دونالد ترامپ هشدار داد اگر نیروهای جمهوری اسلامی دست به کشتار معترضان بزند، ایالات متحده واکنشی «بسیار سخت» نشان خواهد داد. این دومین تهدید رییسجمهوری آمریکا طی دو روز گذشته در واکنش به اعتراضات سراسری ایران است.
رییسجمهوری ایالات متحده، شامگاه یکشنبه بار دیگر نسبت به سرکوب خشونتآمیز اعتراضات در ایران هشدار داد و گفت واشینگتن تحولات این کشور را «بهدقت» زیر نظر دارد. ترامپ که در هواپیمای ریاستجمهوری «ایرفورس وان» با خبرنگاران گفتوگو میکرد، اعلام کرد: «اگر آنها مثل گذشته معترضان را بکشند، فکر میکنم از سوی آمریکا بهشدت ضربه خواهند خورد.»
این دومین بار در دو روز گذشته است که ترامپ بهطور علنی درباره اعتراضات ایران هشدار میدهد. او روز جمعه نیز در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشته بود اگر جمهوری اسلامی به سوی معترضان مسالمتآمیز شلیک کند، آمریکا «به کمک آنها خواهد آمد» و تاکید کرده بود که ایالات متحده «آماده و مجهز» است. این اظهارات واکنشهای گستردهای را در تهران و پایتختهای منطقه برانگیخته است.
در واکنش، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه حکومت ایران، سخنان ترامپ را «بیپروا و خطرناک» توصیف کرد و گفت این مواضع احتمالاً تحت تأثیر جریانهایی است که با دیپلماسی مخالفاند یا آن را غیرضروری میدانند. عراقچی تاکید کرد مردم ایران هرگونه مداخله خارجی در امور داخلی کشور را رد خواهند کرد و افزود نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در حالت آمادهباش قرار دارند و در صورت نقض حاکمیت ایران، «میدانند دقیقاً کجا را هدف قرار دهند».
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی همچنین کوشید اعتراضات را عمدتاً مسالمتآمیز توصیف کند و در عین حال به اقدام خود ترامپ در استقرار گارد ملی در شهرهای آمریکا اشاره کرد. این در حالی است که ناآرامیها در ایران که ابتدا به دلیل گرانی، سقوط ارزش پول ملی و رکود اقتصادی آغاز شد، بهتدریج مطالبات سیاسی را نیز دربر گرفته و بنا بر گزارشها دستکم ۷۸ شهر کشور را به درجات مختلف تحت تأثیر قرار داده است. تا پایان روز هشتم اعتراضات، منابع حقوق بشری از کشته شدن دستکم ۱۹ معترض در درگیریها خبر دادهاند.
همزمان، گزارشهایی از داخل ایران حاکی از نگرانی جدی در سطوح بالای حاکمیت است. بر اساس گزارش نیویورکتایمز به نقل از سه مقام ارشد ایرانی، رهبران جمهوری اسلامی در جلسات غیرعلنی اذعان کردهاند که نظام وارد «وضعیت بقا» شده است. به نوشته این روزنامه، مقامهای ایرانی ابزارهای محدودی برای مهار بحران اقتصادی ــ که محرک اصلی اعتراضات است ــ و نیز برای مواجهه با تهدید تشدید تنش با ایالات متحده و اسرائیل در اختیار دارند.
در این میان، مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی ایران، روز پنجشنبه در نخستین سخنرانی علنی خود گفت هر سیاست «ناعادلانهای محکوم به شکست است» و دولت باید «صدای مردم را بشنود». با این حال، گزارشها حاکی است برخی مشاوران او پیشنهاد دادهاند مسئولیت بحران متوجه ساختار دوگانه قدرت و نقش علی خامنهای شود؛ رهبر جمهوری اسلامی که موضعی بهمراتب سختگیرانهتر اتخاذ کرده و گفته است «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند».
در سطح منطقهای و بینالمللی نیز واکنشها ادامه دارد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز یکشنبه گفت اعتراضات ایران ممکن است به «نقطه عطف» رسیده باشد و افزود ایرانیان شاید در حال «به دست گرفتن سرنوشت خود» باشند. او همچنین تایید کرد که در سفر اخیرش به آمریکا، آغاز این تحولات را با ترامپ در میان گذاشته است.
در کنار فشارهای سیاسی و امنیتی، محدودیتهای ارتباطی نیز تشدید شده است. بر اساس دادههای شرکت آمریکایی کلادفلر، سرعت اینترنت در ایران طی روزهای اخیر حدود ۳۵ درصد کاهش یافته و کاربران شبکههای اجتماعی از اختلالهای شدید خبر دادهاند. برخی فعالان هشدار دادهاند که در صورت تداوم اعتراضات، احتمال قطع کامل اینترنت نیز وجود دارد؛ اقدامی که در اعتراضات پیشین سابقه داشته است.
به نوشته تایمز، این طرح جایگزین در شرایطی فعال میشود که رهبر جمهوری اسلامی احساس کند ارتش، سپاه یا دیگر نیروهای امنیتی دچار ریزش، نافرمانی یا ناتوانی در اجرای دستورات شدهاند. بر اساس این گزارش، خامنهای قصد دارد در چنین وضعیتی تهران را به همراه حلقهای محدود شامل حدود ۲۰ نفر از اعضای خانواده و نزدیکانش، از جمله پسرش مجتبی خامنهای، ترک کند.
منابع اطلاعاتی مورد استناد تایمز گفتهاند مقصد احتمالی خامنهای مسکو است؛ گزینهای که به گفته این منابع، به دلیل نزدیکی سیاسی به ولادیمیر پوتین و نبود گزینههای امن دیگر انتخاب شده است. این برنامه به گفته تایمز، با الگوبرداری از فرار بشار اسد، رییسجمهوری پیشین سوریه، طراحی شده که پیش از سقوط دمشق در سال ۲۰۲۴ به روسیه گریخت.
در ادامه این گزارش آمده است که خامنهای شبکه گستردهای از داراییها در داخل و خارج از ایران در اختیار دارد که بخشی از آنها از طریق نهادهایی مانند «ستاد اجرایی فرمان امام» مدیریت میشود. تایمز با اشاره به تحقیقات پیشین رویترز، ارزش این داراییها را دهها میلیارد دلار برآورد کرده و نوشته است که جمعآوری نقدینگی و منابع مالی برای تسهیل خروج امن نیز بخشی از این سناریو است.
تایمز همچنین به ارزیابی یک نهاد اطلاعاتی غربی اشاره کرده که وضعیت جسمی و روانی رهبر جمهوری اسلامی را پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل «ضعیفتر» توصیف کرده است.
این ارزیابی خامنهای را رهبری «پارانوئید» توصیف میکند؛ ویژگیای که در شکلگیری طرح خروج او نقش داشته است. در گزارش آمده است: «او از یک سو بهشدت ایدئولوژیک است و از سوی دیگر در محاسبات خود عملگراست و مصالحه تاکتیکی را برای هدفی بزرگتر و بلندمدت میپذیرد.»
این گزارش با اشاره به موضوع سوءقصدی که در سال ۱۳۶۰ علیه خامنهای انجام شد اما او جان سالم به در برد آمده است: «سوءقصد سال ۱۹۸۱ در او این باور را تقویت کرد که مأموریتی الهی برای هدایت ایران، مقابله با اسرائیل و غرب و حفظ نظام به هر قیمت دارد.»
به نوشته این نشریه، خامنهای خود را رهبر شیعیان جهان میداند و سرمایهگذاری در «محور مقاومت» شامل حزبالله لبنان، حماس در غزه و گروهها و شبهنظامیان شیعه در عراق، سوریه و یمن را با همین نگاه توجیه میکند.
این گزارش در حالی منتشر میشود که اعتراضات سراسری در ایران وارد روزهای متوالی شده و فشارهای اقتصادی، تورم و نارضایتی اجتماعی به یکی از گستردهترین موجهای اعتراضی سالهای اخیر انجامیده است.
اعتراضات سراسری در ایران در هشتمین روز نیز ادامه یافت؛ به گزارش هرانا، دامنه ناآرامیها به ۲۲۲ نقطه در ۷۸ شهر از ۲۶ استان رسیده و همزمان شمار بازداشتشدگان به حدود هزار نفر و معترضان جانباخته به دستکم ۱۹ نفر افزایش یافته است.
بر اساس دادههای بهروزشده و راستیآزماییشده این نهاد حقوق بشری، با وجود تشدید تدابیر امنیتی، افزایش حضور نیروهای انتظامی و امنیتی و تداوم برخوردهای میدانی در برخی مناطق، دامنه جغرافیایی اعتراضات همچنان گسترده باقی مانده و اشکال متنوع کنش اعتراضی در نقاط مختلف کشور ادامه یافته است. طی هشت روز گذشته، دستکم ۲۲۲ نقطه در ۷۸ شهر از ۲۶ استان کشور شاهد اعتراضات بودهاند. در این مدت، دستکم ۹۹۰ شهروند بازداشت شده و دستکم ۱۹ تا ۲۰ نفر از معترضان جان خود را از دست دادهاند.
جغرافیای اعتراضات
به گزارش هرانا، در بازه هشتروزه اخیر، اعتراضات در قالب تجمعات خیابانی، اعتصابات صنفی و تحرکات دانشجویی در ۱۷ دانشگاه کشور جریان داشته است. تنها در شبانهروز گذشته، دستکم بیش از ۲۰ شهر از جمله شیراز، زرقان، قزوین، یزد، بندرعباس، بیرجند، بهبهان، کرج، ساری، تهران، خرمآباد، شاهرود، هفشجان، دورود، مرودشت، تبریز، کرمانشاه، یاسوج، مشهد، لاهیجان، نیشابور و بوشهر شاهد اشکال مختلف اعتراض یا فضای امنیتی بودهاند. بررسی پراکندگی جغرافیایی نشان میدهد که اعتراضات صرفاً محدود به کلانشهرها نبوده و شهرهای کوچکتر و مناطق مختلف کشور را نیز دربر گرفته است؛ موضوعی که از گسترش افقی اعتراضات و مشارکت لایههای متنوع اجتماعی حکایت دارد.
برخورد نیروهای امنیتی و خشونت
هرانا اعلام کرد گزارشها و ویدیوهای منتشرشده از روز هشتم اعتراضات، همچنان حاکی از تداوم فضای امنیتی و استفاده از ابزارهای سرکوب از سوی نیروهای انتظامی–امنیتی است. تصاویر منتشرشده، برخوردهای خشونتآمیز، تیراندازی، استفاده از گاز اشکآور و بازداشت معترضان را نشان میدهد. همزمان، صداوسیما ویدیویی از اعترافات اجباری یک شهروند متهم به آتشزدن یکی از مأموران منتشر کرده که شرایط ضبط آن نامشخص است. هرانا همچنین تاکید میکند روایتهای رسمی درباره برخی جانباختگان با گفتههای شاهدان عینی و گزارشهای غیررسمی در تعارض بوده و این موارد همچنان در دست بررسی و راستیآزمایی است.
جانباختگان و مصدومان
بر اساس تازهترین آمار هرانا، مرگ دستکم ۲۰ نفر در جریان اعتراضات هشتروزه محرز شده که یک نفر از آنان وابسته به نیروهای امنیتی–انتظامی بوده است. همچنین تاکنون ۵۱ مورد مصدومیت ثبت شده که عمدتاً ناشی از اصابت گلولههای ساچمهای و پلاستیکی بوده است. هرانا در تکمیل گزارشهای پیشین، جانباختن رضا عظیمزاده، مهدی امامیپور، لطیف کریمی، سروش سلیمانی، رسول کدیوریان، رضا کدیوریان، حسین ربیعی و امیرمحمد کوهکن را تایید کرده است. این خبرگزاری همچنین از ضربوشتم ناصر رضائی آهنگرانی، وکیل دادگستری، توسط نیروهای امنیتی در جریان اعتراضات خرمآباد خبر داده است. خبرگزاری کردپا نیز از زخمی شدن دستکم ۳۰ نفر در اعتراضات ملکشاهی گزارش داده است.
بازداشتها
به گزارش هرانا، طی هشت روز گذشته دستکم ۹۹۰ شهروند معترض بازداشت شدهاند، هرچند این نهاد تاکید میکند آمار واقعی احتمالاً بیش از این میزان است. در روز هشتم، بازداشتهای گروهی در شهرهایی چون یزد، قزوین، زنجان، کرمانشاه، اصفهان، شیراز، بهبهان و رضوانشهر گزارش شده است. از جمله، بازداشت ۱۵۰ نفر در اصفهان و انتقال آنان به زندان این شهر، ۲۴ نفر در شیراز و انتقال به زندان عادلآباد، ۳۰ نفر در کرمانشاه و ۳۰ نفر در بهبهان از موارد اعلامشده است. هرانا میافزاید در بسیاری از این پروندهها، هویت بازداشتشدگان یا محل نگهداری آنان هنوز بهطور رسمی اعلام نشده است.
در این بیانیه که یکشنبه ۱۴ دی منتشر شد، آمده است همزمان با تحولات اخیر، موجی از بازداشتها در کردستان و دیگر نقاط کشور به راه افتاده است.
امضاکنندگان این بیانیه گفتند در حالی که سخنگوی دولت از به رسمیت شناختن حق اعتراض سخن میگوید، برخوردهای «امنیتی و سختافزاری» با تجمعات مسالمتآمیز، تصویری متناقض از عملکرد حاکمیت ارائه میدهد.
به باور این فعالان، چنین برخوردهایی با اصول بنیادین حقوق مدنی و سیاسی و کنوانسیونهایی که جمهوری اسلامی عضو آنهاست، در تعارض آشکار قرار دارد.
آنها با تاکید دوباره بر حق اعتراض و لزوم شنیده شدن صدای مردم، با خانواده جانباختگان ابراز همدردی کردند و خواستار آزادی تمامی بازداشتشدگان اخیر و پاسخگویی به مطالبات «برحق» شهروندان شدند.
ایراناینترنشنال از آغاز اعتراضات سراسری در هفتم دیماه تا صبح یکشنبه ۱۴ دی، توانسته هویت دستکم ۱۶ نفر از معترضان کشتهشده را در شهرهای مختلف کشور بهطور مستقل تایید کند.
سایت حقوقبشری هرانا نیز در تازهترین گزارش خود اعلام کرد در هفت روز گذشته دستکم ۱۷۴ نقطه در کشور شاهد اعتراضات، تجمعات خیابانی یا اعتصابات صنفی بودهاند و حداقل ۵۸۲ شهروند بازداشت شدهاند.
هرانا تاکید کرد این آمار حداقل شمار بازداشتها است و رقم واقعی احتمالا بیش از این تعداد است.
عفو بینالملل استرالیا خواستار توقف خشونت شد
در ادامه واکنشها به سرکوب اعتراضات در ایران، شبکه ایران عفو بینالملل استرالیا در بیانیهای خواستار توقف خشونت علیه معترضان و آزادی زندانیان سیاسی در ایران شد.
این نهاد افزود نیروهای امنیتی، نظامی و شبهنظامی جمهوری اسلامی باید فورا استفاده از سلاحهای مرگبار و پرتابههای ضربهای، مانند گلولههای ساچمهای و پلاستیکی، علیه معترضان را متوقف کنند.
در این بیانیه آمده است حاکمان ایران باید با ایجاد یک نهاد انتقالی موقت و بیطرف تحت نظارت بینالمللی همکاری کنند؛ نهادی که تنها ماموریت آن ثبات کشور و آمادهسازی برای یک «همهپرسی ملی آزاد، عادلانه و قابل راستیآزمایی» باشد.
عفو بینالملل استرالیا خواستار توقف فوری اعدامها شد و تاکید کرد جمهوری اسلامی از اعدام برای ارعاب و کنترل مخالفان و معترضان استفاده میکند.
این نهاد همچنین از دولتهای سراسر جهان خواست از حق اساسی مردم ایران برای تعیین آینده خود حمایت کنند.
در واکنشی دیگر، احمدرضا حائری، زندانی سیاسی اهل ایلام، با انتشار نامهای از زندان قزلحصار کرج، به وقایع خونین اعتراضات در ایلام و ملکشاهی پرداخت.
در این نامه آمده است: «در شهر ملکشاهی، فرمانده سپاه شخصا با نشستن پشت مسلسل آغازگر شلیک بوده است.»
حائری افزود ابعاد این کشتار بهمراتب گستردهتر از آن چیزی است که تاکنون بیان شده و از این رو، قصد دارد علیه آمران و عاملان کشتار معترضان در «شنبه سیاه» ملکشاهی و ایلام در مجامع بینالمللی اعلام جرم کند.
پیش از این، جمعی از وکلای دادگستری با صدور بیانیهای، شلیک نیروهای نظامی و امنیتی به معترضان غیرمسلح را «نقض آشکار حق حیات و حق تجمع مسالمتآمیز» دانستند و آن را جرمی «جدی و غیرقابل اغماض» توصیف کردند.
اخبار لحظه به لحظه از هشتمین روز اعتراضات در شهرهای مختلف را در پوشش زنده ایراناینترنشنال پیگیری کنید.
