ایراناینترنشنال
در شرایطی که جامعه ایران با بحرانهای فزایندهای چون کمبود آب و برق، تورم افسارگسیخته، کمبود دارو و فرسایش زیرساختهای حیاتی روبهرو است، جمهوری اسلامی هر سال یکی از عظیمترین پروژههای تدارکاتی خود را نه در داخل، بلکه در خاک عراق اجرا میکند؛ راهپیمایی اربعین.
مراسمی که در روایت رسمی «زیارتی» توصیف میشود، اما عملاً به یک مانور عظیم حکومتی برای نمایش قدرت منطقهای، تقویت هلال شیعی و بسیج نمادین داخلی بدل شده است. آیا این حجم از هزینههای مالی، انسانی و سیاسی، با منافع ملی ایرانیان و نیازهای فوری جامعه همخوان است؟
نمایش قدرت به بهانه مناسک دینی
اربعین، چهلم شهادت امام سوم شیعیان، یکی از مناسک مهم در تقویم شیعی است. اما راهپیمایی از نجف تا کربلا به شکل امروزی، پدیدهای تازهتاسیس است که پس از سقوط رژیم صدام حسین در ۲۰۰۳ و رفع ممنوعیتهای دوره بعث، مجال ظهور یافت. جمهوری اسلامی از حدود سال ۱۳۹۰ با تمام ظرفیتهای تبلیغاتی، لجستیکی و مالی وارد این میدان شد و کوشید این آیین مذهبی را به پروژهای سیاسی با کارکردهای چندگانه بدل کند؛ رقابت با حج، تقویت نفوذ در عراق و تثبیت هژمونی ایدئولوژیک. در گفتمان رسمی حاکمیت، دیگر نامی از «زیارت» بهتنهایی نیست؛ اربعین «تمرین تمدن اسلامی»، «مانور اقتدار شیعه» و «نمایش وفاداری به ولایت» است. خامنهای و فرماندهان سپاه این مراسم را یکی از ارکان راهبردی خود در تداوم مشروعیتسازی و حفظ هژمونی منطقهای میدانند.
قدسیسازی سیاست؛ ابزاری برای اطاعت
از نخستین روزهای پس از انقلاب ۱۳۵۷، دین در جمهوری اسلامی صرفاً ابزار پرستش نبود؛ بلکه سرمایهای سیاسی برای ساخت قدرت بود. ساختاری که از بسیج و جنگ گرفته تا حجاب و اربعین، همگی را در خدمت «قدسیسازی سیاست» قرار داد. هدف روشن بود: گرفتن مشروعیت از ایمان مردم و ساکت کردن منتقدان با زبان دین. راهپیمایی اربعین در این چارچوب، به جای یک زیارت داوطلبانه، به یک «بسیج تودهای مذهبی–حکومتی» بدل شده است؛ حضوری که برای بسیاری از کارمندان و بدنههای وابسته، بهمنزله نشانهای از «ولایتمداری» است. شرکت در این مراسم، نه از سر ایمان یا انتخاب، که در بسیاری موارد محصول فشار اجتماعی و الزامات شغلی است. زیارتی که باید از آن در اینستاگرام استوری گذاشت تا مدیر بفهمد که رفتی!
فاکتور اربعین؛ صورتحساب سنگین برای مردم
روستاهای ایران هنوز با تانکر آبرسانی میشوند، دانشآموزان در کلاسهای کپری تحصیل میکنند و بسیاری از بیماران برای یک سرم ساده در صف درمانگاهها میایستند، میلیاردها تومان از جیب مردم خرج راهپیمایی اربعین میشود.
هزینههای دولتی و آمارهای رسمی حکومتی
تلفات انسانی و نبود شفافیت
از ۴ تا ۲۱ مرداد امسال، طبق اعلام پلیس راهور، تنها در پنج استان مرزی، ۱۲۵ نفر در مسیر راهپیمایی اربعین جان باختند و نزدیک به ۲۹۰۰ نفر مجروح شدند. این تلفات سنگین در کنار تراکم عظیم تردد، ناکارآمدی زیرساختها را بهروشنی نمایان میسازد. در حالیکه سال گذشته میلیاردها تومان خرج بهبود این زیرساختها شده بود، امسال هیچ گزارشی از هزینههای واقعی منتشر نشده است.
در همین حال، دادههای روزانه، تفکیکی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ نوع سفرها، مسیرها و بازگشت زائران در دسترس عموم نیست و گزارشهای دولتی عمدتاً در خدمت بزرگنمایی سیاسیاند.
اولویت با کدام «امر مقدس» است؟
مشکل نه خودِ زیارت است، نه اعتقادات مذهبی مردم. مشکل، تحمیل میلیاردها تومان هزینه یک مراسم سیاسی– مذهبی بر دوش مردمی است که برای نیازهای اولیه زندگی، از آنها خواسته میشود که به دعا پناه ببرند. در کشوری که شبکه برق فرسوده است، دارو نایاب است، ملت آب ندارند و سایه جنگ بالای سر مردم سنگینی میکند، انتخاب بین تامین «آب و برق» یا خرج کردن برای «مانور اقتدار»، یک تصمیم سیاسی آگاهانه است؛ تصمیمی که نشان میدهد جمهوری اسلامی «تشنگی و تاریکی» را کمهزینهتر از «پرسشگری و بیداری» میداند.
تا زمانی که شفافیت در کار نباشد، اربعین – اگر برای میلیونها مؤمن تجربهای معنوی و محترم باشد – در سطح سیاست عمومی جمهوری اسلامی، پروژهای باقی میماند در خدمت نمایش قدرت حاکمیت؛ پروژهای پرهزینه، با منافع سیاسی برای نظام و صورتحسابی سنگین برای مردم.
اولویت امروز نظام؛ آب و برق مردم یا راهپیمایی اربعین؟
آیا راهپیمایی اربعین یک آیین آزاد مذهبی است یا یک زورآزمایی حکومتی؟ این همه سال نبود، حالا چرا اینقدر برجسته شده؟ جمهوری اسلامی چگونه از احساسات مذهبی مردم سوءاستفاده میکند؟ اگر این بودجهها صرف آموزش، سلامت یا زیرساختهای ایران میشد، چه تحولی در کشور رقم میخورد؟ و اینکه چرا آب و برق مردم در اولویت حکومت نیست؟
اینها پرسشهایی است که در «برنامه با کامبیز حسینی» امشب مطرح شد. رضا طالبی، روزنامهنگار از برلین، مهمان اصلی برنامه بود و مخاطبان از سراسر جهان به این پرسشها پاسخ دادند.
«برنامه با کامبیز حسینی» دوشنبه تا پنجشنبه ساعت ۱۱ شب از شبکهٔ ایران اینترنشنال بهصورت زنده پخش میشود.
به گزارش نشریه دهیل، بن رودز، معاون مشاور امنیت ملی در دولت باراک اوباما، چهارشنبه در مصاحبهای با شبکه «اماسانبیسی» اظهار داشت که «احتمال بسیار اندکی» وجود دارد که اوکراین بتواند در مذاکراتی که به میانجیگری دونالد ترامپ در حال انجام است، کنترل کامل سرزمینهای اشغالی توسط روسیه را بازپس گیرد.
او گفت: «یکی از مواردی که اوکراینیها ندارند، حس امید و اطمینان از حمایت مستمر ایالات متحده است. همچنین نشانهای وجود ندارد که متحدانشان برنامهای برای پشتیبانی بلندمدت داشته باشند.»
رودز تاکید کرد که حتی اگر مذاکرات به صلح منجر شود، بازپسگیری مناطقی مانند کریمه بسیار بعید بهنظر میرسد. او گفت: «واقعیت این است که باید اذعان کرد احتمال بازپسگیری کامل مناطق اشغالی از جمله کریمه بسیار ناچیز است.»
در حالی که ترامپ قرار است روز جمعه با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، دیدار کند، از پیش اظهاراتی مطرح کرده که حاکی از آمادگی او برای بررسی نوعی «تبادل زمین برای صلح» است.
از زمان تهاجم نظامی روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، ارتش روسیه بخشهایی از مناطق دونتسک و لوهانسک در شرق اوکراین را تصرف کرده و سپس بهطور رسمی ادعای الحاق مناطق لوهانسک، دونتسک، زاپوریژیا و خرسون را مطرح کرد.
ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، در روزهای اخیر بار دیگر تاکید کرده که هرگونه واگذاری ارضی مغایر با قانون اساسی این کشور است. به گزارش پولیتیکو، او گفته است: «اگر امروز دونباس را رها کنیم، از موقعیتهای استراتژیک خود عقبنشینی کردهایم و عملاً مسیر را برای حمله بعدی روسیه به زاپوریژیا، دنیپرو و حتی خارکیف باز گذاشتهایم.»
رودز در ادامه هشدار داد که پایان جنگ نهتنها بحث مالکیت زمین، بلکه سرنوشت انسانی در دو سوی خطوط درگیری را هم شامل میشود. او گفت: «سرنوشت کودکانی که به روسیه برده شدهاند، سرنوشت افرادی که در مناطق اشغالی زندگی میکنند، و اینکه آیا آنها میتوانند انتخاب کنند که در اوکراین باقی بمانند یا نه، همه اینها سؤالهای مهمی هستند.»
او همچنین پرسید: «اگر اوکراین بخشی از خاک خود را از دست بدهد، چه تضمینهای امنیتی دریافت خواهد کرد؟ آیا اجازه پیوستن به ناتو یا اتحادیه اروپا را خواهد داشت؟»
رودز با انتقاد از دیدگاه دونالد ترامپ گفت که رییسجمهوری آمریکا، مسئله را صرفاً مانند یک «معامله ملکی» میبیند و به پیچیدگیهای راهبردی و انسانی ماجرا توجهی ندارد.
او در پایان گفت: «اینها مسائلی هستند که ترامپ در آستانه گفتوگو با پوتین به آنها نمیپردازد، و همین است که این روند را تا این حد بینظم و نگرانکننده میکند. آنچه در خطر است، صرفاً قطعهای زمین نیست — بلکه آینده و بقای اوکراین است.»
به نوشته نشریه فارنپالیسی، ترامپ پس از گفتوگوی تلفنی با رییسجمهوری روسیه که از آن ابراز «ناامیدی» کرده بود، بهطور بیسابقهای سیاست خود را در قبال جنگ اوکراین تغییر داد. او در اظهاراتی گفت: «فقط دارم میگم فکر نمیکنم پوتین بخواد متوقف بشه، و این خیلی بده.»
بلافاصله پس از این تماس، کاخ سفید تصمیم پنتاگون برای توقف ارسال تسلیحات به اوکراین را لغو کرد، ترامپ در برابر دبیرکل ناتو وعده میلیاردها دلار کمک نظامی داد و حتی تهدید کرد که در صورت ادامه جنگ، تحریمها و تعرفههایی سنگین علیه روسیه اعمال خواهد کرد. او این تهدید را ابتدا در قالب اولتیماتومی ۵۰ روزه مطرح کرد که در ادامه به کمتر از دو هفته کاهش یافت.
با وجود این مواضع، پوتین بدون عقبنشینی، به طراحی دیداری مستقیم با ترامپ روی آورد. در دیداری سهساعته در مسکو با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، کرملین پیشنهادی غیررسمی مطرح کرد که به فاصله چند ساعت، به اعلام رسمی برگزاری نشست آلاسکا انجامید؛ نشستی که به گفته فارنپالیسی، با اصرار مسکو، بدون حضور زلنسکی برگزار خواهد شد.
پوتین با شناخت دقیق از ذهنیت ترامپ، بهدنبال تحکیم روایتی است که در آن اوکراین مسئول آغاز جنگ معرفی شود و نه روسیه. ترامپ نیز اخیراً این ادعای نادرست را بار دیگر مطرح کرده و گفته بود: «اوکراین این جنگ را آغاز کرد.»
در تحلیل فارنپالیسی، این نشست به گونهای طراحی شده که در آن، پوتین یک طرح «زمین در برابر صلح» ارائه خواهد داد؛ پیشنهادی که با ذهنیت تاجر املاک ترامپ همخوانی دارد. ترامپ تاکنون تجاوز روسیه را نه بهعنوان تهدیدی برای هویت ملی اوکراین، بلکه صرفاً در قالب یک «زمینخواری» دیده است.
پوتین حساب میکند که رییسجمهوری آمریکا اساساً به اصول نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم – مانند حاکمیت مرزها، عدم مشروعیت زور و ممنوعیت سلطهطلبی – باور ندارد. بهنقل از فارنپالیسی، ترامپ در دیدار قبلیاش با زلنسکی، جملهای معنادار گفته بود: «تو کارت برندهای در دست نداری.»
سخنان متیو ویتاکر، سفیر ترامپ در ناتو، نیز این رویکرد را تایید میکند. او در اظهاراتی گفت: «هیچ بخشی از خاک [اوکراین] که برایش در میدان جنگ نجنگیده باشی، به تو داده نخواهد شد.» این جمله – که بهگفته فارنپالیسی یادآور منطق قرن نوزدهم است – نشان میدهد که هرگونه مذاکره ارضی، با شرایط کرملین آغاز خواهد شد، نه بر پایه نقشه پیش از جنگ ۲۰۲۲ یا حتی مرزهای قبل از ۲۰۱۴.
در این چارچوب، پوتین میکوشد با حذف زلنسکی از نشست، تصویر جدیدی از روند صلح بسازد: مسکو طرف معقول و صلحطلب، و کییف مانعی برای پایان جنگ. این سناریو تنها چند ساعت پس از اعلام نشست بهثمر نشست؛ زلنسکی اعلام کرد: «اوکراینیها زمین خود را به اشغالگر واگذار نمیکنند.» فارنپالیسی مینویسد همین موضع اصولی اما صریح، پیشتر باعث شده بود که ترامپ و معاونش جیدی ونس، او را متهم به مانعتراشی در مسیر صلح کنند.
زلنسکی البته در ادامه، رویکردی دیپلماتیکتر اتخاذ کرد و با اروپا طرحی جایگزین ارائه داد. با این حال، فارنپالیسی هشدار میدهد که بازگشت ترامپ به لحن کرملین در مورد منشأ جنگ، نشانه آن است که روایت پوتین در حال تاثیرگذاری بر چارچوب مذاکرات است.
ترامپ نشست آلاسکا را «جلسهای برای سنجش فضا» توصیف کرده و گفته با «ذهنی باز» به آن وارد میشود. اما نشریه فارنپالیسی مینویسد همین نشست، بهگونهای مهندسی شده که پوتین در موقعیتی برتر ظاهر شود. یک گفتوگوی مستقیم، یک پیشنهاد ملموس – حتی اگر ناعادلانه باشد – و حذف کییف از صحنه، میتواند زمینهساز بازگشت کامل ترامپ به سیاستهای پیشیناش در قبال روسیه شود: تحسین پوتین، و فشار بر اوکراین.
در نهایت، فارنپالیسی نتیجهگیری میکند: مسکو با این تاکتیک توانسته موقتاً از تحریمها بگریزد، اما هدف نهایی پوتین فراتر از این است. او امیدوار است که نشست آلاسکا، ترامپ را برای همیشه به جبهه روسیه بازگرداند.
مسیر تاریخ ممکن است طولانی باشد، اما برای دونالد ترامپ، بهنظر میرسد که همواره بهسمت سازش با کرملین ختم میشود.
