مهدی کروبی، از رهبران جنبش سبز، با انتقاد از سیاستهای حاکمیت از جمله برنامه هستهای، گفت که این مسیر کشور را به «کف دره» برده و خواستار «بازگشت به مردم و اصلاحات ساختاری» شد. حسن روحانی نیز کاهش تنش با آمریکا را «لازم و واجب» دانست و بر ضرورت تدوین استراتژی ملی نوین تاکید کرد.
کروبی پنجشنبه ۲۳ مرداد گفت برای اینکه ایران بماند و بیش از آنکه دیر شود، «حاکمان به مردم برگردند و زمینه اصلاحات ساختاری مبتنی بر رای ملت» را فراهم کنند.
روحانی، رییس دولتهای یازدهم و دوازدهم نیز چهارشنبه ۲۲ مرداد در جمع مشاوران خود خواستار تدوین و تکمیل «یک استراتژی ملی جدید» بر اساس خواست مردم و تمرکز بر توسعه و عظمت ایران شد.
او هشدار داد بیتوجهی به این اقدامات میتواند کشور را دوباره در معرض خطر جنگ قرار دهد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ۲۲ مرداد گفت محور ایران آشکارا خواستار نابودی و ریشهکن کردن اسرائیل و بسیاری از یهودیان است و همچنین «مرگ آمریکا» را مطالبه میکند.
نتانیاهو گفت: «ما در هشت جبهه در حال جنگ هستیم که هفت جبهه آن علیه ایران و نیروهای نیابتی آن و هشتمی علیه رسانههای جعلی است.»
روحانی: اقتصاد به بخش خصوصی واگذار شود
روحانی که خود از مذاکرهکنندگان ارشد و پیشبرندگان برنامههای هستهای جمهوری اسلامی بوده است، در ادامه صحبتهایش خواستار ایجاد یک «دستگاه اطلاعاتی مردمپایه» با مشارکت همه شهروندان شد و «توجه به خواست مردم در سیاست داخلی، تقویت احزاب، واگذاری اقتصاد به بخش خصوصی و ایجاد رسانههای خصوصی در کنار رسانه ملی» را از «اقدامات ضروری برای انسجام ملی» دانست.
غافلگیری نهادهای اطلاعاتی و امنیتی جمهوری اسلامی از عملیات گسترده کماندوهای اسرائیلی در داخل خاک ایران و حذف ناگهانی بلندمرتبهترین فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی، انتقادات گستردهای را در میان نیروهای حامی جمهوری اسلامی به همراه داشت.
بررسیهای ایراناینترنشنال از گزارش عملکرد فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی در جنگ ۱۲ روزه نشان میدهد تناقضهای جدی میان آمار و اطلاعات نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی وجود دارد.
روحانی در جمع مشاوران خود تاکید کرد نیروهای مسلح باید به وظایف ذاتی خود بازگردند و از دخالت در اقتصاد و سیاست داخلی و خارجی پرهیز کنند.
تاکید او بر خروج سپاه پاسداران از چرخه اقتصاد و سیاست در جمهوری اسلامی در حالی است که وزارت خارجه آمریکا هشت مرداد دهها شرکت بینالمللی را به دلیل خرید از تولیدکنندگان پتروشیمی ایرانی تحریم کرد و گفت بسیاری از این شرکتها پیشتر بهدلیل همکاری با سپاه پاسداران و ساختار امنیتی حکومت ایران، در فهرست تحریمهای آمریکا قرار داشتهاند.
از سوی دیگر عزیز غضنفری، جانشین معاون سیاسی سپاه پاسداران، ۲۰ مرداد درباره سخنان اخیر مسعود پزشکیان نوشت: «متاسفانه اشتباهات کلامی رییسجمهور، مخصوصا در بحبوحه حوادث مهم و سرنوشتساز، زیاد شده و گاه آسیبهایی را به حوزه امنیت ملی وارد ساخته است.»
به گفته روحانی، در کنار تقویت توان دفاعی، دانشمندان ایرانی باید در داخل و خارج به کشور بازگردانده شوند و در حوزههای فناوری و جنگ الکترونیک فعال شوند.
روزنامه تلگراف ۱۸ مرداد گزارش داد پس از آنکه اسرائیل حدود ۳۰ تن از عوامل برنامه هستهای حکومت ایران را از پا درآورد، جمهوری اسلامی متخصصان باقیمانده خود را به «مخفیگاههای امن» فرستاده است.
از سوی دیگر، لن خودورکوفسکی، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا، ۲۰ مرداد در گفتوگو با ایراناینترنشنال گفت: «سقوط جمهوری اسلامی مسئله زمان است نه احتمال.»
این مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا تغییرات در شورای عالی امنیت ملی ایران را نشاندهنده یک نظام حاکم در حال افول و «یک نمایش محض» توصیف کرد که به «جابهجا کردن صندلیها روی عرشه تایتانیک» میماند.
بر اساس این گزارش که پنجشنبه ۲۳ مرداد منتشر شد، «هیچ هدف نظامی آشکاری» در زندان اوین وجود نداشته و حمله اسرائیل در «مغایرت با اصل تمایز» صورت گرفته است.
مایکل پِیج، معاون مدیر بخش خاورمیانه دیدهبان حقوق بشر، در همین رابطه گفت: «حمله اسرائیل زندگی از پیش پرمخاطره زندانیان اوین را با خطر جدی مواجه کرد. بسیاری از آنها مخالفان و فعالانی هستند که به ناحق زندانی شدهاند.»
در گزارش این سازمان آمده است: «تصور میرود در زمان حمله، بیش از هزار و ۵۰۰ نفر زندانی در زندان اوین نگاهداری میشدند، از جمله بسیاری از فعالان و مخالفان سیاسی که حکومت ایران در نقض حقوقشان دست به حبس آنها زده است.»
بر اساس این گزارش، این حملات در طول ساعات ملاقات، آسیب شدیدی به سالن ملاقات، آشپزخانه مرکزی، بهداری و بخشهایی که زندانیان، از جمله زندانیان سیاسی در آنها حبس بودند، وارد کردند.
دیدهبان حقوق بشر با استناد به آمار رسمی مقامهای جمهوری اسلامی افزود دستکم ۸۰ نفر از جمله «زندانیان، بستگان آنها و کارکنان زندان» در این حمله جان خود را از دست دادند.
زندان اوین دوم تیر و در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و جمهوری اسلامی هدف قرار گرفت.
اول مرداد، مطهره گونهای، زندانی سیاسی پیشین، گفت ماموران حکومت در زمان حمله اسرائیل به زندان اوین میخواستند زندانیان «زیر آوار جنگ دفن شوند».
حمله به زندان اوین و نقض قوانین بینالمللی
دیدهبان حقوق بشر در ادامه گزارش خود نوشت: «بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه که به نام حقوق منازعات مسلحانه نیز شناخته میشود، زندانها تاسیسات غیرنظامی مفروض میشوند. بررسیهای دیدهبان حقوق بشر هیچ مدرکی مبنی بر وجود اهداف نظامی در مجموعه زندان اوین در زمان حملات اسرائیل پیدا نکرد.»
این سازمان تاکید کرد طبق قوانین بینالمللی، «حملاتی را که غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی را هدف بگیرند، بین غیرنظامیان و نظامیان تمایز قائل نشوند یا انتظار برود که به غیرنظامیان یا تاسیسات غیرنظامی به شکلی نامتناسب با هر گونه مزیت نظامی پیشبینیشده آسیب بزنند»، ممنوع هستند.
پیشتر ارتش اسرائیل اعلام کرده بود جمهوری اسلامی از زندان اوین برای عملیات اطلاعاتی علیه این کشور استفاده میکند.
دیدهبان حقوق بشر افزود ارتکاب موارد جدی نقض حقوق بینالملل بشردوستانه «با قصد مجرمانه»، چه به صورت عامدانه و چه از روی سهلانگاری، «جنایت جنگی» محسوب میشود و دولتها موظف هستند ضمن بررسی این اتهامات، عاملان را تحت پیگرد قرار دهند.
۳۱ تیر نیز سازمان عفو بینالملل اعلام کرد حملات ارتش اسرائیل به زندان اوین نقض جدی حقوق بینالملل بشردوستانه بوده و باید بهعنوان جنایت جنگی مورد تحقیقات کیفری قرار گیرد.
معاریو پنجشنبه ۲۳ مرداد به نقل از یک خبرنگار اسرائیلی گزارش داد در پی این تصمیم دمشق، هواپیمای حامل لاریجانی ناچار شد مسیر خود را از حریم هوایی عراق و ترکیه دنبال کند.
سوریه در زمان زمامداری بشار اسد یکی از متحدان اصلی جمهوری اسلامی در منطقه بود اما با سرنگونی حکومت او در آذرماه سال گذشته، روابط تهران و دمشق به تیرگی گرایید.
احمد الشرع، رییسجمهوری دوره انتقالی سوریه، بهمن ۱۴۰۳ از سیاستهای تهران در قبال حکومت اسد انتقاد کرد و گفت حضور شبهنظامیان جمهوری اسلامی در سوریه تهدیدی برای کل منطقه بود.
الشرع۳۰ آذر نیز گفته بود مخالفان با ساقط کردن اسد، پروژه جمهوری اسلامی در منطقه را ۴۰ سال به عقب بازگرداندند.
دیدار لاریجانی با دبیرکل حزبالله
سفر لاریجانی به لبنان و دیدار او با مقامها و سیاستمداران این کشور واکنشهای فراوانی را در پی داشته است.
او در ادامه رایزنیهای خود، بامداد ۲۳ مرداد با نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله لبنان، دیدار و گفتوگو کرد.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد قاسم در این دیدار از «حمایتهای مستمر» جمهوری اسلامی از «لبنان و مقاومت آن» در برابر اسرائیل و «ایستادگی ایران در کنار وحدت، حاکمیت و استقلال لبنان» قدردانی کرد.
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که در روزهای اخیر موضوع خلع سلاح حزبالله بر روابط تهران و بیروت سایه افکنده است.
وزارت خارجه لبنان ۱۸ مرداد در بیانیهای اظهارات مقامهای حکومت ایران در مخالفت با خلع سلاح حزبالله را محکوم کرد و گفت جمهوری اسلامی بهتر است بهجای دخالت در امور سایر کشورها، به مشکلات مردم ایران بپردازد.
«سیلی» دولت لبنان به لاریجانی
معاریو در ادامه گزارش خود، فضای سیاسی پیرامون سفر لاریجانی به بیروت را «منفی» ارزیابی کرد و نوشت پیشتر شماری از جریانهای سیاسی لبنان خواستار لغو این سفر شده بودند.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، ۲۲ مرداد در دیدار با دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، خواستار عدم دخالت تهران در امور داخلی این کشور شد.
او تاکید کرد: «هیچ گروهی در لبنان اجازه حمل سلاح یا درخواست حمایت خارجی را ندارد.»
نواف سلام، نخستوزیر لبنان نیز در دیدار با لاریجانی اعلام کرد بیروت هیچگونه دخالت در امور داخلی خود را نخواهد پذیرفت و انتظار دارد حکومت ایران بهطور شفاف و صریح به این اصول پایبند باشد.
روزنامه لبنانی ندا الوطن با اشاره به مواضع اخیر مقامهای دولت لبنان نوشت صحبتهای عون و سلام، «سیلی به صورت لاریجانی» بود.
اللِوا، دیگر روزنامه لبنانی، به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد لاریجانی در سفر به لبنان بهدنبال انتقال این پیام بود که هرگونه تلاش برای خلع سلاح «مقاومت» مردود است و جمهوری اسلامی آمادگی دارد از «چندین کارت» برای ممانعت از وقوع چنین رویدادی استفاده کند.
بر اساس این گزارش، لاریجانی در یکی از دیدارهای خود در لبنان تاکید کرد: «تهران به موضعگیری سیاسی بسنده نخواهد کرد و آماده است با همه امکانات موجود در کنار مقاومت بایستد و از آن حمایت کند.»
محور مقاومت عنوانی است که مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی برای گروههای مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر جهاد اسلامی، حزبالله، حشد شعبی، حماس و حوثیهای یمن، استفاده میکنند.
در بیانیه رسمی وزارت خارجه مصر آمده است که بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه این کشور، روز سهشنبه ۲۱ مرداد (۱۲ اوت) تماسهای جداگانهای با عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران، و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی برقرار کرده است. به گفته قاهره، هدف از این تماسها، تقویت اعتماد متقابل و ایجاد زمینهای مساعد برای امنیت و ثبات در منطقه عنوان شده است.
وزیر خارجه مصر و گروسی همچنین درباره آخرین تحولات مرتبط با پرونده هستهای ایران رایزنی و بر یافتن راههایی برای تشویق همکاری میان تهران و آژانس تمرکز کردند.
این تماسها در شرایطی انجام شده که تهران پس از جنگ ۱۲ روزه در ماه ژوئن، اعلام کرده بود همکاری خود با آژانس را متوقف میکند. عباس عراقچی در خردادماه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس تاکید کرده بود: «ایران همکاری با آژانس را تا زمانی که نتواند از امنیت و ایمنی فعالیتهای هستهای خود اطمینان حاصل کند، متوقف خواهد کرد.»
گزارشها حاکی است که قرار است هیاتی از آژانس بینالمللی انرژی اتمی در روزهای آینده به تهران سفر کند تا میزان خسارات وارد شده به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی را بررسی کند. هنوز تاریخ دقیق این سفر اعلام نشده است.
مقامهای مصری اعلام کردهاند که به تلاش برای ایجاد کانالهای ارتباطی میان تهران و آژانس ادامه خواهند داد تا از تشدید تنشها در منطقه جلوگیری شود. تاکنون مقامهای ایرانی و آژانس درباره نتیجه این تماسها اظهارنظر نکردهاند.
اصرار جمهوری اسلامی بر داشتن فناوری هستهای در یک توافق احتمالی
عراقچی پیش از این در جریان سفر ماه گذشته به قاهره گفت: «اگر آمریکا بخواهد ما را از داشتن فناوری هستهای محروم کند قطعاً توافقی در کار نخواهد بود.»
او تاکید کرد: «اگر هدف از مذاکرات محرومیت ایران از فعالیتهای مسالمتآمیز باشد، قطعا توافقی درکار نخواهد بود و ما برای اثبات حقانیت خود هرگز میز مذاکره را ترک نخواهیم کرد.»
وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفت: «در خصوص مکانیزم ماشه امیدواریم کشورهای اروپایی این اشتباه را مرتکب نشوند. این سیاست غلط خواهد بود و به بحرانهای موجود اضافه خواهد کرد.»
عراقچی افزود: «برنامه هستهای ایران مسالمتآمیز است؛ چیزی برای مخفی کردن نداریم. اطمینان دارم از طریق دیپلماسی میتوانیم به راهحل بهتر برسیم و از بحرانهای بیشتر جلوگیری کنیم.»
عراقچی افزود: «ملت ایران برای غنیسازی اورانیوم هزینه سنگینی پرداخت کرده است.»
عراقچی تاکید کرد: «آژانس نباید اجازه دهد اعتبار این نهاد دستخوش اغراض و فشارهای سیاسی برخی کشورهای عضو قرار گیرد»
این تحولات در حالی صورت میگیرد که در روزهای گذشته طرفهای اروپایی در توافق برجام اعلام کردهاند در صورتی که جمهوری اسلامی به توافقی «رضایتبخش» تن ندهد، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد.
او برنامه هستهای جمهوری اسلامی را تهدیدی برای امنیت بینالملل خواند و تاکید کرد جمهوری اسلامی همچنان میتواند به مسیر دیپلماسی بازگردد و «توپ در زمین تهران است».
وزیران امور خارجه فرانسه و آلمان نیز روز چهارشنبه در پستهای جداگانهای در شبکه ایکس، ضمن انتشار تصویری از متن نامه سه کشور اروپایی به سازمان ملل درباره آمادگی برای فعالسازی مکانیسم ماشه، بار دیگر تاکید کردند که جمهوری اسلامی به هیچ وجه نباید به سلاح هستهای دست یابد.
از چند هفته پیش، بحران بر سر برنامه هستهای جمهوری اسلامی وارد مرحله تازهای شد، وقتی وزرای خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا هشدار دادند که اگر تا پایان ماه اوت ۲۰۲۵ توافقی «رضایتبخش» حاصل نشود، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد؛ سازوکاری که بازگشت خودکار تحریمهای شورای امنیت علیه حکومت ایران را به دنبال دارد.
این سه کشور در نامهای رسمی به شورای امنیت و دبیرکل سازمان ملل، با تاکید بر نقض «عمدی» تعهدات برجامی از سوی تهران، اعلام کردند تحریمهای جهانی تسلیحاتی، محدودیتهای مرتبط با تجهیزات هستهای و محدودیتهای بانکی که یک دهه پیش لغو شده بود، دوباره اعمال خواهد شد. همزمان پیشنهاد کردند اجرای این تحریمها بهطور موقت تعلیق شود تا فرصت مذاکرات فراهم گردد، پیشنهادی که به گفته آنها بیپاسخ مانده است.
در تهران، مقامهای جمهوری اسلامی این تهدید را «غیرقانونی» خوانده و حتی احتمال خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) را مطرح کردند. محمدرضا عارف، معاون اول مسعود پزشکیان، گفت جمهوری اسلامی در «شرایط مناسب» آماده مذاکره مستقیم با آمریکا است، اما خواستار تضمینهای امنیتی و «اقدامات اعتمادساز» از سوی واشینگتن شده است.
ایراناینترنشنال پیشتر نسخهای از نامه محرمانه وزارت اطلاعات را منتشر کرده بود که در آن هشدار داده میشود فعالسازی مکانیسم ماشه میتواند فروش نفت را متوقف و بحرانهای اقتصادی، امنیتی و اجتماعی شدیدی ایجاد کند؛ از جمله افزایش بیکاری، نارضایتی عمومی و نوسانات ارزی. این نامه از نهادهای اقتصادی حساس خواسته بود خود را برای چنین سناریویی آماده کنند.
مقامهای اروپایی تاکید کردهاند که هدف نهایی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است و توپ اکنون «در زمین تهران» است. در مقابل، یک مقام ارشد جمهوری اسلامی در گفتوگو با روزنامه تلگراف هشدار داده که بازگشت تحریمهای سازمان ملل میتواند «تهدید موجودیتی» برای حکومت باشد و پیامدهای آن «از جنگ هم ویرانگرتر» خواهد بود.
با نزدیکشدن به ضربالاجل پایان اوت، و در سایه بیاعتمادی عمیق میان تهران و غرب، فعالشدن مکانیسم ماشه میتواند نقطه عطفی تازه در مناقشه هستهای حکومت ایران رقم بزند—نقطهای که حتی در ارزیابیهای داخلی حکومت، توان اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی را با آزمونی بیسابقه روبهرو میکند.
