نتایج یک پژوهش نشان میدهد «اتلاف دانش» در دانشگاههای ایران ابعادی گسترده دارد و عوامل ساختاری، مدیریتی و نیروی انسانی مانع بهرهگیری از بخش چشمگیری از سرمایه دانشی کشور میشوند.
در حالی که دانشگاهها در هر جامعهای نقش اصلی در تولید، انتقال و حفظ دانش را بر عهده دارند، یافتههای این پژوهش درباره اتلاف دانش در دانشگاههای ایران تصویری متفاوت و نگرانکننده ارائه میدهد.
این پژوهش از سوی مهدی شقاقی، استادیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه بهشتی، و آیدا جاسمی و پوریا راحت، دانشجویان کارشناسی ارشد این دانشگاه، انجام گرفت و یافتههای آن در آخرین شماره نشریه «مطالعات دانشپژوهی» دانشگاه تبریز منتشر شد.
به گفته محققان، اتلاف دانش در دانشگاههای ایران به چهار شکل اصلی «اتلاف دانش صریح، ضعف در حفظ دانش ضمنی، تخصص نامربوط به شغل و استفاده اندک از استعدادها» رخ میدهد.
نتایج این پژوهش که بر پایه تحلیل دادههای ۱۵۷ کارشناس آموزشی در سه دانشگاه بهشتی، آزاد مرکزی و پیام نور مرکزی انجام شده، نشان میدهد میزان اتلاف دانش در هر چهار بُعد در این دانشگاهها بالاتر از سطح متوسط است.
اتلاف دانش صریح
بر اساس نتایج این مطالعه، اتلاف دانش صریح در دانشگاههای ایران از مهمترین چالشهای نظام آموزش عالی کشور به شمار میرود.
در این مقاله آمده است: «پایاننامههای ارشد و دکتری فراوانی در دانشگاه دفاع میشود، ولی از آنها در بهبود امورات خود دانشگاه نیز استفاده چندانی نمیشود.»
بخش قابل توجهی از تولیدات علمی رسمی و ثبتشده، از جمله مقالات، پایاننامهها و طرحهای پژوهشی، بیآنکه در تصمیمسازی یا برنامهریزی دانشگاهها نقشی ایفا کنند، عملا بلااستفاده میمانند و در بایگانیها انباشته میشوند.
بر اساس دادههای این تحقیق، دانشگاه آزاد مرکزی در بخش اتلاف دانش صریح نسبت به دو دانشگاه دیگر در وضعیت نامناسبتری قرار دارد.
این در حالی است که در دانشگاههای پیشرو جهان، یکی از ابتکارات موثر برای جلوگیری از اتلاف دانش صریح، ایجاد نقشهایی مانند «مترجم دانش» است.
مترجم دانش فردی است که یافتههای علمی را از دل گزارشها، مقالات و پایاننامهها استخراج میکند و آنها را در قالب دستورالعمل، راهنما یا پیشنهاد سیاستی در اختیار مدیریت دانشگاه یا بخشهای اجرایی قرار میدهد.
اتلاف دانش ضمنی
دانش ضمنی یا پنهان همان تجربهها، مهارتها و راهحلهای عملی کارکنان و اعضای هیئت علمی است که بهطور جدی در معرض نابودی قرار دارد.
به باور پژوهشگران، بهدلیل نبود مدیریت دانش مناسب، بسیاری از دانشهای پنهان پیش از تبدیل شدن به دانش صریح از بین میروند.
یکی از دلایل این اتلاف، بیثباتی شغلی و جابهجاییهای مکرر کارکنان است. زمانی که نیروهای باتجربه بدون سازوکار انتقال تجربه چرخه دانشگاه را ترک میکنند، دانش انباشتهشده آنها نیز محو میشود.
در بسیاری از دانشگاههای جهان برای جلوگیری از این نوع اتلاف، از برنامههای انتقال تجربه، مربیگری، مستندسازی فرآیندها و شبکهسازی سازمانی استفاده میشود.
در همین ساختار نیز مترجم دانش نقشی کلیدی دارد، زیرا میتواند دانش پنهان را به دستورالعملهای قابل اجرا تبدیل کند.
شغل نامربوط به تخصص
نتایج این پژوهش نشان میدهد شغل نامربوط به تخصص «مهمترین» عامل اتلاف دانش در دانشگاههای مورد بررسی است، عاملی که در دانشگاه آزاد مرکزی شدت بیشتری دارد.
این نوع اتلاف دانش «سابقه دیرینه در ایران دارد» و در نتیجه «استخدام بیضابطه و با رابطه، مصلحتی و برای اجرای منویات خاص، به عرف تبدیل شده است»، که این امر بهطور مستقیم به هدررفت دانش میانجامد.
این در حالی است که در دانشگاههای جهان برای مواجهه با این مشکل، از نظامهای تطبیق مهارت و ارزیابیهای دورهای تناسب شغل و تخصص استفاده میشود.
استفاده اندک از استعدادها
استفاده اندک از استعدادها از دیگر عوامل اتلاف دانش در دانشگاههای ایران به شمار میرود.
در مقاله شقاقی و همکارانش آمده است: «میانه تخصص نامربوط به شغل و استفاده اندک از استعدادها از دو بعد دیگر اندکی بیشتر بوده و از این رو میتوان استنباط کرد که دانشگاهها در این دو مورد وضعیت وخیمتری دارند.»
به گفته پژوهشگران، یکی از دلایل این وضعیت «فاصله زیاد بین سطح دانش مورد تدریس در دانشگاهها و سطح پیچیدگی فعالیتها در صنایع و سازمانها است» که باعث میشود «فارغالتحصیلان در موقعیتهای شغلی خود فعالیتهای پیش پاافتاده انجام دهند».
به عبارت دیگر، نیروی انسانی با تحصیلات بالا در ایران بهدلیل نبود ساختار مناسب، در مشاغلی کمدرآمد، سطح پایین و تکراری به کار گرفته میشود و بدین ترتیب، بخش مهمی از ظرفیت دانشگاهی کشور به فرسایش میرسد.
بر پایه یافتههای این پژوهش، بهمنظور جلوگیری از هدررفت سرمایه دانشی کشور، ایجاد اصلاحات عمیق در ساختارهای مدیریتی، سازوکارهای جذب نیرو و نظام ارزیابی عملکرد دانشگاهها ضروری است.
با این حال، این اصلاحات بدون توجه جدی به نقش دانش ضمنی، مهارتهای تخصصی و ظرفیتهای انسانی، نتایج پایداری نخواهد داشت.
در جریان این سفر بود که آمریکا اجازه داد دهها هزار چیپ پیشرفته هوش مصنوعی به عربستان و امارات فروخته شود. این اتفاق بهظاهر ساده، در واقع تکان بزرگی در سیاست فناوری واشینگتن و نقطه عطفی در رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی است.
مسیر این توافق آسان نبود. تا همین چند ماه پیش، مقامهای امنیتی آمریکا با هرگونه صادرات مستقیم چیپ به شرکتهای دولتی خلیج فارس مخالفت میکردند. نگرانیها مشخص بود: امکان انتقال غیرمستقیم فناوری به چین، حضور گسترده شرکتهایی مثل هواوی در زیرساختهای منطقه، و نبود شفافیت در زنجیره تامین.
اما آنچه همهچیز را تغییر داد، سرمایه هنگفت و جاهطلبی فناورانه عربستان و امارات و البته دیپلماسی تراشهای دولت ترامپ بود.
این بار واشینگتن تصمیم گرفت به جای جلوگیری، هدایت کند. توافق جدید شامل فروش تا ۳۵ هزار سرور پیشرفته انویدیا به دو شرکت بزرگ منطقه، جی۴۲ (G42) امارات و هیومین (HUMAIN) عربستان است؛ شرکتهایی که حالا باید تحت نظارت امنیتی شدید عمل کنند و تضمین دهند که هیچ تراشهای به چین راه پیدا نخواهد کرد. این شروط، بهای ورود به «باشگاه قدرتهای هوش مصنوعی» است.
در این میان، عربستان سعودی بیش از همه میدرخشد. ولیعهد جوانی که سالهاست در تلاش است اقتصاد نفتمحور کشورش را دگرگون کند، حالا رویای بزرگتری دارد: تبدیل عربستان به قطب سوم هوش مصنوعی جهان، پس از آمریکا و چین.
شرکت هیومین که تنها چند ماه از تأسیس آن میگذرد، با انبوهی از قراردادهای سنگین با xAI ایلان ماسک، انویدیا، سیسکو، ایامدی، آمازون و دیگران خود را به عنوان بازیگر جدید صحنه معرفی کرده است. دیتاسنتر مشترک هوش مصنوعی ایکس و هیومین تنها یکی از این پروژههاست؛ مرکزی با مصرف ۵۰۰ مگاوات برق که میتواند آینده محاسبات در منطقه را بازسازی کند.
امارات: جی۴۲ و تلاش برای ساخت «ابرقدرت محاسباتی» در خاورمیانه
امارات نیز با شرکت جی۴۲ دیگر بازنده این رقابت نیست. ابوظبی مدتها بود تلاش میکرد خود را از زیر سایه فناوری چین بیرون بکشد و به شریک مورد اعتماد واشینگتن تبدیل شود. اکنون، با وعده کنار گذاشتن تجهیزات چینی، جی۴۲ به مجوزهایی دست یافته که تا همین چند ماه پیش تصورشان محال بود. این شرکت قصد دارد زیرساختی بسازد که امارات را به گره حیاتی شبکه محاسبات جهانی تبدیل کند. امارات طی سالهای اخیر تلاش کرده جایگاه خود را از یک اقتصاد مبتنیبر انرژی به یک بازیگر کلیدی فناوری تغییر دهد، و شرکت جی۴۲ در قلب این جاهطلبی قرار دارد.
این مجموعه که تحت نظارت شیخ طحنون بن زاید، چهره قدرتمند امنیت ملی امارات فعالیت میکند، اکنون تبدیل به مرکز ثقل راهبرد محاسباتی کشور شده است. جی۴۲ با سرعتی کمسابقه در حال ساخت شبکهای از دیتاسنترهای عظیم و زیرساختهای ابری پیشرفته است؛ شبکهای که قرار است امارات را از یک مصرفکننده فناوری به یک تولیدکننده و صادرکننده ظرفیت محاسباتی تبدیل کند.
فاصله گرفتن رسمی این شرکت از فناوری چین، بهویژه هواوی نقطه عطفی بود که زمینه را برای ورود غولهای آمریکایی مانند اوپنایآی، انویدیا، مایکروسافت و امجیایکس فراهم کرد.
تایید اخیر دولت آمریکا برای فروش چیپهای انویدیا به جی۴۲ نه تنها بهمعنای دسترسی ابوظبی به پیشرفتهترین ابزارهای محاسباتی جهان است، بلکه نشاندهنده اوجگیری اعتماد واشینگتن به مسیر جدید فناوری امارات محسوب میشود.
این تصمیم برای امارات یک پیروزی استراتژیک است: کشوری کوچک، اما با بلندپروازیهای تکنولوژیک بزرگ، که اکنون میخواهد خود را به عنوان گره حیاتی شبکه جهانی هوش مصنوعی مطرح کند، جایی که مدلهای هوش مصنوعی آموزش میبینند، دادهها پردازش میشوند و انرژی مالی خلیج فارس به موتور آینده تکنولوژی جهان تبدیل میشود. با این مجوز، جی۴۲ یک قدم دیگر به رویای تبدیل شدن امارات به «ابرقدرت محاسباتی خاورمیانه» نزدیکتر شده است.
در سطح بزرگتر، دولت ترامپ تلاش دارد از فناوری پیشرفته به عنوان ابزار نفوذ ژئوپولیتیک استفاده کند. برخلاف دوره بایدن که محدودیتهای سختی بر صادرات چیپ اعمال شده بود، ترامپ در حال گسترش این صادرات است؛ البته با نظارت دقیق و شروط امنیتی. به گفته مقامهای وزارت بازرگانی، این رویکرد جدید «برای حفظ رهبری تکنولوژیک آمریکا» طراحی شده، ولی واقعیت این است که بدون سرمایههای هنگفت خلیج فارس این هدف دستیافتنی نبود.
بنسلمان در واشینگتن: پیشروی در فناوری، بنبست در هستهای
در پس این همکاری فناوری، صحنه دیگری هم وجود دارد: بنسلمان به دنبال توافق هستهای با آمریکا است. علیرغم لبخندها و عکسهای صمیمانه در کاخ سفید، اختلاف بر سر غنیسازی اورانیوم همچنان پابرجاست. آمریکا از عربستان «استاندارد طلایی» میخواهد: عدم غنیسازی و عدم بازفرآوری.
عربستان اما حاضر نیست از این حق بالقوه عقبنشینی کند، بهویژه با تکرار این موضع که «اگر ایران به سلاح هستهای برسد، عربستان هم باید بتواند عمل متقابل انجام دهد».
در نتیجه، هرچند روابط شخصی ترامپ و بنسلمان گرمتر از همیشه بهنظر میرسد، اما پرونده هستهای همچنان قفل است. در مقابل، همکاریهای تکنولوژیک با سرعت بیسابقهای پیش میرود؛ گویی هر دو طرف پذیرفتهاند که در این مرحله، هوش مصنوعی میدان واقعی رقابت است نه سانتریفیوژها.
در نهایت، روشن است که خاورمیانه در حال ورود به عصر جدیدی است؛ عصری که در آن سرمایههای نفتی با فناوری پیشرفته آمریکایی گره میخورند و منطقهای که روزی تنها بهعنوان تولیدکننده انرژی شناخته میشد، اکنون میتواند یکی از ستونهای اصلی محاسبات جهانی باشد. این تغییر تنها آینده عربستان و امارات را دگرگون نمیکند، بلکه توازن قدرت فناوری در جهان را نیز بازتعریف خواهد کرد.
ممدانی، شهردار منتخب نیویورک، وارد دفتر بیضیشکل خواهد شد تا با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا دیدار کند. دیداری که مجله «پولتیکو» اینطور توصیف میکند: ملاقاتی میان دو چهره برجسته «پوپولیست آمریکا» که ماههاست در عرصه سیاسی یکدیگر را هدف تندترین حملات قرار دادهاند.
ترامپ بارها ممدانی را «دیوانه» خطاب کرده است. ممدانی نیز در کارزار انتخاباتی و سخنرانی پیروزیاش بهطور مستقیم به رییسجمهوری آمریکا تاخته بود. با این حال، به نوشته پولتیکو هر دو از بستر اجتماعی مشترکی برخاستهاند: «طبقه نخبه فرهنگی نیویورک.»
ممدانی در محله «آپِر وست ساید» بزرگ شده؛ محلهای که در حافظه سینمایی نیویورک نماد روشنفکری و فرهنگسازی است. دههها ساکنان این محله را نویسندگان، استادان دانشگاه و روشنفکرانی تشکیل میدادند که زندگیشان با مباحثه و تولید اندیشه گره خورده بود. پدر او، محمود ممدانی، استاد دانشگاه کلمبیا و مادرش، میرا نایر، فیلمساز سرشناس، به همان محیطی تعلق داشتند و پسرشان را هم در دل نخبگان فرهنگی نیویورک پرورش دادند.
ممدانی از هفتسالگی به نیویورک آمد و در مدارس خصوصی ترقیخواه و سپس در بهترین دبیرستانهای شهر تحصیل کرد؛ در همان فضاهایی که مسیر ظهور چهرههای فرهنگی و سیاسی آینده شهر را شکل میدهند. او در ۱۲سالگی در یک گزارش مجله نیویورک درباره «خواستههای کودکان در کریسمس» شرکت کرد؛ نشانی از جایگاهی که بدون تلاش زیاد برایش مهیا بود.
اما ترامپ، متولد نیویورک و بزرگشده در محله «کویینز» است؛ جایی بیرون از حلقه نخبگانی که در منهتن موقعیت فرهنگی و سیاسی خود را تعریف میکردند. او فرزند یک پیمانکار ثروتمند بود و در عمارت ۲۳ اتاقهای در محله «جامائیکا استیتس» زندگی میکرد، اما خانهاش فاصلهای طولانی با مرکز ثقل نخبگان منهتنی داشت. نوجوانیاش نیز به دلیل فرارهای مکرر به منهتن به مدرسه شبانهروزی نظامی ختم شد.
در بزرگسالی، تلاش ترامپ برای پذیرفتهشدن در میان نخبگان فکری نیویورک بارها با تمسخر مواجه شد؛ از جمله لقب معروف «بیفرهنگِ کوتاهانگشت» که مجله Spy به او داد. همین طردشدگی بعدها به یکی از محرکهای اصلی شخصیت سیاسی او تبدیل شد. وقتی در سال ۲۰۱۷ وارد کاخ سفید شد، محبوبیت او در نیویورک به شدت پایین بود و معترضان روزانه مقابل برج ترامپ در خیابان پنجم منهتن تجمع میکردند.
دو مسیر از درون یک شهر
ترامپ و ممدانی امروز خود را مدافع «مردم فراموششده» معرفی میکنند؛ اما هر دو بخش بزرگی از زندگیشان را نه در کنار همین مردم، بلکه در میان طبقه ممتاز نیویورک گذراندهاند. ممدانی بهواسطه خانواده و آموزش، از ابتدا عضوی از این طبقه بوده است. ترامپ، در مقابل، پس از دههها تلاش برای ورود، خود را دشمن آن اعلام کرد.
دیداری فراتر از سیاست روز
به نوشته مجله پولتیکو، دیدار روز جمعه تنها ملاقات دو مقام سیاسی نیست، بلکه روبهرو شدن دو روایت متفاوت از نیویورک است: کودک منهتن در برابر کودک کویینز؛ عصاره نخبگان فرهنگی در برابر تلاشگری که خود را از حاشیه به مرکز رساند، مردی که برای دیدهشدن در رسانهها جنگید در برابر پسری که بدون تلاش، نامش در مجلات شهر ثبت شده بود.
این دیدار، بازتابی از شکافهای عمیقتر جامعه آمریکاست؛ شکافی که هر دو طرف بهنوعی به نماد آن بدل شدهاند.
