نشست وزیران امور خارجه اعضای اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسهآن) در حالی برگزار میشود که تشدید تنشها در خاورمیانه و رویارویی آمریکا و جمهوری اسلامی بر فضای آن سایه افکنده است.
وزیران خارجه کشورهای عضو آسهآن سهشنبه ۳۰ تیر در بیانیهای پس از نشست غیرعلنی خود اعلام کردند: «ما عمیقا نگرانیم که تحولات اخیر تلاشهای مستمر میانجیگران کلیدی را بهشدت تضعیف کند و چشمانداز دستیابی به راهحلی مسالمتآمیز از طریق گفتوگو و دیپلماسی را کاهش دهد.»
نشستهای گوناگون هیاتهای ۱۱ کشور عضو آسهآن و شرکای عمده این اتحادیه، در هفته جاری در مانیل، پایتخت فیلیپین، برگزار میشود.
اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور، تایلند، برونئی، ویتنام، لائوس، میانمار، کامبوج و تیمور شرقی اعضای آسهآن هستند.
ازسرگیری تنشها میان تهران و واشینگتن به نگرانیها درباره اختلال در تامین انرژی از مسیر تنگه هرمز و پیامدهای احتمالی آن برای تورم و رشد اقتصاد جهانی دامن زده است.
در روزهای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در این گذرگاه راهبردی به تشدید درگیریها در منطقه انجامیده است.
در تحولی دیگر، حوثیهای یمن ۲۹ تیر از آغاز محاصره دریایی عربستان سعودی خبر دادند؛ اقدامی که میتواند جبههای تازه در درگیریها بگشاید و تهدیدها را علیه جریان انرژی و تجارت جهانی، به فراتر از خلیج فارس گسترش دهد.
جنوب شرق آسیا با مجموع تولید ناخالص داخلی حدود ۳.۸ تریلیون دلار، یکی از مناطق عمده واردکننده نفت در جهان است و در برابر اختلال در عرضه انرژی، آسیبپذیری بالایی دارد.
به گزارش خبرگزاری رویترز، کشورهای منطقه میکوشند اجرای سازوکار اشتراکگذاری نفت آسهآن را تسریع کنند تا از پیامدهای کمبود عرضه بکاهند.
بحران میانمار؛ چالش دیگر آسهآن
آسهآن همزمان با تحولات خاورمیانه، با بحرانهای مهمی در منطقه خود نیز دستوپنجه نرم میکند و قرار است ۳۰ تیر درباره ادامه درگیریها در میانمار رایزنی کند.
ابتکار صلح این اتحادیه، پنج سال پس از کودتای نظامی که میانمار را وارد جنگ داخلی کرد، با چالشهایی روبهرو شده است.
بر اساس برآوردها، حدود ۱۰۰ هزار نفر در جریان این جنگ کشته شدهاند.
تنش در دریای جنوبی چین
رویترز در ادامه گزارش داد تنشها در دریای جنوبی چین احتمالا یکی دیگر از محورهای اصلی گفتوگوها در اجلاس مانیل خواهد بود.
آسهآن و چین پس از نزدیک به ۱۰ سال مذاکره، همچنان در تلاش هستند برای جلوگیری از تشدید اختلافات در دریای جنوبی چین به توافق برسند.
در آستانه این نشست، فیلیپین، متحد واشینگتن، نیروهای گارد ساحلی چین را متهم کرد که ۲۹ تیر در نزدیکی منطقه مورد مناقشه «توماس شول دوم»، با باتون به سر یکی از نیروهای دریایی این کشور ضربه زدهاند.
گارد ساحلی چین این گزارش را «نادرست» خواند و پکن نیز سفیر فیلیپین را احضار کرد.
در سوی دیگر، وزارت خارجه آمریکا اقدامات «خطرناک و تهاجمی» پکن را محکوم کرد و آنها را بخشی از «الگوی نگرانکننده اقدامات تحریکآمیز چین علیه عملیات دریایی قانونی فیلیپین» دانست.
احتمال دیدار روبیو و وانگ
مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده و وانگ یی، همتای چینی، قرار است در روزهای آینده در نشستهای آسهآن حضور یابند و احتمال میرود در حاشیه این نشستها با یکدیگر دیدار کنند.
نمایندگانی از هند، ژاپن، استرالیا، کره جنوبی، روسیه، بریتانیا و اتحادیه اروپا نیز در این نشستها شرکت خواهند کرد.
روبیو ۳۰ تیر همزمان با ورود به مانیل در یادداشتی که در روزنامههای فیلیپین منتشر شد، بر تعهد واشینگتن به آزادی کشتیرانی در آبهای منطقه تاکید کرد و در عین حال هشدار داد این آزادی «به هیچ وجه تضمینشده نیست».
او بدون نام بردن از چین نوشت: «اگر این آبها تحت کنترل قدرتی قرار گیرد که حاضر باشد از تجارت بهعنوان یک سلاح ژئوپلیتیکی استفاده کند، آمریکا و کشورهای عضو آسهآن با تهدیدهای جدی و تازهای علیه حاکمیت، امنیت و آینده اقتصادی خود روبهرو خواهند شد.»
روبیو همچنین تاکید کرد حکم سال ۲۰۱۶ دیوان داوری درباره اختلافات دریای جنوبی چین که ادعاهای گسترده حاکمیتی پکن را فاقد مبنای حقوقی دانست، «نهایی و الزامآور» است.
این پرونده با شکایت فیلیپین علیه چین و بر اساس کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها بررسی شد و یک دیوان داوری پنج نفره که تحت سازوکارهای این کنوانسیون تشکیل شده بود، رای خود را در سال ۲۰۱۶ صادر کرد.
وزیر خارجه آمریکا افزود واشینگتن به تعهدات خود در قبال فیلیپین و دیگر متحدانش «در شرایطی که با تهدیدهای جدید و قهری علیه منافع مشترک ما روبهرو میشوند»، پایبند خواهد ماند.
چین حکم داوری سال ۲۰۱۶ را که به نفع فیلیپین صادر شد، رد کرده است و آن را به رسمیت نمیشناسد.
این روزنامه سهشنبه ۳۰ تیر نوشت بر اساس اطلاعاتی که اسرائیل در اختیار ایالات متحده قرار داده، حکومت ایران در پاییز ۱۴۰۴ و پس از جنگ ۱۲ روزه، اقدام به انتقال این سانتریفیوژها کرده است.
در جریان جنگ ۱۲ روزه، سه سایت هستهای نطنز، فردو و اصفهان هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند.
انتقال احتمالی هزاران سانتریفیوژ به سایت کلنگ گزلا، واقع در جنوب تاسیسات هستهای نطنز، میتواند نگرانیها را درباره تلاش تهران برای بازسازی برنامه هستهای خود افزایش دهد.
به گزارش والاستریت ژورنال، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، کوشیده است دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را برای ازسرگیری حملات به جمهوری اسلامی متقاعد کند تا زمینه برای تضعیف هرچه بیشتر برنامههای تسلیحاتی تهران فراهم آید.
در روزهای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به تشدید درگیریها در منطقه انجامیده است.
رییسجمهوری آمریکا ۱۷ تیر این حملات را نقض تفاهمنامه اسلامآباد دانست و از پایان آتشبس با جمهوری اسلامی خبر داد.
ارتش ایالات متحده طی ۱۰ روز گذشته حملاتی را علیه مواضع جمهوری اسلامی، بهویژه در جنوب ایران، به انجام رسانده است.
۲۲ تیر، ترامپ از احتمال حمله آمریکا به سایت هستهای کوه کلنگ گزلا خبر داد.
این نخستین بار بود که ترامپ بهصراحت از این تاسیسات بهعنوان یک هدف احتمالی نام برد.
در دل کوه و دور از دسترس بازرسان
به گزارش والاستریت ژورنال، سایت کلنگ گزلا سالهاست زیر نظر آمریکا و اسرائیل قرار دارد و اطلاعات محدود موجود درباره فعالیتهای جمهوری اسلامی در این محل نشان میدهد هرگونه حمله هوایی به آن با چالشهایی روبهرو خواهد بود.
این مجموعه بهعنوان جایگزینی زیرزمینی برای یک مرکز مونتاژ سانتریفیوژ ساخته شد که در پی انفجاری در سال ۲۰۲۰ بهشدت آسیب دید؛ رویدادی که احتمال داده میشود ناشی از اقدامی خرابکارانه بوده باشد.
موسسه علوم و امنیت بینالمللی، اندیشکده فعال در حوزه مسائل هستهای و منع اشاعه، اعلام کرد فعالیتها در سایت کلنگ گزلا طی ۱۵ ماه گذشته بهطور پیوسته ادامه داشته و نشانههایی از رفتوآمد کامیونها، تقویت تونلها و ایجاد یک محدوده امنیتی در اطراف آن مشاهده شده است.
همچنین در اطراف شبکهای قدیمیتر از تونلها که قدمت آن به سال ۲۰۰۷ بازمیگردد، فعالیتهایی رصد شده است.
دیوید آلبرایت، رییس موسسه علوم و امنیت بینالمللی، گفت: «این احتمال وجود دارد که ایران سانتریفیوژها را به تونلهای کوه کلنگ گزلا منتقل کرده باشد.»
بر پایه برآورد کارشناسان، این مجموعه زیرزمینی در عمق حدود ۹۰ تا ۱۳۷ متری زیر لایههای سنگی سخت قرار دارد و از فضای کافی برای استقرار چند تاسیسات مرتبط با فعالیتهای هستهای برخوردار است.
تصاویر ماهوارهای که ۱۱ تیر منتشر شدند، از استقرار خودروهای پشتیبانی، ایجاد موانع در ورودی برخی تونلهای زیرزمینی و تغییرات در آرایش دفاعی اطراف تاسیسات هستهای نطنز، فردو و اصفهان حکایت دارند.
در این تصاویر همچنین نمایی نزدیک از ورودی تونلهای اطراف سایت کلنگ گزلا دیده میشود. تحلیلگران میگویند چندین خودروی حملونقل و پشتیبانی در ورودی غربی مجموعه اصلی تونلها مستقر شدهاند؛ نشانهای که میتواند حاکی از تداوم فعالیتهای لجستیکی در بخشهای زیرزمینی این مجموعه باشد.
نگرانی از فعالیتهای اعلامنشده در کلنگ گزلا
نیت سوانسون، مدیر امور ایران در شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جو بایدن، گفت سابقه فعالیتهای مخفیانه هستهای تهران به این معناست که هرگونه فعالیت اعلامنشده در یک سایت زیرزمینی مستحکم، موجب نگرانی خواهد بود.
سوانسون گفت: «دستیابی مخفیانه به ظرفیت ساخت سلاح هستهای بدترین سناریو است. ما نمیدانیم ایران چه اهدافی دارد، اما این واقعیت که نمیتوانیم فعالیتهای این سایت را راستیآزمایی کنیم، نشان میدهد وضعیت موجود تا چه اندازه مشکلساز است.»
او افزود آژانس بینالمللی انرژی اتمی باید برای بازرسی و راستیآزمایی فعالیتهای این مجموعه به آن دسترسی داشته باشد.
سایت کلنگ گزلا در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه هدف حمله قرار نگرفت.
جامعه بینالمللی و کارشناسان هستهای بیم آن دارند که جمهوری اسلامی از این مجموعه برای نگهداری یا ساخت تجهیزات هستهای یا راهاندازی یک تاسیسات کوچک غنیسازی با هدف تولید مواد شکافتپذیر استفاده کند.
یک مقام نظامی اسرائیل گفت کارزار نظامی اخیر فعالیتهای مرتبط با برنامه تسلیحات هستهای حکومت ایران را «به اندازه کافی» هدف قرار نداده است.
او تاکید کرد اقدامات بیشتری باید انجام شود و کوه کلنگ گزلا نیز از جمله اهدافی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است جمهوری اسلامی تاکنون به بازرسان آژانس اجازه دسترسی به این سایت را نداده و اطلاعاتی نیز درباره فعالیتها یا برنامههای خود در این مجموعه ارائه نکرده است.
روابط اقتصادی چین با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سالهای اخیر بهسرعت گسترش یافته است. در سال ۲۰۲۳، حدود ۳۶ درصد واردات نفت خام چین از عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، قطر، عمان و بحرین تامین شد. ارزش تجارت دو طرف نیز در سال ۲۰۲۴ به نزدیک ۳۰۰ میلیارد دلار رسید و از مجموع تجارت کشورهای خلیج فارس با آمریکا و اتحادیه اروپا فراتر رفت.
دولتهای عربی امیدوار بودند افزایش وابستگی چین به نفت و سرمایه منطقه، پکن را به حفاظت از ثبات خلیج فارس و مهار اقدامات تهاجمی جمهوری اسلامی ترغیب کند. اما جنگ اخیر نشان داد گسترش منافع اقتصادی چین لزوما به پذیرش مسئولیت امنیتی منجر نمیشود.
فارین افرز سهشنبه ۳۰ تیر در یادداشتی نوشت پکن همچنان پرهیز از تعهد امنیتی و جانبداری نکردن را بهترین راهبرد میداند. کشورهای عربی خلیج فارس نیز ناچار شدهاند بپذیرند که چین، دستکم در آینده قابل پیشبینی، وزنهای امنیتی در برابر آمریکا نخواهد بود.
از امید به چین تا سرخوردگی امنیتی
فارین افرز در ادامه نوشت که پیش از جنگ، نشانههای متعددی موجب خوشبینی کشورهای خلیج فارس شده بود. این کشورها روزانه نزدیک به چهار میلیون بشکه نفت به چین صادر میکردند و صندوقهای ثروت ملی آنها سرمایهگذاری در بازار چین را افزایش داده بودند. همکاری در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، فناوری فضایی، هوش مصنوعی و زیرساخت نیز گسترش یافته بود.
نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک چین بر تهران این تصور را تقویت میکرد که پکن میتواند رفتار جمهوری اسلامی را تعدیل کند.
حکومت ایران بهدلیل تحریمهای آمریکا به شدت به حمایت اقتصادی و سیاسی چین وابسته است و دو کشور در سال ۲۰۲۱ توافق همکاری ۲۵ ساله امضا کردند.
چین همچنین ضامن توافق سال ۲۰۲۳ جمهوری اسلامی و عربستان سعودی برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک شد.
پس از آن، سه نشست سهجانبه میان چین، ایران و عربستان سعودی برگزار شد و پکن این روند را نشانه آغاز دورهای از آشتی منطقهای معرفی کرد.
کشورهای خلیج فارس تصور میکردند افزایش حضور چین، آمریکا را نیز برای حفظ جایگاه خود و ارائه امتیازهای بیشتر تحت فشار قرار خواهد داد.
رقابت فناوری میان واشینگتن و پکن فرصتهایی مانند دسترسی عربستان سعودی و امارات به تراشههای پیشرفته آمریکایی را فراهم کرد.
اما تحولات سه سال گذشته، محدودیتهای نقش چین را آشکار کرد.
پس از حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳، پکن خود را میانجی صلح معرفی کرد، ولی ابتکارهایش تغییری در وضعیت منطقه ایجاد نکرد.
هنگامی که حوثیها حمله به کشتیها در دریای سرخ را آغاز کردند، چین برای واداشتن جمهوری اسلامی به مهار آنها فشار نیاورد و تنها با حوثیها، توافقی برای حفاظت از کشتیهای چینی به دست آورد.
در جنگ ایران نیز پکن از نفوذ خود برای جلوگیری از حملات تهران به کشورهای خلیج فارس استفاده نکرد و این موضوع بهویژه عربستان سعودی را نگران کرد، زیرا چین ضامن توافق آشتی ریاض و تهران بود.
از سوی دیگر، سیانان اواخر اردیبهشت گزارش داد یک شبکه پنهان نفتی در چین سالهاست میلیاردها دلار به اقتصاد ایران تزریق کرده و اکنون نیز همزمان با تشدید فشارهای آمریکا، به بقای مالی جمهوری اسلامی کمک میکند.
برخی کشورهای منطقه هم چین را بهدلیل وتوی قطعنامه شورای امنیت برای حفاظت از کشتیرانی در تنگه هرمز و گزارشهای مربوط به ارائه اطلاعات جغرافیایی از سوی شرکتهای چینی به تهران، در برابر حملات ایران «منفعل یا حتی همدست» دانستهاند.
تجارت بدون تعهد امنیتی
به نوشته فارین افرز، خویشتنداری چین هم ناشی از عملگرایی است و هم از ناتوانی در تدوین راهبردی روشن برای خاورمیانه.
سیاستگذاران چینی سالها درباره ضرورت حفاظت فعالتر از منافع کشورشان بحث کردهاند، اما روشن نکردهاند چنین سیاستی چگونه اجرا خواهد شد، ارتش چین چه زمانی باید وارد عمل شود و هزینه شراکت امنیتی عمیقتر با کشورهای منطقه چگونه مدیریت خواهد شد.
سقوط بشار اسد در سوریه، جنگ ۱۲ روزه سال ۲۰۲۵ و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، نگرانی پکن از گرفتار شدن در درگیریای طولانی را تشدید کرد و چین در نتیجه ترجیح داد از مداخله مستقیم خودداری کند؛ تصمیمی که کشورهای خلیج فارس را در برابر حملات ایران آسیبپذیر گذاشت.
با این حال، روابط اقتصادی دو طرف ادامه خواهد یافت. انرژی همچنان محور اصلی مناسبات باقی میماند و چین بهدلیل برتری در فناوریهای سبز، شریک مهم کشورهای خلیج فارس در گذار به انرژیهای تجدیدپذیر خواهد بود.
سرمایهگذاری در حوزههایی مانند معدن، ساختوساز، پهپاد، کشاورزی هیدروپونیک و رباتیک نیز ادامه خواهد یافت.
اما جنگ نشان داده است که پول، فناوری و تجارت چین با تضمین امنیت همراه نیست.
برای کشورهای عربی خلیج فارس، آمریکا همچنان تنها قدرت دارای توانایی حفظ امنیت منطقه است، هرچند بر اساس یادداشت فارین افرز، خود واشینگتن نیز «یکی از عوامل اصلی بیثباتی» به شمار میرود.
در ادامه این تحلیل آمده است: «کشورهای منطقه درباره مسیر آینده اختلاف دارند. عمان و عربستان سعودی در پی کاهش وابستگی به واشینگتن و تقویت همکاری امنیتی منطقهایاند. عمان حتی خواستار نظمی برای دوران پس از آمریکا با مشارکت کشورهای خلیج فارس، ایران و عراق شده است.»
در مقابل، بحرین، کویت و امارات، به دلیل حملات ایران و نبود جایگزینی قابل اتکا، به آمریکا نزدیکتر میشوند. با این همه، آنها نیز همزمان توان دفاعی خود را تقویت میکنند، با تهران گفتوگو دارند و برای ایجاد مشارکتهای امنیتی تازه، به ترکیه و پاکستان روی آوردهاند.
به نوشته فارین افرز، روابط چین و کشورهای خلیج فارس اکنون بیش از آن که بر انتظارهای رو به افزایش استوار باشد، به مشارکتی ناشی از ضرورت تبدیل شده است. پکن همچنان تجارت و سرمایهگذاری را میخواهد، اما حاضر نیست هزینه و مسئولیت تامین امنیت منطقه را بپذیرد.
بهنوشته اکسیوس دونالد ترامپ به نقطهای سرنوشتساز در جنگ با جمهوری اسلامی نزدیک شده است؛ بهگونهای که مقامهای آمریکایی و اسرائیلی تنها دو سناریو واقعبینانه برای پایان این درگیری متصور هستند: یا پیگیری یک آتشبس ۱۰ روزه جدید با هدف بازگشایی تنگه هرمز و یا آغاز یک کارزار نظامی گسترده و مشترک با اسرائیل برای وادار کردن تهران به تسلیم.
اکسیوس بهنقل از مقامهای آمریکایی نوشت در حالی که فرصت چندانی برای ادامه جنگ فرسایشی و نامحدودی که اکنون خلیج فارس را فلج کرده باقی نمانده، ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را نگرفته اما چند روز آینده مشخص خواهد کرد کدام مسیر در پیش گرفته میشود.
دو منبع منطقهای که بهطور مستقیم در جریان تلاشهای میانجیگری هستند، به اکسیوس گفتند قطر، مصر، پاکستان و دیگر میانجیهای منطقهای، پیشنهادی برای آتشبس ۱۰ روزه به آمریکا و جمهوری اسلامی ارائه کردهاند.
مقامهای آمریکایی گفتند دولت ترامپ در حال بررسی این پیشنهاد است و از اسرائیل خواسته دست به اقدامی نزند که پنجره دیپلماسی را ببندد.
اما همزمان، واشینگتن خود را برای شکست مذاکرات نیز آماده میکند. ارتش آمریکا طی روزهای اخیر دهها جنگنده و هواپیمای سوخترسان به منطقه اعزام کرده تا نیروهای لازم برای آغاز جنگ در ابعادی بزرگتر را آماده کند.
منابع اسرائیلی نیز گفتند ارتش اسرائیل در وضعیت آمادهباش کامل قرار دارد و برای گسترش احتمالی جنگ به یک عملیات هماهنگ و تمامعیار ظرف چند روز آینده آماده میشود.
بهنوشته اکسیوس ده شب متوالی بمباران آمریکا نتوانسته کنترل ایران بر تنگه هرمز را در هم بشکند و ترامپ را بیش از پیش در جنگی فرو برده که بارها مدعی شده بود در آن پیروز شده است.
در جریان دور تازه درگیریها، دستکم سه نظامی آمریکایی کشته شدهاند. ترامپ دوشنبه گفت به پنتاگون دستور داده است که حکومت ایران را بابت کشته شدن هر آمریکایی «چندین برابر» مجازات کند.
قیمت نفت در آخر هفته برای مدتی از ۹۰ دلار در هر بشکه عبور کرد؛ آن هم پس از آنکه جمهوری اسلامی حملات خود را به کشتیهای تجاری و زیرساختهای کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترش داد. قیمت بنزین نیز دوباره در حال افزایش است و نارضایتی داخلی از جنگی که از پیش نیز محبوبیتی نداشت، بیشتر شده است.
تلاش میانجیها
میانجیهای منطقهای بار دیگر با شتاب در تلاشاند چرخه حملات تلافیجویانه را متوقف کنند؛ چرخهای که با هر حمله جدید، مرگبارتر، پرهزینهتر و مهار آن دشوارتر میشود.
بهنوشته اکسیوس پیشنهاد جدید آتشبس شامل توقف درگیریها، بازگشایی هر دو مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز و ایجاد فرصت برای واشینگتن و تهران بهمنظور نجات یادداشت تفاهم در حال فروپاشی میان دو طرف است.
یکی از منابع منطقهای گفت: «به آمریکا و ایران گفتیم که یک دوره کاهش تنش را پیشنهاد میکنیم.»
واشینگتن و تهران تاکنون این پیشنهاد را نپذیرفتهاند و به نظر میرسد هر دو طرف قصد دارند پیش از پذیرش هرگونه آتشبس، با حملات بیشتر موقعیت خود را در مذاکرات تقویت کنند.
در همین حال، حوثیهای مورد حمایت جمهوری اسلامی در یمن محاصره دریایی بنادر عربستان سعودی را اعلام کردهاند و جبهه جدیدی علیه زیرساختهای انرژی و مسیرهای کشتیرانی خلیج فارس گشودهاند.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز هشدار داده است که اسرائیل هرگونه حمله جمهوری اسلامی را با حملات گسترده پاسخ خواهد داد؛ موضوعی که خطر گسترش جنگ از خلیج فارس تا دریای سرخ و اسرائیل را افزایش داده است.
منابع منطقهای گفتند میانجیها در تلاشاند بر پایه پیشنهادی که ۱۱ ژوئیه در مسقط، پایتخت عمان، میان عمان، جمهوری اسلامی و قطر مطرح شد، پیش بروند؛ زمانی که آمریکا از تهران خواست بهطور علنی متعهد شود تنگه هرمز را باز نگه خواهد داشت.
آن مذاکرات بدون دستیابی به توافق پایان یافت و جمهوری اسلامی اندکی بعد به کشتیهای تجاری در تنگه حمله کرد؛ اقدامی که باعث آغاز کارزار بمبارانهای شبانه آمریکا شد؛ حملاتی که از آن زمان تاکنون هر شب ادامه داشته است.
جزییات طرح جدید برای آتشبس ۱۰ روزه
بر اساس پیشنهاد جدید، هر دو مسیر کشتیرانی تنگه هرمز بهطور کامل بازگشایی میشوند و طبق آن حرکت در مسیر جنوبی از طریق آبهای عمان، بدون حملات جمهوری اسلامی و گذر از مسیر شمالی از طریق آبهای ایران، بدون محاصره دریایی آمریکا ممکن خواهد بود.
براساس این پیشنهاد در طول آتشبس ۱۰ روزه، آمریکا و جمهوری اسلامی درباره یک سازوکار بلندمدت برای عبور کشتیها از تنگه هرمز مذاکره خواهند کرد.
یکی از گزینهها این است که به ایران اجازه داده شود بابت امنیت دریایی، حفاظت از محیط زیست و سایر خدمات، «هزینههای خدماتی معقول» دریافت کند.
یکی از منابع منطقهای گفت الگوی احتمالی میتواند تنگه مالاکا باشد؛ جایی که مالزی، اندونزی و سنگاپور بابت خدمات مشخص و نه بابت صرف عبور از مسیر از کشتیها هزینه دریافت میکنند.
پیشنهاد دیگر این است که این مبالغ به صندوقی مشترک واریز شود که با مشارکت سازمان بینالمللی دریانوردی اداره شود.
بهنوشته اکسیوس محمد بن عبدالرحمن آل ثانی نخستوزیر قطر، علی الثوادی فرستاده ویژه قطر، ژنرال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان، بدر عبدالعاطی وزیر امور خارجه مصر و بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان از جمله مقامهای درگیر در این میانجیگری هستند.
یکی از منابع منطقهای به اکسیوس گفت تلاشها برای آتشبس روز شنبه در حال پیشرفت بود، اما پس از آنکه حمله موشکی جمهوری اسلامی در اردن دستکم دو نظامی آمریکایی را کشت، واشینگتن از این روند عقبنشینی کرد.
یک مقام ارشد آمریکایی تایید کرد که مذاکرات همچنان ادامه دارد، اما گفت ترامپ هنوز اقدامات تلافیجویانه خود را به پایان نرسانده است.
او به آکسیوس گفت: «رییسجمهور بر این تمرکز دارد که حکومت ایران را بابت نقض تفاهمنامه و ادامه اقدامات تروریستیاش در تنگه هرمز وادار به پرداخت هزینه کند.»
او افزود: «علاوه بر این، رییسجمهوری حکومت ایران را بابت کشته شدن اخیر سربازان آمریکایی نیز مجازات خواهد کرد. این ضربات ویرانگر تا زمانی که رییسجمهوری صلاح بداند ادامه خواهد داشت.»
سرنوشت مبهم پیشنهاد یک آتشبس دیگر
در همین حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه تایید کرد که میانجیها برای جلوگیری از تشدید بیشتر درگیریها در حال تلاش هستند.
او در نشست خبری خود گفت: «پیشنهادهایی که از طریق میانجیها به ما منتقل شده دریافت کردهایم، اما در این مرحله ترجیح میدهم درباره جزئیات آنها صحبت نکنم.»
بقایی افزود نیروهای مسلح ایران همچنان «با قدرت پاسخ خواهند داد و تجاوز آمریکا را در هم خواهند کوبید.»
در همین حال، اسکندر مومنی، وزیر کشور جمهوری اسلامی دوشنبه به پاکستان رفت. محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان اظهار امیدواری کرده که او حامل خبرهایی خوب باشد.
بهنوشته اکسیوس مشخص نیست که آیا ترامپ بهطور کامل در جریان چارچوب این پیشنهاد آتشبس قرار گرفته یا خیر، و همچنین معلوم نیست آیا او بدون وجود مسیر روشنی برای دستیابی به یک توافق پایدار، حاضر خواهد شد بار دیگر با یک آتشبس موقت موافقت کند یا نه.
ترامپ پس از فروپاشی آتشبس، بارها نارضایتی شدید خود را از تهران ابراز کرده و رهبران جمهوری اسلامی را «افرادی بیمار» و ادامه مذاکرات را «اتلاف وقت» خوانده است.
یکی از منابع منطقهای به اکسیوس گفت کاخ سفید ممکن است چند روز دیگر نیز به بمباران ایران ادامه دهد تا کشته شدن نظامیان آمریکایی در اردن را تلافی کند و سپس بهطور جدی پیشنهاد آتشبس را بررسی کند.
یک منبع منطقهای دیگر نیز به این وبسایت گفت: «ما در تلاش هستیم به یک راهحل پایدار برسیم. ایرانیها نمیتوانند شرایط را دیکته کنند، اما در عین حال نمیتوان آنها را نادیده گرفت.»
این مقامها تاکید کردند که هنوز هیچ تصمیم نهایی گرفته نشده است.
به گفته آنها، اگر ترامپ دستور بازگشت به عملیات نظامی تمامعیار را صادر کند، این کارزار نظامی «بهمراتب شدیدتر و گستردهتر» از حملات هوایی آمریکا خواهد بود که بهطور پیوسته از ۱۰ شب پیش آغاز شد و در جریان آن عمدتا اهداف نظامی مرتبط با عملیات در اطراف تنگه هرمز هدف گرفته شده است.
یکی از این مقامها به شبکه فاکس نیوز گفت که نیروهای آمریکایی تا حد زیادی از حمله به مناطق اطراف تهران و همچنین تأسیسات هستهای ایران خودداری کردهاند.
او گفت: «اگر بازگشت به عملیات جنگی تمامعیار رخ دهد، این وضعیت میتواند تغییر کند.»
به گزارش جنیفر گریفین، خبرنگار ارشد فاکسنیوز در امور امنیت ملی، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، احتمالا با استقرار جنگندههای بیشتر، از جمله اف-۱۶ و اف-۳۵، و همچنین هواپیماهای سوخترسان هوایی KC-135، آرایش نظامی خود را تقویت خواهد کرد تا در صورت تصمیم ترامپ برای گسترش این کارزار نظامی، آمادگی لازم را داشته باشد.
این مقام همچنین گزارشها درباره انتقال هواپیماهای نظامی بیشتر آمریکا به خاورمیانه را تایید کرد و گفت این استقرارها ماهیتی «آمادهساز» دارند، در حالی که برنامهریزان نظامی در انتظار تصمیم نهایی ترامپ هستند.
او گفت: «بخشی از این جابهجاییها همان اقداماتی است که اکنون در حال انجام است، اما همه آنها در راستای آمادهسازی پیش از تصمیم نهایی است.»
این مقام افزود که هواپیماهای سوخترسان هوایی از سایر نقاط منطقه به اسرائیل منتقل میشوند.
بهگفته مقامهای آمریکایی، تاکنون هیچ نشانهای از ایجاد پل هوایی گسترده از طریق اروپا، اقدامی که معمولا پیش از استقرار بمبافکنهای رادارگریز بی-۲ اسپیریت (B-2 Spirit) انجام میشود، یا انتقال گسترده هواپیماها بهطور مستقیم از خاک آمریکا مشاهده نشده است.
این مقام توضیح داد که بخشی از انتقال هواپیماهای سوخترسان به دلیل جابهجایی نیروهای ارتش آمریکا از فرودگاه بینالمللی بنگوریون پس از توقف عملیات خشم حماسی انجام شده است.
او افزود استقرار هواپیماهای سوخترسان در پایگاههای نظامی اسرائیل، در صورت ازسرگیری عملیات تمامعیار آمریکا و پیوستن اسرائیل به کارزار هوایی، امنیت بیشتری نسبت به نگهداری آنها در پایگاههای کشورهای حاشیه خلیج فارس فراهم خواهد کرد.
این مقام در پایان گفت: «همه این گزینهها در حال حاضر در دست بررسی و بحث هستند.»
او افزود که اگر ترامپ تصمیم بگیرد جنگ را بهطور قابلتوجهی گسترش دهد، اسرائیل نیز «به احتمال زیاد» در این عملیات مشارکت خواهد کرد.
نویسندگان این تحلیل، روئل مارک گرشت پژوهشگر ارشد بنیاد دفاع از دموکراسیها و ری تکیه پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا، نوشتهاند: «تهران در زمان جنگ نسبت به واشینگتن یک مزیت راهبردی دارد؛ زیرا نخبگان حاکم بر ایران خواهان جنگ هستند و آمادگی داشتهاند هزینه و رنجی بسیار بیشتر از آنچه دونالد ترامپ حاضر به تحمل آن است، بپذیرند.»
بهنوشته آنها، وفاداران به انقلاب بارها و بارها چنین آزمونهایی را با آغوش باز پذیرفتهاند. در دهه ۱۹۸۰، جنگ ایران و عراق جان صدها هزار ایرانی را گرفت و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تا مرز فروپاشی پیش برد. جنگ داخلی سوریه نیز فرصت تازهای برای نسل جدید فراهم کرد تا خود را اثبات کند. امروز نیز درگیری با آمریکا و اسرائیل به فرماندهان ارشد و نیروهای عادی سپاه و سایر اعضای دستگاه امنیتی حکومت این احساس را میدهد که در برادری و مقاومت علیه دشمنان نظام سهیم هستند.»
بهنوشته گرشت و تکیه، برای حکومتی اقتدارگرا که سالها پیش وفاداری بخش بزرگی از مردم ایران را از دست داده، این جنگها نعمتی بزرگ بودهاند. شور و اشتیاق وفاداران به انقلاب، بسیاری از ایرانیان خارج از کشور و تحلیلگران را که حکومت را از نظر اخلاقی، معنوی و مالی ورشکسته میبینند، سردرگم کرده است.
در این یادداشت گفته شده است: «تیم ترامپ بر این باور بود که جمهوری اسلامیِ زخمی و تضعیفشده را میتوان با بمبارانهای مداوم از توان انداخت. اسرائیلیها نیز به شکنندگی حکومت و این احتمال استناد میکردند که حذف رهبران ارشد میتواند به فروپاشی نظام منجر شود. اما هنگامی که این فروپاشی رخ نداد، ناکامیهای جنگ باعث شد برخی اعضای دولت ترامپ دوباره به همان توهماتی گرایش پیدا کنند که زمانی مبنای سیاست تعامل جریان چپ آمریکا با جمهوری اسلامی بود.»
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا و مسئول اصلی مذاکرات با جمهوری اسلامی، پس از دیدار با تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی گفت: «همیشه از تندروها و میانهروها صحبت میشود. چیزی که برای من درباره نظام آنها جالب است این است که حتی افرادی که تصور میکردم تندرو باشند، حالا میگویند شاید کارهایی که طی ۴۰ سال گذشته انجام دادیم، اشتباه بوده، شاید وقت آن رسیده باشد که در رابطه با ایالات متحده فصل جدیدی باز کنیم.»
نویسندگان مقاله با انتقاد از رویکرد ونس، به طعنه نوشتهاند که حتی جان کری، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا که به تلاش برای توافق با تهران مشهور بود و برجام در دوران وزارت او امضا شد، هم رهبران جمهوری اسلامی را بهتر میشناخت.
طرفهای مذاکره ونس، یعنی محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و فرمانده سابق سپاه پاسداران، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه که سالها گزینه مورد اعتماد سپاه برای دیپلماسی بوده است، انقلابیونی هستند که آمادهاند در مذاکرات، رقبای خود را شکست دهند. آنها گرفتار آن برداشت محافظهکارانه شیعی نیستند که غربیهای غیرمسلمان را افرادی غیرقابل تماس یا نجس میداند.
نویسندگان در ادامه افزودهاند نزدیک به نیمقرن است که روسایجمهوری آمریکا جمهوری اسلامی را مجموعهای از جناحهای رقیب تصور کردهاند؛ جایی که «میانهروها» و «تندروها» برای به دست گرفتن قدرت با یکدیگر رقابت میکنند. این تصور وجود داشت که اگر واشینگتن اهرم مناسب را پیدا کند، میتواند ایران بهتری بسازد؛ ایرانی که در آن اسلامگرایان عملگرا و ملیگرا قدرت را در دست بگیرند.
بهنوشته آنها، منطق باراک اوباما برای توافق هستهای نیز بر همین امید به پیروزی «عملگرایان» ایرانی استوار بود، اما متاسفانه برای ترامپ، حکومت ایران دچار شکاف و اختلافی نیست. این نظام احتمالا امروز بیش از هر زمان دیگری از زمان حمله صدام حسین در سال ۱۹۸۰، متحد و مصمم است. حمام خونی که به قیام مردمی دی ماه ۱۴۰۴ پایان داد، نتیجه خشونت نیروهای امنیتی ایران و اتحاد کامل نخبگان حاکم بود.
بهگفته گرشت و تکیه، در میان اسلامگرایان حاکم، هنگامی که موضوع کشتن شهروندان معترض مطرح بود، هیچ اختلاف نظری وجود نداشت. در عین حال، حکومت هم هوشمندانه عمل کرده و هم خونریز بوده است. مذهبیترین نیروهای حکومت، دستکم فعلا، تصمیم گرفتهاند به رویکرد جدید و آسانگیرانهتر درباره حجاب اعتراض نکنند؛ رویکردی که به زنان اجازه میدهد بدون ترس از ضربوشتم یا زندان، بدون پوشاندن کامل سر در جامعه حاضر شوند.
در ادامه مقاله والاستریت ژورنال گفته شده که رهبران جمهوری اسلامی شرط بستهاند که این امتیاز، دستکم پس از خونریزی دی ماه، به سراشیبی مطالبات بیشتر تبدیل نخواهد شد.
از زمانی که آمریکا عملیات خشم حماسی را در اسفند ماه آغاز کرد، حکومت ایران درباره اهداف خود، بهویژه در مورد تنگه هرمز، کاملا شفاف بوده است.
نویسندگان مقاله تاکید کردهاند که ونس و دیگر مذاکرهکنندگان آمریکایی، از جمله جرد کوشنر و استیو ویتکاف، بدون تردید به کارشناسان فارسیزبان در وزارت امور خارجه یا سازمان سیا دسترسی داشتهاند؛ افرادی که میتوانستند برای آنان توضیح دهند بند پنجم تفاهمنامه اسلامآباد در تهران چه معنایی دارد.
بهنوشته روئل مارک گرشت و ری تکیه، بحران خلیج فارس نه با بمباران اهداف بیشتر از سوی واشینگتن حل خواهد شد و نه با پیشنهاد امتیازهای مالی بیشتر به تهران. خطوط لولهای که برای دور زدن تنگه هرمز ساخته شدهاند میتوانند تا حدی کمک کنند، اما نمیتوانند نقش محوری خلیج فارس را در تجارت جهانی بهطور محسوس کاهش دهند.
نویسندگان در پایان مقاله خود تاکید کردهاند که نیروی دریایی آمریکا باید کنترل خلیج فارس را دوباره در دست بگیرد و با وجود همه خطرات، برای مدتی نامحدود در آن گشتزنی کند. تهران باور ندارد که واشینگتن از استقامت و اراده لازم برای چنین ماموریتی برخوردار باشد و تا زمانی که این ارزیابی درست باشد، جمهوری اسلامی، و نه ایالات متحده، مهمترین قدرت تعیینکننده در خاورمیانه خواهد بود.
