنین با اشاره به وضعیت نامناسب اقتصاد ایران گفته بود محاصره دریایی آمریکا فشار اقتصادی بر تهران را افزایش داده است.
در مقابل، عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، گفته است مذاکره مستقیمی میان تهران و واشینگتن در جریان نیست، اما تبادل پیام از طریق واسطهها ادامه دارد. او ازسرگیری مذاکرات را به پایان آنچه تهران نقض توافقها از سوی آمریکا میخواند و جبران آنها مشروط کرده است.
دادههای شرکت اطلاعات کشتیرانی «کپلر» نشان میدهد ایران از ابتدای ماه جاری میلادی تاکنون بهطور میانگین روزانه حدود ۲۸۷ هزار بشکه نفت خام بارگیری کرده است؛ این رقم پیش از آغاز جنگ خاورمیانه حدود دو میلیون بشکه در روز بود.
در همین مدت، چین نیز بهطور میانگین تنها روزانه ۵۲۳ هزار بشکه نفت خام از ایران دریافت کرده است. این رقم در دو ماه گذشته بهطور میانگین حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز و در آغاز جنگ بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز بود.
ایالات متحده در اواسط ژوئیه [اواخر تیر ماه] بار دیگر محاصره دریایی جمهوری اسلامی را برقرار کرد. کپلر برآورد میکند در نتیجه این اقدام، بیش از ۴۰ میلیون بشکه نفت ایران که در نفتکشهای مستقر در خلیج فارس و دریای عمان ذخیره شده، عملا گرفتار شده است.
ایران ۸۳ میلیون بشکه نفت نیز خارج از محدوده محاصره ذخیره کرده که ۴۳ میلیون بشکه آن در دریای جنوبی چین، دریای زرد و دریای شرقی چین قرار دارد. با این حال، اگر چین همچنان خرید خود را بهشدت کاهش دهد و صادرات با نرخ کنونی ادامه یابد، ممکن است ذخایر نفت قابل تحویل ایران به چین ظرف حدود پنج ماه به پایان برسد.
ایران سال گذشته روزانه حدود ۲۵۶ هزار بشکه نفت کوره یا مازوت صادر کرد. این صادرات در دو ماه نخست سال جاری میلادی در سطح تقریبی ۲۲۰ هزار بشکه در روز باقی ماند، اما در ماه جاری به تنها ۶۱ هزار بشکه در روز سقوط کرده است.
ایران پیش از جنگ حجم مشابهی گاز مایع نیز صادر میکرد، اما این صادرات اکنون تقریبا متوقف شده است.
بر اساس دادههای بانک مرکزی جمهوری اسلامی، ارزش صادرات نفت خام و نفت کوره کشور در سال میلادی گذشته به ۵۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار رسید و حدود ۵۵ درصد از کل صادرات ایران را تشکیل داد. نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز مایع در مجموع حدود ۶۵ درصد از کل صادرات کشور را به خود اختصاص دادند.
کاهش شدید صادرات این کالاها احتمالا نهتنها دولت را با کسری عظیم بودجه روبهرو میکند، بلکه تامین ارز مورد نیاز برای واردات را نیز با مشکلات جدی مواجه خواهد کرد.
دادههای بانک مرکزی نشان میدهد ایران سال گذشته نزدیک به ۷۸ میلیارد دلار کالا وارد کرد که حدود سه میلیارد دلار آن مربوط به واردات بنزین بود. حتی اگر صادرات غیرنفتی کشور در سطح سال گذشته حفظ شود، درآمد حاصل از آن برای تامین مالی نیمی از واردات کالا نیز کافی نخواهد بود.
شرایط از این جهت دشوارتر شده که صنعت فولاد ایران، که سالانه تا پنج میلیارد دلار درآمد صادراتی برای جمهوری اسلامی ایجاد میکرد، در جنگ اخیر بهشدت آسیب دیده است. بازار داخلی نیز اکنون با کمبود فولاد روبهرو است.
ایران سال گذشته در بخش خدمات نیز واردکننده خالص بود و حدود ۱۵ میلیارد دلار کسری داشت. با احتساب واردات ۷۸ میلیارد دلاری کالا، ایران برای پوشش واردات کالا و کسری خالص بخش خدمات به حدود ۹۳ میلیارد دلار ارز نیاز داشت.
حتی اگر جمهوری اسلامی بتواند صادرات غیرنفتی باقیمانده خود را در سطح سال گذشته حفظ کند، در صورت کنار گذاشتن صادرات نفت خام، فرآوردههای نفتی، گاز مایع و فولاد، درآمد حاصل از این صادرات تنها حدود یکسوم نیاز ارزی کشور را پوشش خواهد داد.
پس از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، چهارشنبه ۲۸ مرداد حکومت ایران را به یک «روز دی اقتصادی» تهدید کرد، ممکن است فشارها بیش از پیش افزایش یابد. او پس از آنکه گفت تهران در دستیابی به توافق ناکام مانده است، وعده داد جنگ اقتصادی و انزوایی در مقیاسی بیسابقه علیه حکومت ایران به راه بیندازد.
اقدامات در چارچوب وعده تهدیدآمیز تازه آمریکا، میتواند دور زدن تحریمها را دشوارتر کند و تجارت خارجی ایران را، که پیشاپیش تضعیف شده است، با چالشهای بیشتری روبهرو سازد.
نظم سیاسی ایران در مواجهه با جنگ یکپارچه نیست. دولت، فشار محاصره، رکود و اختلال اقتصادی را مستقیم احساس میکند؛ نهادهای امنیتی و نظامی اما، با در اختیار داشتن منابعی مستقل از بودجه دولت، از جنگ برای تثبیت اقتدار خود و کنترل خیابان بهره میبرند.
برآیند این اختلاف اما تاکنون به نفع سپاه بوده است. مصداق روشن آن را میتوان در رویکرد این روزهای تهران برای مذاکره دانست. نه عجلهای دارند و نه از خواستههایی که نیروهای امنیتی برای مذاکره مطرح کردهاند کوتاه آمدهاند.
این رویکرد که اصالت را در جنگ میبیند فکر میکند که با قرار گرفتن در مسیر تنش، هم امکان بقا در برابر نارضایتیهای داخلی وجود دارد و هم امکان گرفتن امتیاز بیشتر.
جنگ بهعنوان سپر داخلی
در تهران بسیاری از تحلیلگران سیاسی، مقامات و جامعهشناسان از نزدیک بودن موج اعتراضات میگویند. اما پیش از وقوع این اعتراضات، آنها دارند چنین احتمالی را با «حوادث دی» مقایسه میکنند و میگویند آمریکا به دنبال « کودتای» دیگری در داخل ایران است.
آنها دلیل عدم «کودتا» تا کنون را حضور شبانه مردم در خیابانها میدانند. محمدرضا کائینی، پژوهشگر تاریخ در شبکه افق، نزدیک به سپاه، میگوید: «یک لحظه اینها خیابانها را ترک کنند بساط ۱۸ و ۱۹ دی فراهم خواهد شد. این تلاش دارد میشود بهواسطه تزریق نا امیدی و تزریق خشونت به جامعه ما.»
در آن سوی تهران، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، نیز از «جنگ چهار جبهه» سخن میگوید و اعتراضات را در کنار جنگ اقتصادی، روانی و نظامی قرار میدهد. او عملا مرز میان نارضایتی اجتماعی و تهدید امنیتی را از میان میبرد و اعتراض را بخشی از جنگ قلمداد میکند.
اعضای مجلس نیز از مساله نفوذ در کشور حرف میزنند و از ارتباطگیری ایرانیان با افراد، رسانهها و نهادهای خارج از کشور، میخواهند به واسطه قانون «مقابله با نفوذ بیگانگان» جرم انگاری کنند.
به این ترتیب، آنچه در سخن قالیباف یک بازتعریف گفتمانی است، در مجلس به یک اهرم حقوقی تبدیل میشود: هم اعتراض در داخل و هم ارتباط با بیرون، هر دو، در چارچوب واحدی از «تهدید امنیتی» جای میگیرند.
این تلاش برای کنترل و مدیریت داخل را باید در کنار رویکرد پیشین مقامات مختلف از جمله مسعود پزشکیان، گذاشت که معترضان دیماه را «داعشی»، «تروریست» و… نامیده بودند تا کشتار خود را موجه کنند.
در چنین چهارچوبی، هر مطالبه اقتصادی برای جمهوری اسلامی، میتواند در زبان رسمی به «نفوذ»، «تروریسم» یا «جنگ ترکیبی» ترجمه شود.
تا وقتی کشور در وضعیت جنگی یا شبهجنگی نگه داشته شود، حکومت میتواند بهجای پاسخگویی درباره تورم، رکود و فروپاشی معیشت، اعتراض را امتداد همان نبرد بیرونی معرفی کند. سرکوب در نگاه برخی از مقامات عملا روشی به «دفاع ملی» تبدیل شده است.
این خط و نشان کشیدن داخلی در شرایطی صورت میگیرد که وضعیت اقتصادی برای بسیاری از مردم غیر قابل تحمل است. در آن سو دولت نیز توانایی تامین بنزین مورد نیاز خود را ندارد و به نظر میرسد بنزین زمین جدیدی برای مواجهه حاکمیت و مردمی است که پیش از این تجربه سال ۹۸ را داشتهاند.
اینجاست که نظم سیاسی فکر میکند که وجود جنگ یا حتی تهدید جنگ، امکان کنترل وضعیت داخلی را فراهم میکند. هرچه درگیری طولانیتر شود، امکان فعال نگه داشتن این تهدید و اجرای جراحیهای اقتصادی بیشتر. با این تهدید، حکومت نهتنها خیابان را کنترل میکند، بلکه میتواند اختلافات درون قدرت را نیز زیر عنوان حفظ وحدت و مقابله با دشمن به تعویق بیندازد. به بیان دیگر، جنگ در این مقطع امکان زیر فرش کردن همه بحرانهایی را دارد که به نارضایتی جمعی ختم میشود.
مذاکره بهمثابه ادامه جنگ
در ۲۴ تیرماه، بیش از ۱۸۰ نماینده مجلس شورای اسلامی، در بیانیهای اعلام کردند: «این تجربه بار دیگر سخن امام شهیدمان را ثابت کرد که حل مسائل میان ایران و آمریکا از طریق مذاکره ممکن نیست.»
نمایندگان در همان بیانیه خواستار تشکیل کمیسیون ویژه برای بازبینی مذاکرات گذشته، تصویب «قانون خونخواهی» برای کشتهشدگان جنگ و تداوم اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز شدند، ضمن این که میگفتند تفاهم نامه اسلامآباد به پایان رسیده است.
گروهها و کسانی که از پایان تفاهم نامه و از عدم مذاکره حرف میزنند راه حل مشخصی برای پایان دادن وضعیت تنش ندارند. آنها خواهان امتیاز بیشتر توسط آمریکا هستند و معتقدند که باید طرف آمریکایی علاوه بر رفع محاصره تحریمها را برداشته، پولهای بلوکه شده را آزاد کرده و در نهایت از منطقه خارج شود.
میتوان گفت مذاکره در منطق رسمی جمهوری اسلامی حذف نشده، اما کارکرد آن تغییر کرده است. مذاکره دیگر الزاماً مسیر پایان درگیری نیست؛ راهی برای مدیریت میدان، تثبیت دستاوردهای جنگی و انتقال فشار به طرف مقابل است. جمهوری اسلامی تا این لحظه به واسطه مذاکره به دنبال رسیدن به صلح و فرار از موقعیت جنگی نبوده است.
این در حالی است که دولت به آتشبس برای کاهش فشار اقتصادی نیاز دارد و پزشکیان به صراحت گفته بود که در دوره محاصره نمیتوانستند نفت بفروشند و رییس بانک مرکزی نیز در ۲۹ مرداد بار دیگر به این واقعیت اشاره کرد اما فعلا این واقعیت موجود باعث نشده است که حتی رویکرد تهران به مذاکره تغییر کند و هنوز در برنامههای صدا و سیما از لزوم بسته نگهداشتن تنگه هرمز و بستن تنگه بابالمندب سخن گفته میشود.
از جنگ با آمریکا قوت میگیریم!
در منطق رسمی جمهوری اسلامی، خصومت با استکبار و اسرائیل امری موجودیتی است. عراقچی قبل از جنگ گفته بود تا آمریکا آمریکاست و جمهوری اسلامی جمهوری اسلامی، تنش بین دو کشور ادامه خواهد داشت.
از این رو، میتوان گفت آستانهای برای پایان نهایی درگیری در ذهن تهران وجود ندارد. حتی اخیرا حاجی بابایی نماینده مجلس نیز تاکید کرده است «ما هیچ وقت با آمریکا نباید در آتشبس باشیم. هر کاری که میکنیم در جنگ با آمریکاست.»
یکی از ریشههای تداوم این نگاه آنجاست که جمهوری اسلامی احساس میکند که در شرایط بیمانند تاریخی قرار گرفته است که طرف مقابلش، از کشورهای خلیج فارس گرفته تا آمریکا، درگیر ضعف موقعیتی هستند و نمیتوانند دست به اقدامات جدی گسترده بزنند.
از همین روست که تهران اعلام کرده است که تغییر استراتژی نظامی از دفاعی به تهاجمی را داده تا به طرف مقابل فشار بیشتری وارد کند.
جمهوری اسلامی تنگه هرمز را اهرم بلامنازعهای برای فشار بر آمریکا و کشورهای عرب منطقه میداند. بسیاری از اقتصاددانان نزدیک به حکومت در روزهای گذشته تاکید کردهاند باید تنگه برای چند ماه دیگر بسته بماند تا قیمت نفت به بیش از ۲۰۰ دلار برسد.
در این شرایط آنها معتقد هستند که تورم در آمریکا بالا خواهد رفت و نارضایتی عمومی گستردهتر خواهد شد و ترامپ در انتخابات میاندورهای خواهد باخت. موضوعی که تا کنون به صورت برعکس رخ داده و این تورم در ایران بوده که کمر مردم را شکسته است.
همچنین در محاسبات تهران نسبت به کشورهای خلیج فارس این موضوع نهفته است که هرگونه اختلال پایدار در تنگه هرمز، مستقیماً امنیت انرژی و ثبات مالی این کشورها را هدف میگیرد و هزینههای داخلی آنها را افزایش و رونق اقتصادیشان را تحت تاثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر در برآوردهای تهران، این کشورها بهشدت به لحاظ زیرساختی آسیب پذیر هستند و جمهوری اسلامی در صورت مواجهه نظامی به راحتی میتواند به آنها آسیبهای پایدار وارد کند. از این رو، کشورهای عرب خلیجفارس ترجیح میدهند بهجای مقابله مستقیم با ایران، به نوعی «همزیستی اجباری» روی بیاورند.
مجموعه این محاسبات باعث شده است تا جمهوری اسلامی، حفظ وضعیت جنگی یا شبهجنگی را راهکاری بداند که به واسطه استفاده از آن میتواند بحرانهای معیشتی را زیر عنوان «وحدت در برابر دشمن» کنترل کند، مذاکره را بهمثابه ادامه جنگ مدیریت کند و به واسطه اهرمهایی مانند تنگه هرمز بر فشار بر آمریکا و کشورهای خلیج فارس بیفزاید تا آنها را «به زانو» درآورد.
به بیان دیگر، در منطق امنیتی جمهوری اسلامی، «عقبنشینی» پرهزینهتر است، زیرا بهمعنای خلع سلاح از ابزارهایی است که هم خیابان را کنترل میکند و هم امتیاز میگیرد. تا زمانی که این معادله پابرجاست، تداوم تنش در کانون محاسبات راهبردی تهران باقی خواهد ماند.
