آکسیوس به نقل از یک منبع آگاه نوشت که در حالی دونالد ترامپ، جمهوری اسلامی را به حمله تهدید کرده اما او طرفدار راهحل دیپلماتیک است و استیو ویتکاف و جیدی ونس نیز معتقدند دستیابی به توافق با جمهوری اسلامی هم ممکن است و هم مطلوبتر.
با این حال، چهرههای تندرو مانند مایک والتز، مشاور امنیت ملی، و مارکو روبیو، وزیر خارجه، بیشتر از اقدام نظامی حمایت میکنند و درباره احتمال دستیابی به توافق تردید دارند.
یک مقام آمریکایی به آکسیوس گفت آنچه تاکنون میان تهران و واشینگتن رد و بدل شده، بیشتر «چانهزنی درباره شکل مذاکرات» بوده است؛ در حالی که آمریکا خواهان روندی کارآمدتر است، جمهوری اسلامی ترجیح میدهد گفتوگوها بهصورت غیرمستقیم و با سرعت کمتر پیش برود تا فرصتی برای ایجاد اعتماد و سنجش اهداف نهایی آمریکا داشته باشد.
آکسیوس با اشاره به اظهارات دوشنبه ترامپ درباره مذاکرات مستقیم بین تهران و واشینگتن، نوشت مقامهای اسرائیلی میگویند بنیامین نتانیاهو پیشاپیش در جریان مذاکرات قرار گرفته بود، با این حال، این وضعیت برای نخستوزیری که دولتهای پیشین آمریکا را بهخاطر تعامل با ایران بهشدت نقد کرده، ناخوشایند و شرمآور تلقی میشود.
کوین هَستت، مشاور اقتصادی کاخ سفید، روز سهشنبه گفت آمریکا در حال اولویتبندی شرکای تجاری خود برای آغاز مذاکرات است و این موضوع شامل چین نیز میشود.
هستت در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز گفت که مذاکرهکنندگان تجاری آمریکا در پیشبرد سیاستهای خود، اولویت را به متحدان واشینگتن دادهاند و تمرکز اصلی آنها بر کشورهایی است که سالهاست با ایالات متحده مازاد تجاری قابلتوجهی داشتهاند.
مشاور اقتصادی کاخ سفید گفت: «ترامپ تصمیم خواهد گرفت که چه زمانی و آیا اصلا با چین گفتوگو کند یا نه، اما فعلا ما این دستور را دریافت کردهایم که متحدانمان و شرکای تجاریمان مانند ژاپن، کره و دیگر کشورها را در اولویت قرار دهیم.»
دو ماه پس از صدور فرمان احیای فشار حداکثری به جمهوری اسلامی، قیمت دلار در بازار آزاد تهران به طور متوسط ۲۴.۳ درصد افزایش یافته است؛ مشابه شرایطی که در دور اول فشار حداکثری وجود داشت. ادامه این روند به کجا خواهد کشید؟
یک روز پیش از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در تاریخ ۱۶ بهمنماه ۱۴۰۳ فرمان اجرایی بازگشت به فشار حداکثری علیه جمهوری اسلامی را امضا کند، نرخ دلار در بازار آزاد ایران به رقم بیسابقه ۸۳ هزار و ۷۶۵ تومان رسیده بود.
این افزایش قیمت نتیجه پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات آبانماه ۱۴۰۳ بود. تنها دو ماه بعد، در تاریخ ۱۶ فروردین ۱۴۰۴، این عدد به ۱۰۴ هزار تومان افزایش یافت؛ جهشی معادل ۲۴.۲ درصد که در نگاه اول شاید غیرمنتظره بهنظر برسد، اما در واقع یک الگوی آشنا را تکرار میکند.
تکرار گذشته
در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷، ترامپ در دور نخست ریاستجمهوریاش، رسما از توافق هستهای خارج شد و بلافاصله فرمان آغاز کارزار «فشار حداکثری» علیه جمهوری اسلامی را صادر کرد. نرخ دلار در آن زمان شش هزار و ۳۹۰ تومان بود. دو ماه بعد، در ۱۶ تیرماه ۱۳۹۷، قیمت دلار به هفت هزار و ۹۳۰ تومان رسید؛ افزایشی نزدیک به ۲۴.۴ درصد—تقریبا همتراز با جهش دو ماهه سال ۱۴۰۴.
اول مهرماه ۱۳۹۷، پس از ۷۷ روز، دلار به ۱۶ هزار تومان رسید—افزایشی بیش از ۱۰۰ درصد نسبت به دوماه پیش از آن. برخی گزارشهای غیررسمی حتی از عبور نرخ دلار از مرز ۱۹ هزار تومان نیز خبر دادند.
برآورد بر اساس الگوی خطی
اگر روند مشابهی در سال ۱۴۰۴ تکرار شود—یعنی یک جهش ثانویه شدید پس از افزایش اولیه—بازار ارز ایران ممکن است بار دیگر با یک جهش بزرگ روبهرو شود. بر اساس این الگو، نرخ دلار در ابتدای تیرماه ۱۴۰۴ میتواند به ۲۰۰ تا ۲۱۰ هزار تومان برسد. این پیشبینی بر پایه دادههای تاریخی انجام شده، اما باید توجه داشت که شرایط سیاسی، اقتصادی، و مداخلات احتمالی سیاستگذاران میتواند این روند را تسریع یا تعدیل کند.
تعیین نرخ سوپرمارکتها با دلار
ایران اینترنشنال در بهمنماه و اسفندماه ۱۴۰۳، قیمتهای ۱۵ قلم از مواد مصرفی خانوارها را بررسی کرد. قیمت همین اقلام در ۱۶ فروردینماه ۱۴۰۴ نشان میدهد که این کالاها (که از یک مرجع مشترک دریافت شدهاند)، به طور متوسط نسبت به بهمنماه ۱۴۰۳، حدود ۲۳.۶ درصد افزایش قیمت داشتهاند. در همین بازه، قیمت دلار در بازار آزاد نیز ۲۴.۲ درصد افزایش یافته است.
این امر نشان میدهد که بازار مواد غذایی در ایران تا چه میزان به تغییرات نرخ دلار در بازار آزاد حساس است.
در فروردین ۱۴۰۴، برنج پاکستانی احمد تقریبا در بازار نایاب شده است. از سوی دیگر، روغن مایع که در اسفندماه ۱۴۰۳ کمیاب شده بود، در فروردینماه مجددا در بازار موجود شده و قیمت آن ۳۴ درصد کاهش یافته است.
قیمت روغن خوراکی در پی خروج شرکت صافولا از ایران و تصاحب اموال آن از سوی خانواده مدلل، برای مدتی دچار نوسانات شدید شد. همچنین، قیمت پوشک بچه نیز کاهش ۵ درصدی را تجربه کرده است. سایر اقلام این سبد، از ۳ تا ۷۶ درصد افزایش قیمت نسبت به بهمنماه ۱۴۰۳ داشتهاند.
تفاوت فشار حداکثری اول و دوم
در حال حاضر، با گذشت دو ماه از آغاز دور دوم فشار حداکثری، اگرچه افزایش قیمت دلار شرایطی مشابه با دو ماه نخست دور اول ایجاد کرده، اما تفاوتهایی نیز وجود دارد.
نخست آنکه جمهوری اسلامی یکبار این فشار را تجربه کرده و طبیعتا آموختههایی از آن دارد. در مقابل، آمریکا نیز تجربیاتی از دور نخست در اختیار دارد.
در ۱۴ فروردینماه، وبسایت تخصصی کپلر گزارش داد که چین، همزمان با تشدید فشارهای آمریکا، از ثبت سفارش جدید برای خرید نفت خام ایران خودداری کرده است؛ بهطوریکه حتی پالایشگاههای خصوصی کوچک چینی نیز سفارشی ثبت نکردهاند. همچنین، قیمت نفت ایران در بازار چین بهشدت کاهش یافته است.
پالایشگاههای کوچک چین، موسوم به «قوری»، از آخرین مشتریان نفت ایران در دوران تحریم بودهاند که آن را با قیمت نازل خریداری میکردند.
در اسفندماه ۱۴۰۳ نیز مشخص شد که عراق به دنبال یافتن منابع جایگزین برای واردات گاز و برق است و قصد دارد خرید خود از ایران را کاهش دهد. جمهوری اسلامی این منابع انرژی را در دوران تحریم «تحریمناپذیر» معرفی کرده بود. صادرات انرژی به عراق از معدود راههای تامین مالی جمهوری اسلامی در دوران تحریم محسوب میشد که آمریکا با توجه به شرایط ویژه عراق، آن را از تحریم معاف کرده بود.
از سوی دیگر، در سال ۱۳۹۷ (دور نخست فشار حداکثری)، کشور هنوز با بحران زنجیرهای انرژی که جمهوری اسلامی آن را «ناترازی» مینامد، مواجه نبود. اما در سال ۱۴۰۳، همین بحران باعث شد که از مجموع ۲۹۱ روز کاری سال، ۷۲ روز (حدود یکچهارم سال) در چند استان به دلیل کمبود گاز یا برق، تعطیل یا نیمهتعطیل اعلام شوند.
در آغاز سال ۱۴۰۴ نیز با تنش میان دو استان اصفهان و یزد بر سر بحران کمآبی، به نظر میرسد که در فصل گرم پیش رو، کمبود آب نیز به کمبود گاز و برق اضافه شود.
بهبیان دیگر، در دور دوم فشار حداکثری، جمهوری اسلامی علاوه بر محدودیت در منابع ارزی، با چالشهای داخلی همچون بحران انرژی نیز روبهروست که این امر با تعطیلیهای گسترده، به کاهش تولید داخلی منجر میشود.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، گفت مسیر دیپلماسی میان تهران و واشینگتن همچنان باز است، اما هشدار داد در صورت ادامه تهدید، جمهوری اسلامی پاسخ قاطعی خواهد داد. عراقچی نوشت: «اکنون توپ در زمین آمریکاست. اگر واقعا بهدنبال راهحلی دیپلماتیک است، ما مسیر را نشان دادهایم.»
او در یادداشتی در روزنامه واشینگتنپست نوشت که این لحظه، فرصتی است برای آنکه ایالات متحده «سرانجام رییسجمهوری صلحطلب داشته باشد» و اینکه استفاده از این فرصت، «یک انتخاب» است.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی در بخش دیگری از یادداشت خود به تبادل «مجموعهای از پیامها و نامهها» میان دو کشور طی هفتههای اخیر اشاره کرد و گفت برخلاف برخی برداشتها، این تماسها از سوی تهران نه نمادین بوده و نه تشریفاتی، بلکه «تلاشی واقعی برای شفافسازی مواضع و گشودن روزنهای بهسوی دیپلماسی» بودهاند.
عراقچی با اشاره به اظهارات اخیر دونالد ترامپ گفت که تهران آمادگی دارد «با جدیت و با هدف دستیابی به توافق» وارد گفتوگو شود. او تاید کرد که قرار است روز شنبه مذاکرات غیرمستقیمی میان دو طرف در عمان برگزار شود و این مذاکرات را «هم فرصت و هم آزمون» خواند.
او در ادامه خاطرنشان کرد که افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، پیام عکس نسبت به دیپلماسی ارسال میکند و تاکید کرد: «به روشنی بگویم: ایران دیپلماسی را ترجیح میدهد، اما به خوبی میداند چگونه از خود دفاع کند. ما در گذشته هرگز در برابر تهدیدها کوتاه نیامدیم و اکنون یا در آینده نیز کوتاه نخواهیم آمد. ما خواهان صلح هستیم، اما هرگز تسلیم نخواهیم شد.»
در آستانه مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا، یک دیپلمات در خاورمیانه به خبرگزاری رویترز گفت که تهران احتمال گفتوگوهای مستقیم با واشینگتن را رد نکرده، اما آغاز چنین مذاکراتی را منوط به اقداماتی ملموس از سوی آمریکا دانسته است.
این دیپلمات که نامش فاش نشده، به رویترز گفت: «ایرانیها به ما گفتهاند که مذاکرات مستقیم ممکن است، اما باید نشانهای از حسن نیت وجود داشته باشد؛ مثلا برخی تحریمها برداشته شود یا بخشی از پولهای بلوکهشده ایران آزاد شود.»
به گفته این منبع، آمریکا تمایل دارد موضوعات دیگری از جمله نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی و برنامه موشکهای بالستیک آن را نیز وارد مذاکرات کند.
مقامهای جمهوری اسلامی نیز به رویترز گفتند که تهران با احتیاط، اعتماد اندک و با تردیدهای عمیق نسبت به نیتهای آمریکا در مذاکرات شرکت خواهد کرد.
در آستانه مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا، یک دیپلمات در خاورمیانه به خبرگزاری رویترز گفت که تهران احتمال گفتوگوهای مستقیم با واشینگتن را رد نکرده، اما آغاز چنین مذاکراتی را منوط به اقداماتی ملموس از سوی آمریکا دانسته است.
این دیپلمات که نامش فاش نشده، به رویترز گفت: «ایرانیها به ما گفتهاند که مذاکرات مستقیم ممکن است، اما باید نشانهای از حسن نیت وجود داشته باشد؛ مثلا برخی تحریمها برداشته شود یا بخشی از پولهای بلوکهشده ایران آزاد شود.»
به گفته این منبع، آمریکا تمایل دارد موضوعات دیگری را نیز وارد مذاکرات کند؛ از جمله نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی و برنامه موشکهای بالستیک آن.
مقامهای جمهوری اسلامی نیز به رویترز گفتند که جمهوری اسلامی با احتیاط، اعتماد اندک و با تردیدهای عمیق نسبت به نیتهای آمریکا در مذاکرات شرکت خواهد کرد.
ترامپ گفته است که مذاکرات روز شنبه در عمان بهصورت مستقیم برگزار خواهد شد، اما عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی سهشنبه، ۱۹ فروردین بار دیگر بر موضع تهران تاکید کرد و گفت این مذاکرات باید غیرمستقیم باشد.
او با اشاره به «فشارها و تهدیدهای آمریکا» به خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، ایرنا، گفت:«مذاکرات غیرمستقیم میتواند تضمینکننده یک گفتوگوی واقعی و مؤثر باشد.»
عراقچی افزود که این مذاکرات با حضور خودش و استیو ویتکاف، نماینده ترامپ در امور خاورمیانه و با میانجیگری بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان برگزار خواهد شد.
به گفته منابع ایرانی و منطقهای، تهران پیش از هرگونه مذاکره رو در رو با مقامات آمریکایی، خواهان اقدامات ملموس و اعتمادساز از سوی ایالات متحده است.
یکی از دیپلماتهای منطقه که نامش اعلام نشد، به رویترز گفت: «ایرانیها به ما گفتهاند که مذاکرات مستقیم ممکن است، اما باید نشانهای از حسن نیت وجود داشته باشد؛ مثل رفع برخی تحریمها یا آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکه شده.»
روسیه نیز از هر دو گزینه، چه مذاکرات مستقیم و چه غیرمستقیم میان جمهوری اسلامی و آمریکا، حمایت میکند و آن را فرصتی برای کاهش تنشها میداند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، سهشنبه گفت: «ما میدانیم که برخی تماسها، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، در عمان برنامهریزی شده است.»
در همین حال، مجلس دومای روسیه نیز روز سهشنبه توافقنامه مشارکت راهبردی بیستساله با ایران را تصویب کرد؛ اقدامی که نشاندهنده تعمیق روابط نظامی میان دو کشور است.
با این همه، آندری رودنکو، معاون وزیر امور خارجه روسیه گفت حمله احتمالی آمریکا به ایران، بدترین عواقب را برای منطقه به همراه خواهد داشت.
او تاکید کرد که در صورت وقوع این حمله، روسیه ملزم به ارائه کمک نظامی به تهران نخواهد بود و نباید این کار را انجام دهد، اما تمام اقدامات را برای حل مناقشه و رفع تنشها انجام خواهد داد.
رودنکو همچنین گفت روسیه، چین و جمهوری اسلامی اکنون در مسکو در حال بررسی سناریوهای بعد از رسیدن به توافق میان تهران و واشینگتن هستند.
تلاشها برای حلوفصل اختلافات بر سر برنامه هستهای ایران — که تهران آن را صرفا برای مصارف غیرنظامی میداند اما کشورهای غربی آن را مقدمهای برای ساخت بمب اتمی تلقی میکنند — بیش از ۲۰ سال است که ادامه دارد و تاکنون به نتیجه نرسیده است.
ترامپ در دوره نخست ریاست جمهوری خود در سال ۲۰۱۷، توافق هستهای سال ۲۰۱۵ میان ایران و شش قدرت جهانی — آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، بریتانیا و آلمان — را کنار گذاشت و مذاکرات از آن زمان به بعد متوقف شد.
افزایش تنشها
با شعلهور شدن آتش جنگ در خاورمیانه از سال ۲۰۲۳ با جنگها در غزه و لبنان، حملات در یمن، تبادل آتش میان جمهوری اسلامی و اسرائیل و تغییر رژیم در سوریه، هشدارهای ترامپ درباره اقدام نظامی، نگرانیها را در سراسر منطقه صادرکننده نفت برانگیخته است.
در تهران، مقامات جمهوری اسلامی هشدارهای ترامپ را تلاشی برای تحت فشار قرار دادن خود جهت پذیرش امتیازات مورد نظر آمریکا یا روبهرو شدن با حملات هوایی تلقی میکنند.
سه مقام جمهوری اسلامی به رویترز گفتند که آمریکا به دنبال گنجاندن موضوعات دیگری همچون نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی و برنامه موشکی این کشور در مذاکرات است؛ موضوعاتی که به گفته آنان کاملا مردود است و تهران درباره آنها مذاکره نخواهد کرد.
بهنوشته پریسا حافظی، خبرنگار رویترز، یک مقام ارشد جمهوری اسلامی گفت: «ترامپ به دنبال توافقی جدید است: پایان دادن به نفوذ منطقهای تهران، برچیدن برنامه هستهای و توقف فعالیتهای موشکی. اینها برای تهران غیرقابل قبول است. برنامه هستهای ما قابل برچیدن نیست.»
مقام دیگری افزود: «دفاع ما قابل مذاکره نیست. چگونه تهران میتواند خلع سلاح شود، در حالی که اسرائیل سلاحهای هستهای در اختیار دارد؟ اگر اسرائیل یا دیگران به ما حمله کنند، چه کسی از ما محافظت خواهد کرد؟»
اسرائیل که مدتهاست جمهوری اسلامی را بزرگترین تهدید منطقهای خود میداند، سال گذشته متحد لبنانی تهران، حزبالله، را شکست داد. نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، دوشنبه زمانی که رییسجمهوری آمریکا از مذاکرات شنبه پرده برداشت، در کنار او بود.
نتانیاهو که بارها دولتهای آمریکا را به اقدام نظامی علیه برنامه هستهای ایران تشویق کرده است، گفت که یک راهحل دیپلماتیک خوب است، به شرطی که «بهطور کامل» اجرا شود و به عنوان نمونه به برچیده شدن کامل برنامه هستهای لیبی اشاره کرد.
جمهوری اسلامی نیز در واکنش به هشدارهای ترامپ درباره اقدام نظامی، اعلام کرده که تحت تاثیر تهدیدها قرار نخواهد گرفت.
جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته بارها با تحریمهای شدید مواجه شده و در برابر آنها ایستادگی کرده است. فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی نیز تهدید کردهاند که در صورت افزایش فشارها، مانع صادرات نفت منطقهای، که بخش قابلتوجهی از انرژی جهان را تامین میکند، خواهند شد.