همزمان با ادامه حملههای هوایی اسرائیل به ایران و حملات موشکی متقابل جمهوریاسلامی، شمار زیادی از کاربران ایرانی مشاهدات خود از این حمله و پیامدهای آن را گزارش کردهاند و اغلب ضمن مسئول دانستن حکومت ایران و علی خامنهای، میگویند این جنگ حق مردم ایران نبود.
یسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی و همچنین مخاطبان ایراناینترنشنال که توانستند پیامهای خود از شهرهای مختلف را به این رسانه ارسال کنند، جمهوری اسلامی را مسئول آغاز درگیریها دانسته و از سیاستهای پرهزینه حکومت در عرصه خارجی انتقاد کردهاند.
احسان سلطانی، یکی از کاربران شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کاش مرده بودیم و چنین روزی که خاک ایران، جانِ ایران، تهران و تبریز و کرمانشاه و شهرهایمان، بمباران شوند را نمیدیدیم. لعنت به تمام آنهایی که با سیاستهای ابلهانه در چند دهه، خاک ایران را در معرض چنین محنت و خطری قرار دادند. ما مستحق چنین روزگاری نبودیم.»
ایمان، یک شهروند دیگر نیز در همین شبکه اجتماعی نوشت: «حق ما نبود چنین وحشتی رو زندگی کنیم.»
برخی از شهروندان علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی را عامل به وجود آمدن این وضعیت میدانند.
احسان کرمی، مجری پیشین تلویزیون، هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «پیرمرد هشتاد وشش ساله پرکینه پس از سی وشش سال تصیمیم گیریهای غلط و نادیده گرفتن صدای مردم ، سرانجام ایران و میلیونها ایرانی را به دام جنگی انداخت که الهی دامنهدار نباشد...»
همچنین انتشار عکسها و ویدیوهایی از خانه مقامات جمهوری اسلامی از جمله خانه علی شمخانی مشاور خامنهای که هدف حملات اسرائیل قرار گرفتند، موجی از واکنشها را برانگیخت.
امیر گیتی، یک کاربر شبکههای اجتماعی نوشت: «حملات امشب اسرائیل مشخص کرد بسیاری از مقامات جمهوری اسلامی که خود را "مدافعان مستضعفین جهان" معرفی میکردند، در واقع در لوکسترین برجهای شمال تهران زندگی میکردند آن هم در پنتهاوسهایی که نماد شکاف طبقاتیاند.»
او افزود: «از نیاوران تا کامرانیه، از سعادتآباد تا اندرزگو؛ نشانیهایی که بیشتر به لیست املاک یک الیگارش شبیهاند تا به سبک زندگی انقلابی».
پس از آغاز حملات اسرائیل به ایران، شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران اعلام کرد که هیچ پروازی در فرودگاههای کشور تا اطلاع ثانوی انجام نمیشود اما چندین مخاطب ایراناینترنشنال با ارسال ویدیوهایی از هواپیماهای مسافربری خبر دادند که از فرودگاه مهرآباد بلند شده بودند و به مقصد نامعلومی میرفتند.
شهروندان میگویند هیچ پروازی در فرودگاه مهرآباد فرود نمیآید و هواپیماها با فاصلههای کوتاه و پشتسرهم فرودگاه را ترک میکنند.
یکی از شهروندان هم با ارسال ویدیویی به ایراناینترنشنال، پرواز هواپیماهای مسافربری را از فرودگاه مهرآباد تهران نشان میدهد و میگوید: «اگر پرواز ممنوع است، پس چه کسانی سوار این هواپیماها هستند و به کجا میروند؟»
پس از آغاز حملات گسترده اسرائیل به ایران و واکنش متقابل تهران، نشریه فارین پالیسی سناریوهایی برای پایان یافتن این درگیری ترسیم کرده که شامل تسلیم مشروط جمهوری اسلامی، گسترش درگیری به سطح منطقه و حتی جنگ بیپایان است.
این در حالی است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد تلآویو حملات خود را «تا زمانی که لازم باشد»، ادامه خواهد داد.
هدف اصلی این حملات، نابودی برنامه هستهای جمهوری اسلامی و تخریب زیرساختهای نظامی در ایران است.
تهران در واکنش به عملیات نظامی گسترده اسرائیل، تعدادی پهپاد و موشک بالستیک به سمت خاک اسرائیل پرتاب کرد.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، علیرغم محدودیتهای کنونی، ایران هنوز گزینههای مختلف تلافیجویانه در اختیار دارد؛ هرچند این امکانات نسبت به گذشته کاهش یافته است.
سناریوی تسلیم جمهوری اسلامی
نخستین احتمال این است که جمهوری اسلامی پس از چند حمله نمادین به اسرائیل و «انتقامگیری»، تلاشهای آمریکا و جامعه بینالمللی را برای آتشبس بپذیرد.
این سناریو نوعی تسلیم با حفظ ظاهر محسوب میشود.
این وضعیت شباهت زیادی دارد به آنچه حزبالله لبنان پس از حملات اسرائیل در پاییز ۲۰۲۴ پذیرفت. حملات ویرانگر اسرائیل به زیرساختهای نظامی همراه با کشتن گسترده فرماندهان ارشد، حزبالله را وادار کرد بدون واکنش موثر، آتشبس را بر اساس شرایط اسرائیل بپذیرد.
فارین پالیسی نوشت که جمهوری اسلامی اکنون در موقعیت مشابهی قرار دارد. حملات پهپادی و موشکی سال گذشته این کشور به اسرائیل بینتیجه ماند، نیروهای نیابتی کلیدی آن بهویژه حزبالله، تضعیف شدهاند و کشته شدن فرماندهان ارشد، ساختار نظامی جمهوری اسلامی را مختل کرده است.
فشار بینالمللی و توقف حملات از سوی اسرائیل
در سناریویی دیگر، جمهوری اسلامی در مقابل حملات اسرائیل مقاومت میکند و حتی چند ضربه متقابل وارد میآورد اما فشار بینالمللی اسرائیل را مجبور به توقف عملیات میکند.
در این حالت، تاسیسات هستهای نطنز و سایر مراکز آسیب میبینند ولی ایران قادر است آنها را به سرعت بازسازی کند.
در این الگو، اسرائیل ابتدا حمایت کوتاهمدت آمریکا و متحدان اروپایی را دریافت میکند اما این کشورها خواستار پایان هر چه سریعتر درگیریها میشوند.
فارین پالیسی تاکید کرد اگرچه اسرائیل چندان به نظر اروپاییها اهمیت نمیدهد اما نگران واکنش آمریکا، بهویژه دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده است.
خطر گسترش جنگ در منطقه
فارین پالیسی سناریوی سوم را که گسترش درگیری اسرائیل-ایران به جنگ منطقهای است، محتملتر میداند.
پیش از حملات اسرائیل، جمهوری اسلامی تهدید کرده بود در صورت وقوع درگیری، پایگاههای آمریکا در خاورمیانه را هدف قرار خواهد داد.
چنین حملاتی احتمال ورود ایالات متحده به جنگ را بسیار افزایش میدهد. همکاری امنیتی دیرپای آمریکا و اسرائیل ممکن است تهران را متقاعد کند که واشینگتن در اجرای عملیات با اسرائیل همکاری کرده است.
بر اساس این تحلیل، جمهوری اسلامی از نیروهای نیابتی خود در عراق، لبنان و یمن میخواهد تا به اسرائیل حمله کنند و در صورت ورود آمریکا به درگیری، این گروهها اهداف آمریکایی را نیز به فهرست خود اضافه خواهند کرد.
جنگ بیپایان
چهارمین سناریو این است که جنگ هرگز به شکل رسمی به پایان نرسد. در این سناریو، اگرچه موج حملات گسترده اسرائیل ممکن است متوقف شود اما درگیریها در سطح پایینتر برای ماهها ادامه مییابد.
در این حالت، اسرائیل گهگاه به ایران حمله هوایی میکند و جمهوری اسلامی نیز گاهی موشک به سمت اسرائیل شلیک میکند. این وضعیت نه جنگ تمامعیار است و نه صلح.
بر اساس تحلیل فارین پالیسی، در میان حملات متقابل مداوم، ایران ممکن است برنامه هستهای مخفی خارج از نظارت بینالمللی را توسعه دهد.
اگر اسرائیل همه مراکز ذخیره اورانیوم غنیشده را هدف قرار ندهد، این کار برای تهران آسان خواهد بود.
این تحلیل همچنین ترکیبی از این سناریوها را نیز محتمل میداند. آتشبس ممکن است گام نخست به سوی توافق هستهای باشد اما تهران همچنان انتقامجویی را به آینده موکول کند.
بر پایه گزارش تحلیلی منتشر شده در واشینگتن پست بر مبنای تصاویر ماهوارهای و ارزیابی کارشناسان، حملات اسرائیل علیرغم آسیب رساندن به تاسیسات روی زمین، نتوانسته زیرساختهای اصلی برنامه هستهای ایران را تخریب کند.
هزاران سانتریفیوژ در اعماق زمین و صدها کیلوگرم اورانیوم غنیشده دستنخورده باقی مانده و جمهوری اسلامی همچنان در فاصله کوتاهی از دستیابی به سلاح اتمی قرار دارد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پس از آغاز این حملات گفت که برنامه هستهای جمهوری اسلامی تهدیدی وجودی برای اسرائیل است که باید نابود شود.
او در سخنرانی بامداد جمعه ۲۳ خرداد خود خطاب به مردم اسرائیل گفت: «ما به قلب برنامه غنیسازی هستهای ایران ضربه زدیم.»
فردو و نطنز؛ هدفهای اصلی دستنخورده؟
ریچارد نفیو، مذاکرهکننده ارشد آمریکا با ایران در دولت باراک اوباما و محقق موسسه واشینگتن برای سیاست خاورمیانه، تاکید کرد: «تا زمانی که مطمئن نشوم فردو از بین رفته و تا زمانی که ندانم آن اورانیوم با غنای بالا کجاست و آیا قابل استفاده است، خودمان را در شرایط حساس میبینم. این مسئله اکنون اهمیت دارد.»
سایت فردو در حومه شهر قم و در فاصله ۱۶۰ کیلومتری جنوب تهران، پایتخت ایران، عمیقترین و یکی از دو تاسیسات اصلی غنیسازی زیرزمینی ایران محسوب میشود.
سایت دوم، سایت نطنز است که در استان اصفهان و در ۱۶۰ کیلومتری جنوب فردو قرار دارد.
کارشناسان نظامی معتقدند تنها سلاح قادر به نفوذ و تخریب این سازههای مستحکم زیرزمینی، بمب ۱۴ تنی نافذ آمریکایی موسوم به «اماوپی» است که اسرائیل در حال حاضر آن را در اختیار ندارد.
این بمب هدایت شونده با قابلیت نفوذ به اعماق زمین طراحی شده تا بتواند تاسیسات حیاتی مدفون در زیر زمین را نابود کند.
کلسی داونپورت، مدیر سیاستهای منع اشاعه در انجمن کنترل تسلیحات، در اینباره به واشینگتن پست گفت: «اسرائیل توانایی آسیب رساندن به تاسیسات هستهای کلیدی ایران را دارد اما تخریب کامل مراکز مستحکم همچون فردو مستلزم کمک نظامی آمریکاست.»
این در حالی است که مقامات آمریکایی بر مستقل بودن عملیات اسرائیل تاکید کردهاند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیه رسمی خود با تاکید بر ماهیت «یکجانبه» حملات اسرائیل، هرگونه مشارکت مستقیم واشینگتن در این عملیات را رد کرد.
آسیب محدود به نطنز
زاخی هانگبی، رییس شورای امنیت ملی اسرائیل، اعلام کرد که برنامه هستهای جمهوری اسلامی «نمیتواند از طریق ابزارهای نظامی نابود شود».
او در مصاحبه بامداد جمعه با شبکه ۱۲ اسرائیل گفت: «فقط آمریکاییها میتوانند این کار را انجام دهند.»
هانگبی توضیح داد که منظورش از کمک آمریکا، تامین بمبافکنهای نافذ نیست بلکه اجرای توافقی است که رییسجمهور دونالد ترامپ پیشنهاد داده و در آن، تهران به طور داوطلبانه برنامه هستهای خود را در ازای صلح و لغو تحریمها، متوقف میکند.
حملات اسرائیل به مجتمع نطنز چندین ساختمان روی زمین را تخریب کرده و به شبکه برقرسانی آسیب جدی وارد کرده است. این خسارات باعث قطع سیستم تهویه و برق در بخشهای بالایی و زیرزمینی مجتمع شده است. همچنین یک کارخانه تحقیقاتی کوچک که تنها تاسیسات غنیسازی روی زمین ایران بود، به طور کامل از بین رفته است.
دکر اولث، کارشناس تحلیل تصاویر ماهوارهای در موسسه سیانای، درباره میزان آسیب گفت: «با تخریب پست اصلی برق، تاسیسات نطنز غیرفعال شده اما این میزان تخریب بر توانایی دراز مدت ایران برای تولید سلاح هستهای تاثیر نمیگذارد. برای رسیدن به این هدف، باید خود سانتریفیوژها نابود شوند.»
نگرانی از غیبت بازرسان
آژانس بینالمللی انرژی اتمی که ماموریت نظارت بر فعالیتهای غنیسازی در سایتهای فردو و نطنز را برعهده دارد، اکنون با چالش جدی مواجه شده است.
بازرسان این سازمان که کمیت و کیفیت اورانیوم تولیدی ایران را کنترل میکردند، بهدلیل نگرانیهای امنیتی از هر دو مجتمع خارج شدهاند.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، جمعه اعلام کرد که عملیات بازرسی به دلایل امنیتی متوقف شده است.
داونپورت در اینباره هشدار داد: «در شرایطی که ایران به مرز تولید سلاح هستهای نزدیک شده، نظارتهای آژانس برای جلوگیری از سوءاستفاده از مواد هستهای ضروری است. با این حملات، اسرائیل عملا تضمین کرده که این نظارتها برای مدتی متوقف بماند.»
جیم والش، کارشناس مطالعات امنیتی موسسه فناوری ماساچوست، معتقد است این تحولات ممکن است جریانهای تندرو در ایران را تقویت کند.
والش تاکید کرد: «حملات اسرائیل احتمالا آن دسته از مقامات ایرانی را که سالهاست خواهان دستیابی سریع به سلاح هستهای هستند، در موضع قویتری قرار میدهد و گرایش سیاسی قطعا به سمت طرفداران تولید بمب هستهای متمایل خواهد شد.»
خبرگزاری رویترز شنبه ۲۴ خرداد در گزارشی نوشت بامداد جمعه، جنگندههای اسرائیلی نه فقط تاسیسات هستهای و کارخانههای موشکسازی جمهوری اسلامی، بلکه شماری از چهرههای کلیدی در زنجیره فرماندهی نظامی و گردانندگان برنامه اتمی تهران را هدف قرار دادند. ضرباتی که بهگفته تحلیلگران، بهوضوح اعتبار جمهوری اسلامی را هم در داخل کشور و هم نزد متحدان منطقهایاش خدشهدار کرده و میتواند ساختار رهبری حکومت را دچار تزلزل کند.
مایکل سینگ، مدیر اندیشکده واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک و مقام پیشین دولت جورج بوش، به رویترز گفت: «یکی از اهداف اسرائیل از این اقدام، بهاحتمال فراوان، امید به تغییر رژیم در ایران است.»
او افزود: «آنها ترجیح میدهند مردم ایران خودشان علیه حکومت برخیزند.»
به گفته سینگ، شمار محدود تلفات غیرنظامی در دور نخست حملات نیز نشانگر هدفی وسیعتر از یک عملیات صرفا نظامی است.
پیام مستقیم نتانیاهو به مردم ایران
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در سخنانی ویدیویی که پس از آغاز حملات جنگندهها به تاسیسات هستهای و سامانههای پدافندی جمهوری اسلامی منتشر شد، بهطور مستقیم با مردم ایران سخن گفت.
او با یادآوری اینکه اقدامات اسرائیل علیه حزبالله لبنان منجر به تشکیل دولتی جدید در بیروت و فروپاشی حکومت بشار اسد در سوریه شد، خطاب به مردم ایران گفت: «من باور دارم که روز آزادی شما نزدیک است. و وقتی آن روز فرا برسد، دوستی بزرگ میان دو ملت باستانی ما دوباره شکوفا خواهد شد.»
با اینحال، رویترز نوشته است بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که حتی با وجود خسارت گسترده واردشده از سوی اسرائیل، «دههها دشمنی میان مردم ایران و اسرائیل، چه در سطح حاکمیت و چه در میان بخشهایی از جمعیت شیعه کشور»، مانعی جدی در مسیر بسیج عمومی برای سرنگونی نظام محسوب میشود.
این خبرگزاری از قول سینگ هشدار داد: «هیچکس نمیداند برای شکلگیری یک اپوزیسیون موثر در ایران، چه شرایطی لازم است.»
آغاز فاز نخست عملیاتی طولانیمدت
ارتش اسرائیل گفته است حملات بامداد جمعه تنها فاز نخست از یک عملیات طولانیمدت بوده است. کارشناسان نیز پیشبینی میکنند اسرائیل در ادامه، حملات بیشتری به تاسیسات کلیدی هستهای جمهوری اسلامی انجام دهد تا روند پیشرفت برنامه اتمی تهران را کُند کند ـ حتی اگر توانایی فنی لازم را برای نابودی کامل آن نداشته باشد.
جمهوری اسلامی میگوید برنامه هستهایاش صرفا اهداف غیرنظامی دارد اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی هفته گذشته اعلام کرد تهران در حال نقض تعهدات خود در چارچوب معاهده جهانی منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) است.
نخستین موج حملات اسرائیل، چهرههای ارشد در ساختار برنامه هستهای و نظامی جمهوری اسلامی را هدف قرار داد، بخش بزرگی از سامانه پدافند هوایی در ایران را از کار انداخت و تاسیسات غنیسازی در سطح زمین را در یکی از سایتهای هستهای جمهوری اسلامی منهدم کرد.
سفارت اسرائیل در واشینگتن در بیانیهای به رویترز گفت: «دولت دموکراتیک اسرائیل باور دارد این مردم یک کشور هستند که باید مسیر سیاسی و حاکمان خود را تعیین کنند. آینده ایران تنها به دست مردم ایران رقم خواهد خورد.»
نتانیاهو پیش از این و در ماه سپتامبر سال گذشته خواستار تغییر حکومت در ایران شده بود.
در این میان، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در حالی که به اسرائیل برای دفاع از خود در برابر حملات موشکی متقابل جمهوری اسلامی کمک کرده، تاکنون هیچ نشانهای مبنی بر تمایل به تغییر رژیم در تهران نشان نداده است.
کاخ سفید و نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد هنوز به درخواستها برای اظهارنظر در این زمینه پاسخ ندادهاند.
توقف کامل برنامه هستهای، دور از دسترس
اسرائیل مسیری طولانی در پیش دارد تا بتواند تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی را بهطور کامل از بین ببرد.
رویترز نوشت: «کارشناسان نظامی همواره گفتهاند نابودی تمام مراکز هستهای مستقر در نقاط مختلف و مستحکم ایران با روش نظامی تقریبا غیرممکن است.»
زاخی هانگبی، مشاور امنیت ملی اسرائیل، در گفتوگو با شبکه ۱۳ تلویزیون این کشور تاکید کرد که «با اقدامات نظامی نمیتوان یک برنامه هستهای را نابود کرد» اما این عملیات میتواند شرایطی برای رسیدن به توافقی بازدارنده با آمریکا فراهم آورد.
سیما شاین، پژوهشگر در موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و تحلیلگر پیشین موساد نیز گفت: «احتمالا اسرائیل بهتنهایی توانایی نابودی کامل برنامه هستهای جمهوری اسلامی را ندارد و این امر بدون مشارکت آمریکا ممکن نیست.»
به گفته شاین، هدف قرار دادن شماری از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی که سالها در جایگاه خود نقشی کلیدی در ثبات امنیتی حکومت داشتند، میتواند از انگیزههای اسرائیل برای بیثباتسازی داخلی حکایت داشته باشد.
او افزود: «این افراد بسیار مهم، باتجربه و باسابقه بودند. حضورشان ستون ثبات ساختار امنیتی رژیم بود. در دنیای ایدهآل، اسرائیل بدون تردید ترجیح میدهد رژیم حاکم در ایران تغییر کند.»
با این حال، جاناتان پَنیکاف، مقام پیشین اطلاعات ملی آمریکا در امور خاورمیانه و پژوهشگر کنونی شورای آتلانتیک، هشدار داد که تغییر رژیم در ایران «الزاما به معنای بهتر شدن شرایط نخواهد بود».
او گفت: «سالهاست بسیاری در اسرائیل باور دارند که تغییر رژیم در ایران به دورهای بهتر خواهد انجامید اما تاریخ نشان میدهد که همیشه امکان بدتر شدن هم هست.»
