تا کنون چه رخ داده است؟
واشنگتن و ریاض سالهاست درباره توافق همکاری هستهای گفتوگو میکنند؛ توافقی که دسترسی عربستان به فناوری آمریکا را فراهم میکند و به شرکتهای آمریکایی فرصت میدهد قراردادهایی بزرگ برای ساخت تاسیسات انرژی اتمی عربستان امضا کنند.
با این حال در خاورمیانه همواره در حوزه فناوری هستهای، نگرانیهای امنیتی، اشاعه تسلیحات هستهای و پیچیدگیهای سیاسی در منطقهای ملتهب در کانون توجه بوده است.
عربستان سعودی مانند همه امضاکنندگان معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) پیشاپیش تعهد داده است بمب اتمی تولید نکند و با بازرسیهای بینالمللی موافقت کرده است. اما واشینگتن بهطور سنتی بهدنبال اقدام حفاظتی مضاعف بوده است.
با وجود این، این پیمان شامل «استاندارد طلایی» نیست که عربستان را مانند امارات متحده عربی از غنیسازی اورانیوم و پردازش سوخت مصرفشده، دو مسیر بالقوه برای تولید ماده لازم جهت کلاهک اتمی منع میکند، نیست و همچنین «پروتکل الحاقی» نظارت مضاعف بینالمللی را در بر ندارد.
این کاستیها احتمالا نه تنها رقیبان منطقهای عربستان، بلکه متحدان خاورمیانهای آمریکا از جمله اسرائیل را نگران میکند و پرسشهایی درباره همسویی سیاستهای واشینگتن برمیانگیزد، زیرا یکی از دلایل جنگ آمریکا با جمهوری اسلامی در سال جاری میلادی مخالفت تهران با کنار گذاشتن برنامه غنیسازی بوده است.
ممکن است در کنگره نیز مخالفتهایی مطرح شود، جایی که اعضا پیشتر خواستار سختگیری بیشتری بر هرگونه توافق هستهای بین ریاض و واشینگتن شده بودند.
چرا عربستان سعودی برنامه هستهای میخواهد؟
بهعنوان بزرگترین صادرکننده نفت جهان، عربستان شاید نامزدی بدیهی برای داشتن انرژی هستهای به نظر نرسد، اما در چارچوب طرح اقتصادی چشمانداز ۲۰۳۰ محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور، هدف از دستیابی به انرژی هستهای کاهش انتشار کربن و آزادسازی نفت خام برای صادرات عنوان شده است.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد ۶۸٪ برق عربستان با گاز و ۳۲٪ با نفت تولید شده است و در اوج ماه ژوئن، روزانه ۱٫۴ میلیون بشکه نفت خام برای تولید برق مصرف شده است.
نیروی هستهای میتواند بخشی از برق لازم را از جمله برای نمکزدایی آب و تهویه مطبوع که انرژیبر هستند تامین کند و به عربستان اجازه دهد از فروش نفت درآمد بیشتری کسب کند.
با این حال، عربستان همچنین گفته است اگر رقیب دیرینهاش ایران به سلاح هستهای دست یابد، ناچار خواهد شد همان مسیر را دنبال کند؛ اظهار نظریی که ظاهرا با هدف افزایش فشار بر تهران مطرح شده، اما نگرانیها درباره جاهطلبیهای خود عربستان را نیز برانگیخته است.
بسیاری از کشورهایی که نیروگاه هستهای دارند، غنیسازی اورانیوم را در داخل انجام نمیدهند و بهجای آن بر واردات سوخت اورانیوم غنیشده برای رآکتورهای خود تکیه میکنند.
اما در ژانویه ۲۰۲۵ عربستان سعودی اعلام کرد اورانیوم را برای تولید سوخت «کیک زرد» ویژه تولید برق هستهای که بتواند آن را بفروشد، غنیسازی خواهد کرد. چنین فرایندی میتواند بخشی از یک برنامه نظامی هم باشد.
سهم آمریکا چیست؟
پیمان هستهای با عربستان میتواند دستاوردهای راهبردی و تجاری برای آمریکا داشته باشد.
همکاری هستهای غیرنظامی بههمراه تضمینهای امنیتی، مشوق مهمی در تلاش جو بایدن، رییسجمهوری پیشین آمریکا، برای پیشبرد توافق عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل بود.
با این حال، به گزارش رویترز، این دو موضوع اکنون از یکدیگر جدا شدهاند، هرچند یک توافق هستهای میتواند مشوقی در تلاشهای دیپلماتیک آمریکا با عربستان باشد. ریاض عادیسازی روابط با اسرائیل را بدون تشکیل کشور فلسطین رد کرده است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، سال گذشته با عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، دیدار کرد و گفت دو کشور در «مسیر» رسیدن به توافق هستهای غیرنظامی هستند. او اشارهای به توافقی گستردهتر بر سر موضوعاتی مانند عادیسازی روابط اسرائیل و عربستان نکرد.
چنین توافقی صنعت آمریکا را در موقعیت برتر برای کسب قراردادهای ساخت نیروگاههای هستهای عربستان قرار میدهد و همچنین دید بهتری نسبت به برنامه اتمی این کشور فراهم میکند که میتواند نگرانیهای واشینگتن درباره اشاعه تسلیحات هستهای را کاهش دهد.
بر اساس بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی ایالات متحده مصوب ۱۹۵۴، آمریکا میتواند برای همکاری مهم هستهای غیرنظامی با دیگر کشورها توافقهایی را امضا کند.
این قانون معیار عدم اشاعه را مشخص نمیکند که کشورها باید رعایت کنند تا از استفاده از فناوری برای توسعه سلاحهای هستهای یا انتقال مواد حساس به دیگران جلوگیری شود.
این توافقها مستلزم بررسی کنگره درباره چنین پیمانهایی است.
گزینههای عربستان سعودی
اگر پیمان آمریکا-عربستان حتی در این مرحله ناکام بماند، چند کشور با صنایع هستهای تثبیتشده علاقه خود را برای همکاری با عربستان ابراز کردهاند یا بهعنوان شرکای بالقوه برای برنامه هستهای عربستان مطرح هستند.
گزارش شده است شرکت دولتی اتمی چینChina National Nuclear Corp (CNNC) در سال ۲۰۲۳ پیشنهادی برای ساخت یک نیروگاه هستهای به عربستان ارائه کرده بود.
شرکت دولتی روسی روساتم، که نیروگاههایی در ایران و مصر ساخته است، نیز توافقهای همکاری اولیهای با ریاض امضا کرده است. دیگر گزینههای بالقوه شامل فرانسه و کره جنوبی است که در امارات متحده عربی رآکتور ساخته است.
انتخاب شریک احتمالا به عرضه فناوری، تامین مالی و همسویی ژئوپلیتیک، از جمله شروط مرتبط با مدیریت سوخت هستهای بستگی خواهد داشت.
غنیسازی اورانیوم
مساله کلیدی این است که آیا واشنگتن ممکن است با ساخت یک تأسیسات غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان موافقت کند، چه زمانی چنین کاری انجام شود، و آیا کارکنان سعودی به آن دسترسی خواهند داشت یا این تاسیسات صرفا به دست نیروهای آمریکایی در قالب «جعبه سیاه» اداره خواهد شد.
بدون تضمینهای سختگیرانه در متن توافق، عربستان سعودی که دارای ذخایر سنگ اورانیوم در قلمرو خود است& از نظر تئوریک میتواند از یک تاسیسات غنیسازی برای تولید اورانیوم با غنای بالا استفاده کند که در صورت خلوص کافی، ماده شکافتپذیر مورد نیاز برای ساخت بمب اتم را فراهم میکند.
یک منبع به رویترز گفت توافق پیشنهادی آمریکا و عربستان مسیر حقوقی همکاری در چرخه سوخت هستهای، از جمله غنیسازی اورانیوم، را فراهم میکند اما واشینگتن را ملزم به انتقال هرگونه فناوری یا توانمندی مرتبط به این کشور نمیکند.
مسائل دیپلماتیک نیز مطرح است: متحد اصلی واشنگتن در منطقه، اسرائیل، بارها با ایده برنامه هستهای غیرنظامی عربستان مخالفت کرده است.
