خبرگزاری مهر از فعال شدن پدافند هوایی اصفهان خبر داد
خبرگزاری مهر وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی شامگاه دوشنبه ۲۵ آبان از فعال شدن پدافند هوایی در اصفهان خبر داد.
خبرگزاری مهر وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی شامگاه دوشنبه ۲۵ آبان از فعال شدن پدافند هوایی در اصفهان خبر داد.
علیرضا دبیر، رئیس فدراسیون کشتی در گفتوگویی با خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران گفت: «من از اینکه به حاکمیت جمهوری اسلامی تعلق دارم، خدا را شکر میکنم. این نظام، نظام اسلامی است نه سلطنتطلب و نه کثافتکاری. من به این موضوع افتخار میکنم. این اعتقاد قلبی من است.»
دبیر در بخش دیگری از این گفتوگو، درباره هزینه کردن از بودجه شهرداری تهران برای ساخت پارک در لبنان گفت: «سال ۱۳۸۶ با مصوبه شورای شهر تهران، مبلغ ۳ میلیارد تومان برای ساخت پارک ایرانیان در جنوب لبنان اختصاص دادیم. آن زمان بعضیها میگفتند چرا باید پول را به آنجا ببریم و در لبنان هزینه کنیم؟ من دسترسی خوبی به قاسم سلیمانی داشتم و مستقیم از او پرسیدم که درباره این حرفها چه نظری دارد. او خندید و گفت: "۳ میلیارد چه پولی است؟"»
دبیر با تأیید اینکه در مسابقات جهانی، به دلیل اعتراضات در رقابتهای کشتی فرنگی، از حضور در سالن گرم و کنار تشک منع شده و به جایگاه بالا هدایت شده است، درباره احتمال جریمه از سوی اتحادیه جهانی کشتی گفت: «بله، هنوز هم ادامه دارد و میخواهند در کمیته انضباطی مطرح کنند. زمانی یا نقدی، هرچه میخواهد باشد، اصلاً برای من مهم نیست.»
او در پاسخ به پرسشی درباره توسعه امکانات و ساختوسازهای فدراسیون کشتی گفت: «باید ایراد خودمان را ببینیم؛ یک نفر از نردبان بالا میرود، بهجای اینکه ما هم تلاش کنیم بالا برویم، میخواهیم او را پایین بکشیم. این کار خوبی نیست.»
در بخش دیگری، رئیس فدراسیون کشتی به ارزیابی عملکرد پژمان درستکار، سرمربی تیم ملی کشتی آزاد، و حسن رنگرز، سرمربی تیم ملی کشتی فرنگی، پرداخت و ضمن اعلام رضایت کلی از آنها گفت: «بله، هم از درستکار و هم از حسن رنگرز رضایت دارم. البته اینکه بگوییم پژمان ایراد ندارد یا حسن ایراد ندارد، درست نیست. خودشان هم میدانند که ایراد دارند. من هم ایراد دارم.»
دبیر معیار قضاوت درباره عملکرد سرمربیان را نظر کشتیگیران عنوان کرد و گفت: «پژمان خودش میداند که اگر همین الان فردی را بهتر از او پیدا کنم، حتماً او را جایگزین میکنم و اصلاً تعارف ندارم.»
او گفت: «شما میخواهید بدانید پژمان خوب است یا نه؟ بروید از حسن یزدانی، امیرحسین زارع و بچههای تیم سؤال کنید. اینها خودشان قهرمان جهان و المپیک هستند. از آنها درباره مسائل فنی سؤال کنید. رحمان و سایر بچهها هم میتوانند نظر بدهند که آیا پژمان درستکار کارش را بلد است یا نه. خود کشتیگیران کارشناسان این موضوع هستند. مطمئن باشید اگر فردی بهتر از پژمان درستکار یا حسن رنگرز پیدا کنم، از او استفاده میکنم.»
سازمان حقوق بشر ایران از اعدام ۷۴ شهروند معترض و زندانی سیاسی در حدود هشت ماه گذشته خبر داد و اعلام کرد دستکم ۱۲۱ نفر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ به اعدام محکوم شدهاند. این سازمان درباره افزایش خطر اعدام معترضان در آستانه نخستین سالگرد اعتراضات دیماه هشدار داد.
این سازمان در گزارشی که دوشنبه ۲۵ آبان منتشر شد، اعلام کرد اعدام این تعداد زندانی سیاسی در فاصله ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۵ آبان سال جاری، از دهه ۱۳۶۰ تاکنون در چنین مدت کوتاهی سابقه نداشته است.
از ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، جمهوری اسلامی ۳۹ مرد بازداشتشده در ارتباط با اعتراضات دیماه، دو نفر از معترضان جنبش «زن، زندگی، آزادی»، ۱۶ زندانی سیاسی به اتهام ارتباط با گروههای مخالف ممنوعشده و ۱۷ نفر را به اتهام جاسوسی یا همکاری با دولتهای خارجی اعدام کرده است.
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، گفت از اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، بهطور میانگین هر هفته بیش از یک معترض اعدام شده است، اما واکنش جامعه جهانی به اندازهای قاطع نبوده که هزینه سیاسی این اعدامها را افزایش دهد و جمهوری اسلامی را از ادامه آنها بازدارد.
بر اساس گزارشهای منابع حقوق بشری و اعدامهای ثبتشده، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تا ۱۷ آبان دستکم ۸۷ نفر با اتهامهای سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شدهاند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با اتهامهای مشابه در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، دوشنبه ۲۵ آبان در پاسخ به سوال علیرضا محبی، خبرنگار ایراناینترنشنال، درباره کشتار معترضان در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، تاکید کرد که سازمان ملل این کشتار را محکوم کرده است و نقض حقوق بشر در ایران را غیرقابل قبول خواند.
دستکم ۳۰ حکم اعدام تایید شده است
در میان ۱۲۱ معترض محکوم به اعدام، دستکم پنج نفر هنگام وقوع جرایم انتسابی کمتر از ۱۸ سال داشتند و شش زن نیز حضور دارند.
با وجود گسترش اعتراضات دیماه به هر ۳۱ استان کشور، پروندههای ثبتشده در این گزارش تنها به ۱۵ استان مربوط میشوند.
از میان ۱۲۱ پرونده، تنها هفت مورد را منابع رسمی اعلام کردهاند و جزییات دو مورد در گفتوگوی وکلا با پایگاه خبری امتداد منتشر شده است. سازمان حقوق بشر ایران ۶۷ پرونده را راستیآزمایی کرده و ۴۵ مورد دیگر را سایر سازمانهای حقوق بشری گزارش دادهاند.
این سازمان تاکید کرد به دلیل نبود شفافیت و محدودیت دسترسی به اطلاعات، آمار منتشرشده حداقل موارد شناساییشده را نشان میدهد و بررسی گزارشهای دیگر درباره صدور احکام اعدام همچنان ادامه دارد.
حکم اعدام دستکم ۳۰ نفر از معترضان در دیوان عالی کشور تایید شده است. حکم برخی دیگر نیز پس از صدور نقض شده و پرونده آنان برای رسیدگی مجدد به شعبههای همعرض ارجاع شده است.
صدها معترض دیگر نیز در زندانهای ایران با اتهامهایی روبهرو هستند که میتواند به صدور حکم اعدام منجر شود یا پیشتر به اعدام محکوم شدهاند.
کانون نویسندگان ایران نیز ۲۴ آبان اعلام کرد حکم اعدام پیمان فرحآور، ترانهسرای اهل گیلان، به اتهامهای «بغی» و «محاربه» قطعی شده است.
نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، نیز خبر داد حکم اعدام فرحآور، زندانی محبوس در زندان لاکان رشت، به شعبه اجرای احکام ارجاع شده است.
شکنجه، اعترافات اجباری و محرومیت از وکیل مستقل
بازداشتشدگان اعتراضات به دلیل امنیتی تلقی شدن پروندههایشان، بهطور سیستماتیک از دسترسی به وکیل انتخابی محروم میشوند و بر اساس تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، ناچارند وکیل خود را از میان وکلای مورد تایید حکومت انتخاب کنند.
سازمان حقوق بشر ایران ۲۶ اردیبهشت نیز هشدار داده بود که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی از این وکلا برای تسهیل و تسریع اعدام معترضان بازداشتشده استفاده میکند.
در این گزارش همچنین استفاده سیستماتیک از شکنجه، نقض جدی حقوق متهمان و محرومیت آنان از دادرسی عادلانه مستند شده است. رسانههای حکومتی اعترافات اجباری صدها معترض را، در بیشتر موارد پیش از آغاز رسیدگی قضایی، پخش کردهاند.
خانوادههای محکومان به اعدام نیز برای جلوگیری از اطلاعرسانی تهدید میشوند و در موارد بسیاری، ماموران اعضای خانواده را برای اعمال فشار بر متهمان و گرفتن اعترافات دروغین بازداشت کردهاند.
کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» نیز در بیانیه ۱۹ آبان خود، جمهوری اسلامی را «رژیم اعدام و سرکوب» خواند و اعلام کرد «ماشین کشتار ولایت فقیه» همچنان قربانی میگیرد.
این کارزار با اشاره به گزارشهای شکنجه و اعدام مصنوعی حسن دیوبند و حمید کاظمی پیش از اجرای حکم اعدام آنان، اعلام کرد «حاکمیت جنایتکار» این دو زندانی سیاسی را «به قتل رساند».
امیریمقدم گفت: «پشت این احکام اعدام، روایتهای هولناکی از شکنجه وجود دارد که در تصور نمیگنجد.»
او افزود معترضان جوان بر اساس اعترافات گرفتهشده زیر شکنجه و پس از محاکمههای بهشدت ناعادلانه در دادگاههای انقلاب به اعدام محکوم شدهاند و حتی وکلایی که بهطور واقعی از آنان دفاع میکنند، با تهدید، آزار و خطرات جدی برای امنیت شخصی خود روبهرو هستند.
امیریمقدم با هشدار درباره احتمال اعدام شمار بیشتری از معترضان در آستانه نخستین سالگرد اعتراضات دیماه، از دولتهای اروپایی خواست پیامی قاطع، متحد و بدون ابهام ارسال کنند که ادامه این اعدامها پیامدهای جدی سیاسی و دیپلماتیک خواهد داشت.
او تاکید کرد: «توقف فوری تمامی اعدامها باید یکی از خواستههای اصلی در هرگونه گفتوگو با جمهوری اسلامی باشد.»
بازنشستگان مخابرات در شهرهای مختلف ایران در اعتراض به پرداخت نشدن مطالبات، مشکلات معیشتی و درمانی و اجرا نشدن تعهدات شرکت تجمع کردند. کارگران شهرداری ایلام و لایروبی آبفای بندر ماهشهر نیز در اعتراض به حقوق معوق و بلاتکلیفی شغلی دست به تجمع زدند.
بر اساس ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال و گزارش خبرگزاری ایلنا، سایت حقوق بشری هرانا و تشکلهای صنفی مستقل، بازنشستگان مخابرات دوشنبه ۲۵ آبان در شهرهایی از جمله اصفهان، ایلام، بروجرد، بیجار، تبریز، تهران، سنندج، کرمانشاه و همدان تجمع کردند.
بازنشستگان در تهران مقابل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات راهپیمایی نیز برگزار کردند.
بازنشستگان مخابرات در تجمعهای خود شعارهای «مخابرات ایران قانون نمیپذیرد»، «سهامدار عمده حق ما رو خورده»، «سهامدار غاصب، ننگت باد ننگت باد»، «مخابرات را بردند، به دست دزد سپردند»، «ستاد اجرای امام، حق ماها رو خورده» و «اعتماد مبین سپاه، حق ماها رو خورده» سر دادند.
معترضان همچنین شعارهای «دولت شده قاچاقچی، وای به حال ملت»، «دولت شده قاچاقچی، بخور بخور تو کاره»، «وزیر بیلیاقت، حامی ظالمان است»، «مدیران دروغگو، حامی ظالمانند»، «بازنشسته به پا خیز، علیه ظلم و تبعیض» و «دیگه نگید نداریم، خسته از این شعاریم» سر دادند.
شعارهای «فقط کف خیابون، به دست میاد حقمون»، «بازنشسته داد بزن، حقتو فریاد بزن»، «اجرای آییننامه، حق مسلم ماست»، «شرکت پردرآمد، چه بر سر تو آمد» و «تا حق خود نگیریم، دوشنبهها میآییم» نیز در این تجمعها شنیده شد.
بازنشستگان مخابرات ۱۸ آبان نیز در سالگرد واگذاری این شرکت به نهادهای حاکمیتی، از جمله ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد تعاون سپاه پاسداران، در شهرهای مختلف تجمع و راهپیمایی کردند.
شرکت مخابرات ایران در سال ۱۳۸۸ به کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین واگذار شد؛ کنسرسیومی که با نهادهای وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد تعاون سپاه پاسداران ارتباط داشته است.
بازنشستگان میگویند پس از این واگذاری، تعهدات شرکت درباره حقوق، مزایا و خدمات رفاهی آنان اجرا نشده و مطالباتشان همچنان بیپاسخ مانده است.
آنان خواستار اجرای آییننامههای حقوقی و رفاهی، احکام دیوان عدالت اداری، مرحله سوم متناسبسازی حقوق، پرداخت معوقات و بهبود بیمه تکمیلی شدند و به افزایش سهم پرداختی بیمه و بهروز نشدن مزایای غیرنقدی از سال ۱۴۰۰ اعتراض کردند.
در بیجار، بازنشستگان مخابرات برای صد و چهلوششمین بار تجمع کردند و خواستار رسیدگی به مطالبات ۱۷ ساله خود شدند.
ایلنا گزارش داد با وجود توافق نمایندگان وزارت ارتباطات، شرکت مخابرات و بازنشستگان در نشست ۲۱ مهر برای بررسی مطالبات و ارائه گزارش ظرف یک ماه، هنوز گزارشی از نتایج این بررسیها منتشر نشده است.
اعتراض کارگران در ایلام و بندر ماهشهر
ایلنا گزارش داد کارگران لایروبی آبفای بندر ماهشهر در اعتراض به بلاتکلیفی قراردادهای کاری و تاخیر در پرداخت حقوق، مقابل فرمانداری این شهر تجمع کردند.
بهگفته یک منبع کارگری، با خروج پیمانکار قبلی، این کارگران حدود یک ماه بدون کار و درآمد ماندهاند.
در ایلام نیز کارگران خدماتی شهرداری در اعتراض به پرداخت نشدن نزدیک به دو ماه حقوق و مزایا، مشکلات بیمه تامین اجتماعی و ثبت نشدن اطلاعات نیروهای پیمانکاری در سامانه استخدامی، مقابل شهرداری تجمع کردند.
یکی از اعضای شورای شهر ایلام در جمع معترضان وعده پیگیری مطالبات را داد و کارگران پس از این وعده به تجمع خود پایان دادند.
فشار بر کارگران نیشکر هفتتپه برای بازنشستگی پیش از موعد
ایلنا از فشار بر حدود ۶۰ کارگر رسمی شرکت کشت و صنعت نیشکر هفتتپه برای بازنشستگی پیش از موعد خبر داد.
یکی از کارگران این مجموعه گفت مدیریت شرکت به کارگرانی که سابقه اشتغال آنان به ۳۰ سال نرسیده، هشدار داده است در صورت امضا نکردن درخواست بازنشستگی، اضافهکار و مزایای رفاهی آنان قطع خواهد شد.
این کارگر همچنین از تعلیق دوماهه خود، پرداخت نشدن حقوق و جلوگیری از ورودش به محل کار به دلیل پیگیری مطالبات صنفی خبر داد.
ایلنا نوشت مدیران شرکت این اظهارات را رد کردهاند، اما این خبرگزاری اعلام کرد اسناد مربوط به فشار برای بازنشستگی پیش از موعد را در اختیار دارد.
بازنشستگان و کارگران در هفتههای گذشته نیز بارها در اعتراض به گرانی، کاهش قدرت خرید و مشکلات معیشتی و درمانی، مطالبات معوق و ناامنی شغلی تجمع کردهاند.
شماری از معترضان همچنین خواستار آزادی زندانیان سیاسی و پایان دادن به سرکوب، اعدام و سیاستهای جنگافروزانه حکومت شدهاند.
جمهوری اسلامی که سال ۱۳۸۰ برای تشکیل دولتی بدون طالبان در افغانستان با آمریکا همکاری کرد، دو دهه بعد برای محدودکردن نفوذ واشنگتن به همکاری با همان گروه روی آورد و همزمان با حفظ روابط با دولت افغانستان، تماسهایش را با طالبان گسترش داد و از بازگشت آنها به قدرت هم استقبال کرد.
۲۳ آبان ۱۳۸۰، روزنامه «جمهوری اسلامی» در تهران، تصویری از دو زن چادریپوش کابلی را در صفحه اول خود منتشر کرد و در کنار آن نوشت: «کابل نفس کشید». پیام این تیتر روشن بود: پایان نخستین دوره حکومت طالبان، از نظر این روزنامه نشانه آغاز فصلی تازه در پایتخت افغانستان بود.
نزدیک به بیست سال بعد، در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰، هنگامی که طالبان بار دیگر وارد کابل شدند، روزنامه «وطن امروز» که از حمایت حکومتی برخوردار است، در صفحه اول خود با تیتر «ولایات متحده طالبان» شکست سیاست آمریکا در افغانستان را به تصویر کشید. این عبارت که بازی زبانی با نام «ایالات متحده آمریکا» بود، نمونهای آشکار از روایت شکست آمریکا در رسانههای حکومتی ایران به شمار میرفت.
تفاوت میان این دو تیتر، پرسشی مهم درباره تغییر سیاست تهران در قبال طالبان مطرح میکند: ایران چگونه از کشوری که منافع امنیتی خود را با پایان نخستین حکومت طالبان پیوند زده بود، به وضعیتی رسید که بازگشت طالبان به قدرت را شکست راهبردی آمریکا تعبیر میکرد؟
پشت این تغییر، صرفا دگرگونی نگاه ایران به طالبان قرار نداشت. گسترش رقابت ایران با آمریکا، نگرانی تهران از حضور نظامی واشنگتن در افغانستان، رقابت بر سر نفوذ منطقهای و محاسبات امنیتی درباره آینده افغانستان، همگی در این روند نقش داشتند.
با این حال، سیاست جمهوری اسلامی ایران در قبال طالبان یکشبه تغییر نکرد. روابط دو طرف از مراحل مختلفی گذشت؛ از دشمنی و تماسهای محدود گرفته تا تعاملات سیاسی و همکاری بر پایه برخی منافع مشترک.
دشمنی ایران و طالبان در دوران حکومت ملا عمر
اختلاف ایران و طالبان صرفا به تفاوتهای مذهبی محدود نمیشد. در اواخر دهه ۷۰ شمسی، سیاستهای سختگیرانه طالبان، وضعیت هزارههای شیعه و نگرانی تهران از نفوذ این گروه در افغانستان، روابط دو طرف را بهشدت متشنج کرده بود.
شهریور ۱۳۷۷، هنگامی که طالبان مزارشریف را تصرف کردند، هشت دیپلمات ایرانی و یک خبرنگار کشته شدند. این رویداد روابط ایران و طالبان را تا آستانه رویارویی نظامی مستقیم پیش برد. تهران نیروهای خود را به مرز افغانستان منتقل کرد و تهدید به اقدام نظامی کرد، اما جنگی رخ نداد.
در تحلیلی که اندیشکده چتمهاوس در آذر ۱۳۸۰ منتشر کرد، آمده بود که طالبان در ایران از حمایت اندکی برخوردار بودند و کشته شدن دیپلماتهای ایرانی، درخواستها برای اقدام نظامی علیه این گروه را در تهران تقویت کرده بود. در همان زمان، ایران خود را از نظر مذهبی و سیاسی نیز در نقطه مقابل طالبان میدید.
گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز به این بحران اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، کشته شدن دیپلماتهای ایرانی باعث شد تهران احتمال اقدام نظامی علیه طالبان را بررسی کند. اختلافات مذهبی و سیاسی ایران و طالبان نیز بخش مهمی از تنشهای میان دو طرف بود.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و آغاز عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، تهران از برخی جنبههای حملات آمریکا انتقاد کرد و نگرانی خود را از تلفات غیرنظامیان ابراز داشت. با این حال، مخالفت ایران با عملیات آمریکا به معنای آن نبود که تهران خواهان ادامه حکومت طالبان باشد.
برعکس، با سقوط طالبان، برخی از نگرانیهای مهم امنیتی ایران در حال کاهش بود. حکومت طالبان یکی از مخالفان سیاسی و امنیتی ایران به شمار میرفت و تهران فرصت میدید که گروههای سیاسی دارای روابط نزدیک با ایران در ساختار آینده افغانستان نفوذ بیشتری پیدا کنند.
با وجود تنش در روابط ایران و آمریکا، دو کشور در سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۱) درباره آینده افغانستان اهداف مشترک محدودی نیز داشتند. ایران از ائتلاف شمال، مخالف طالبان، حمایت میکرد و در کنفرانس بن نقش دیپلماتیک مهمی در روند تشکیل دولت جدید افغانستان ایفا کرد. یکی از خواستههای تهران نیز این بود که طالبان در دولت جدید مشارکت نداشته باشند.
جیمز دابینز، نماینده پیشین وزارت خارجه آمریکا، بعدها نقش محمدجواد ظریف، نماینده ایران در مذاکرات بن، را مهم توصیف کرد. اسناد دیپلماتیک آمریکا که آرشیو امنیت ملی دانشگاه جورج واشنگتن منتشر کرده است نیز به همکاری محدود واشنگتن و تهران در روند تشکیل دولت جدید افغانستان اشاره دارند.
این همکاری به معنای شکلگیری یک اتحاد گسترده میان دو کشور نبود، اما نشان میداد که در سال ۲۰۰۱، برخی از اهداف واشنگتن و تهران درباره افغانستان به یکدیگر نزدیک شده بودند.
«کابل نفس کشید»؛ سقوط نخستین حکومت طالبان و محاسبات ایران
در آستانه پایان نخستین دوره حکومت طالبان، تهران از شکلگیری ساختار سیاسی در افغانستان حمایت میکرد که گروههای قومی و جریانهای سیاسی مختلف در آن سهم داشته باشند و یک گروه، مانند طالبان، بار دیگر کنترل سراسر کشور را در دست نگیرد.
کمال خرازی، وزیر خارجه وقت ایران، در ۲۳ آبان همان سال گفته بود که مردم افغانستان باید بر اساس اصل دموکراتیک «یک نفر، یک رأی» درباره آینده کشورشان تصمیم بگیرند.
صداوسیمای ایران نیز در تفسیری که در همان روز منتشر کرد، استدلال کرده بود که طالبان باید برای همیشه از دولت آینده افغانستان کنار گذاشته شوند. تهران خواهان مشارکت جریانهای مختلف قومی و سیاسی در ساختار سیاسی افغانستان بود، اما از بازگشت طالبان به قدرت حمایت نمیکرد.
یکی از دیپلماتهای طالبان در دوره نخست حکومت این گروه در پاکستان، به شرط فاش نشدن نامش، به افغانستان اینترنشنال ـ پشتو گفت که پیش از حمله آمریکا، آنان در اسلامآباد با سفارت ایران درباره حملات احتمالی و حمایت تهران گفتوگو کرده بودند، اما پاسخ مثبتی دریافت نکردند.
او گفت: «به ما گفته شد که سفارت ایران پیشنهادهای ما را با وزارت خارجه در تهران در میان خواهد گذاشت، اما حملات آمریکا خیلی زود آغاز شد و ما دیگر از سفارت ایران پاسخی دریافت نکردیم. با این حال، در آن زمان میدانستیم که ایران هیچوقت از ما حمایت نمیکند.»
پشت این موضع، محاسبات مهمی برای ایران وجود داشت. پایان حکومت طالبان فرصتی برای شکلگیری دولتی فراهم میکرد که تهران بتواند با آن روابط برقرار کند و همزمان نگرانیهای خود را درباره امنیت مرزها و حفاظت از جوامع شیعه کاهش دهد.
محمد اقبال عزیزی، مشاور پیشین رییسجمهوری افغانستان، میگوید تهران کاملا با سقوط طالبان موافق بود، اما نمیخواست نفوذ آمریکا در آینده افغانستان چنان گسترش یابد که بر محاسبات امنیتی ایران تأثیر بگذارد.
پس از سقوط رژیم طالبان در سال ۲۰۰۱ و در دوران حضور آمریکا در افغانستان، تهران طالبان را ابزاری برای محدود کردن نفوذ آمریکا و وارد کردن هزینههای نظامی و اقتصادی به این کشور میدانست؛ هدفی که طالبان نیز دنبال میکردند.
این همسویی منافع، زمینه حمایت غیرمستقیم ایران از طالبان را فراهم کرد. تهران به این گروه پناهگاه و منابع در اختیار گذاشت تا بتواند جنگی با شدت محدود را ادامه دهد و دولت افغانستان، برخوردار از حمایت غرب، را تضعیف کند. طالبان نیز در کنار پاکستان، یک همسایه دیگر را بهعنوان حامی خود یافتند.
علاوه بر این، شورش طالبان برای تهران این مزیت را داشت که افغانستان به اندازهای بیثبات بماند که به پایگاهی برای نیروهای ضدایرانی، از جمله جیشالعدل و دیگر گروههای مسلح، تبدیل نشود یا به یک پایگاه نظامی بلندمدت آمریکا در منطقه بدل نگردد.
در همین چارچوب، جمهوری اسلامی ایران در نصرتآباد و اشار در استان سیستان و بلوچستان، پیرانج در خراسان رضوی و همچنین همتآباد و مهرشهر زاهدان، برای شماری از رهبران طالبان پناهگاهها و مدارس دینی ایجاد کرد.
محمد اشرف غنی، رییسجمهور پیشین افغانستان، نیز در یک نشست خبری در ۲۷ اسفند ۱۳۹۴ گفته بود که ایران به طالبان سلاح و مهمات میدهد.
سقوط طالبان برای ایران چند پیامد مهم داشت. نخست، گروهی از قدرت کنار رفت که با منافع مذهبی و امنیتی تهران بهشدت مخالف بود. دوم، ایران فرصتی یافت تا نفوذ متحدان و شرکای سیاسی پیشین خود را در کابل گسترش دهد. سوم، مشارکت تهران در روند تشکیل دولت جدید افغانستان زمینه حفظ نفوذ سیاسی ایران در کشور همسایه را فراهم میکرد.
با این حال، استقبال از سقوط طالبان به معنای پذیرش حضور نظامی گسترده آمریکا در افغانستان نبود.
در ماههای نخست، همکاری ایران و آمریکا در روند تشکیل دولت جدید افغانستان اهمیت داشت، اما در بهمن ۱۳۸۰، قرار گرفتن ایران در فهرست «محور شرارت» از سوی جورج دبلیو بوش، رییسجمهور وقت آمریکا، روابط دو کشور را بیش از پیش متشنج کرد.
از آن پس، حضور نظامی بلندمدت آمریکا در افغانستان به نگرانی امنیتی مستقلی برای تهران تبدیل شد. ایران به گسترش حضور نظامی آمریکا در شرق و غرب خود از منظر امنیت ملی مینگریست و افزایش نفوذ واشنگتن در افغانستان را بخشی از رقابت منطقهای میدانست.
به این ترتیب، میان رضایت ایران از سقوط طالبان و مخالفتش با حضور گسترده آمریکا در افغانستان تناقضی شکل گرفت. تهران با پایان حکومت نخست طالبان موافق بود، اما نمیخواست ساختار سیاسی و امنیتی آینده افغانستان کاملاً زیر نفوذ آمریکا قرار گیرد.
از دشمنی تا تماسهای سیاسی؛ تغییر روابط در طول دو دهه
روابط ایران و طالبان پس از سقوط سال ۲۰۰۱ نیز ثابت نماند. با ادامه حضور نظامی آمریکا و وخامت روابط تهران و واشنگتن، اهمیت طالبان در محاسبات ایران بهتدریج تغییر کرد.
در گزارشهای سرویس پژوهشی کنگره آمریکا و پژوهشگران امور منطقه، به تماسهای ایران و طالبان و حمایت احتمالی از برخی عناصر این گروه اشاره شده است. گزارشها درباره گسترش روابط ایران و طالبان، بهویژه در ۹۰ شمسی، افزایش یافتند.
یکی از محورهای مهم این روابط، همسویی منافع دو طرف در مخالفت با حضور نظامی آمریکا بود. طالبان میخواستند به حضور بینالمللی به رهبری آمریکا پایان دهند؛ ایران نیز میکوشید نفوذ نظامی و سیاسی واشنگتن را در کشور همسایه خود محدود کند.
با این حال، این وضعیت را نباید به معنای همسانی کامل اهداف دو طرف دانست. حاکمیت کامل طالبان بر افغانستان برای ایران نیز خطرهایی در پی داشت. تهران درباره امنیت جوامع شیعه، موج مهاجرت، امنیت مرزها و فعالیت دیگر گروههای مسلح افراطی نگرانیهایی داشت.
از همین رو، یکی از ویژگیهای مهم سیاست ایران این بود که از یک سو روابط رسمی خود را با دولت افغانستان حفظ میکرد و از سوی دیگر، تماسهایش با طالبان را گسترش میداد.
شهریور ۱۴۰۰، حدود یک ماه پیش از بازگشت طالبان به قدرت، ایران میزبان گفتوگوهایی میان نمایندگان دولت افغانستان و طالبان شد. این نشست نشان میداد که تهران پیش از بازگشت طالبان به قدرت، وارد مرحله تعامل سیاسی با این گروه شده بود.
شورای امور جهانی هند در مقالهای تحلیلی نوشته است که موضع ایران در قبال طالبان طی دهه گذشته بهتدریج تغییر کرده است. بر اساس این تحلیل، واقعیتهای امنیتی منطقه و رقابت ایران با آمریکا، از اهمیت نسبی اختلافات مذهبی در محاسبات تهران درباره طالبان کاسته بود.
به این ترتیب، سیاست ایران در قبال طالبان از دشمنی کامل به سمت تماسهای محدود و همکاری بر پایه برخی منافع مشترک حرکت کرد. با این حال، این تغییر به معنای از میان رفتن همه اختلافات دو طرف نبود.
بیست سال بعد: «ولایات متحده طالبان»
۲۴ مرداد ۱۴۰۰، هنگامی که طالبان وارد کابل شدند و نظام جمهوری افغانستان سقوط کرد، نخستین اظهارات مقامهای ایرانی عمدتا بر شکست آمریکا و امنیت آینده افغانستان متمرکز بود.
ابراهیم رئیسی، رییسجمهور وقت ایران، در ۱۶ اوت گفت شکست نظامی آمریکا و خروج این کشور از افغانستان باید به فرصتی برای بازگشت زندگی، امنیت و صلح پایدار به این کشور تبدیل شود.
رئیسی در اظهارات خود مستقیما نام طالبان را ذکر نکرد. او از گروههای افغان خواست برای دستیابی به توافق ملی تلاش کنند. بنابراین، پیام رییسجمهور ایران بر تعبیر خروج آمریکا بهعنوان یک شکست نظامی تأکید داشت، اما نمیتوان آن را تأیید همهجانبه حکومت طالبان دانست.
روزنامه «وطن امروز» در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ با تیتر «ولایات متحده طالبان» شکست سیاست آمریکا در افغانستان را به تصویر کشید. این روزنامه استدلال میکرد که آمریکا افغانستان را بدون ساختار سیاسی باثبات و ارتشی قدرتمند که توانایی دفاع از نظام را داشته باشد، ترک کرده است.
روزنامه محافظهکار دیگر ایران، «کیهان»، نیز نتیجه بیست سال حضور آمریکا را در قالب فساد، ناامنی و بازگشت طالبان به قدرت به تصویر کشید.
تمرکز اصلی این تیترها نه حمایت همهجانبه از حکومت طالبان، بلکه شکست راهبرد آمریکا بود. در روایت سیاسی ایران، مهمترین پیام تحولات افغانستان این بود که آمریکا پس از بیست سال حضور نظامی نتوانست نظامی را حفظ کند که برای پشتیبانی از آن منابع گستردهای هزینه کرده بود.
علی شمخانی، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز خروج نیروهای آمریکایی را به بیرون رانده شدن تحقیرآمیز اشغالگران تعبیر کرد. اظهارات او بر روایت شکست آمریکا در بحث سیاسی ایران تأکید داشت. سفارت ایران در کابل نیز بهطور غیرمستقیم از به قدرت رسیدن طالبان ابراز خرسندی کرد.
با این حال، در اظهارات مقامهای ایرانی درباره حکومت طالبان احتیاط نیز دیده میشد. تهران در مواضع علنی خود خواستار توافق سیاسی، ثبات و مشارکت گروههای مختلف در افغانستان بود. این موضع نشان میداد که رضایت ایران از خروج آمریکا، خودبهخود به معنای تأیید تمام سیاستهای طالبان نیست.
خروج آمریکا برای ایران فرصتی راهبردی بود، اما بازگشت طالبان به قدرت پرسشهای امنیتی و سیاسی تازهای نیز ایجاد کرد. تهران بهسرعت کوشید این نگرانیها را در چارچوب تعامل و همکاری قابلکنترل با طالبان تعریف کند.
سیاست منافع در پسِ ابراز خرسندی
برای درک تغییر موضع ایران میان سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰ سه عامل اهمیت دارد.
نخست، محاسبات امنیتی بود. نخستین حکومت طالبان از نظر مذهبی و امنیت مرزی نگرانیهای جدی برای ایران ایجاد کرده بود. پس از سقوط طالبان، حضور نظامی بلندمدت آمریکا به منبعی از فشار راهبردی برای تهران تبدیل شد. خروج آمریکا در سال ۱۴۰۰ فرصتی برای کاهش این فشار فراهم کرد.
دوم، رقابت با واشنگتن بود. در سال ۱۳۸۰، هنگام تشکیل دولت جدید افغانستان، ایران و آمریکا اهداف مشترک محدودی داشتند. اما پس از وخامت روابط دو کشور، محدود کردن نفوذ آمریکا در افغانستان به یکی از اهداف مهم منطقهای تهران تبدیل شد. تماسهای ایران با طالبان در چارچوب این رقابت گستردهتر اهمیت یافت.
سوم، حفظ نفوذ بر آینده افغانستان بود. ایران نمیخواست آینده سیاسی و امنیتی افغانستان صرفاً از سوی آمریکا یا دیگر رقبای منطقهای تعیین شود. روابط رسمی با دولتهای افغانستان و تماس با طالبان، دو وجه از همین محاسبه گسترده تهران بود.
با وجود این، روابط ایران و طالبان همچنان با اختلافات مهمی همراه است. حفاظت از جوامع شیعه، امنیت مرزها، وضعیت مهاجران، تقسیم منابع آب و اختلاف بر سر ساختار سیاسی افغانستان، از جمله مسائلی هستند که میتوانند بر آینده روابط دو طرف تأثیر بگذارند.
تفاوت میان «کابل نفس کشید» در سال۱۳۸۰ و «ولایات متحده طالبان» در سال ۱۴۰۰، نشانهای آشکار از تغییر سیاست ایران است. اما این تغییر صرفا حاصل دگرگونی نگاه تهران به یک گروه نبود؛ بلکه نتیجه بیست سال تحول در نگرانیهای امنیتی، رقابت منطقهای و تلاش برای حفظ نفوذ بر آینده افغانستان بود.
در سال ۱۳۸۰، سقوط طالبان برای ایران به معنای پایان حاکمیت گروهی بود که آن را تهدیدی امنیتی میدانست. در سال ۱۴۰۰، خروج آمریکا نشانه پایان حضور نظامیای بود که تهران سالها آن را فشاری بر امنیت منطقهای خود تلقی میکرد.
هر دو رویداد تاریخی از منظر منافع ایران قابل ارزیابی بودند. در محاسبات تهران، دشمنی و همکاری اهدافی ثابت نبودند، بلکه ابزارهایی برای مواجهه با شرایط متغیر منطقه به شمار میرفتند.
از این رو، روابط ایران و طالبان را نمیتوان صرفا داستان دو دشمن قدیمی دانست که ناگهان به دوست تبدیل شدند. این رابطه، روایت تعامل دو طرفی است که اختلافات مذهبی و سیاسیشان از میان نرفته، اما برخی منافع مشترک درباره حضور آمریکا و آینده افغانستان، مسیر روابطشان را تغییر داده است.
انتشار ویدیویی از برخورد تحقیرآمیز مدیر یک مدرسه با دانشآموزی در شهر ریز شهرستان جم در استان بوشهر، واکنشهای انتقادی بسیاری را به دنبال داشت.
در این ویدیو، مدیر مدرسه «مهد علم» دانشآموزی را بهدلیل همراه داشتن تلفن همراه مجبور میکند گوشی خود را در سطل آب بیندازد و پس از خودداری دانشآموز، با ضربه به دست او، گوشی را داخل آب میاندازد. تصاویر منتشر شده همچنین از آسیبدیدگی دست دانشآموز حکایت دارد.
در پی انتشار ویدیو این برخورد، روابط عمومی مدیریت آموزشوپرورش شهرستان جم اعلام کرد مدیر مدرسه برای ارائه توضیحات دعوت شده و موضوع در دست بررسی است. آموزشوپرورش جم همچنین از پیگیری جبران خسارت احتمالی واردشده به دانشآموز و خانواده او خبر داد.
شماری از مخاطبان ایراناینترنشنال با محکوم کردن این برخورد، از تحقیر دانشآموزان، هزینه سنگین خرید تلفن همراه، شیوه گزینش و پیامدهای روانی تنبیه کودکان انتقاد کردند.
پیامهای رسیده به ایراناینترنشنال حاکی است مدیر مدرسه خودش از این برخورد ویدیو تهیه کرده و در صفحه واتساپ مدرسه به اشتراک گذاشته است.
انتقاد از خشونت و تحقیر دانشآموزان
شماری از مخاطبان ایراناینترنشنال با انتقاد از رفتار مدیر مدرسه، بر ضرورت آموزش شیوههای صحیح برخورد با دانشآموزان تاکید کردند.
یکی از مخاطبان نوشت: «وقتی یک بزرگسال نمیتواند رفتار هیجانیاش را مدیریت کند، چه انتظاری از بچه باید داشت؟»
شهروندی هم گفته است وقتی حامیان حکومت با رانت و رابطه به مدارس راه پیدا میکنند و سیستم گزینش براساس میزان اعتقادات مذهبی است، برخورد بهتری هم انتظار نمیرود.
مخاطب دیگری گفت: «هر گناهی هم کرده باشد، بچه است و رفته مدرسه تا تربیت شود.»
برخی از مخاطبان هم خواستار برگزاری دورههای روانشناسی برای معلمان و مدیران، حضور مشاوران تربیتی در مدارس و انجام آزمونهای روانشناختی هنگام استخدام کارکنان آموزشوپرورش شدند.
در میان واکنشها، نگرانی از آسیب روانی وارد شده به دانشآموز نیز مطرح شده است.
یکی از مخاطبان نوشت: «خسارت روحی و روانی این دانشآموز چه میشود؟ فقط بحث آسیب مالی نیست. این بچه در این سن تحقیر شده است. چنین برخوردی از یک معلم در برابر چشم دیگر دانشآموزان بعید است.»
پدر زحمت کشیده این گوشی را خریده
بخش دیگری از واکنشها به هزینه سنگین خرید تلفن همراه در شرایط اقتصادی کنونی ایران اختصاص داشت.
به گفته آنان، در شرایطی که خانوادهها با مشکلات معیشتی بسیار و تورم افسارگسیخته دست و پنجه نرم میکنند چنین رفتارهایی شرایط خانوارها را دشوارتر میکند.
یکی از شهروندان خطاب به مدیر مدرسه نوشت: «به این فکر نکردی که پدر بیچاره این دانشآموز اگر کارمند باشد، حقوق حداقل دو ماه کاملش را باید برای خرید این گوشی کنار بگذارد؟»
مخاطب دیگری گفت: «من یک گوشی برای پسرم خریدم و تا دو سال باید ماهی ۱۰ میلیون تومان قسط بپردازم، این مدیر میداند چقدر گوشی خریدن سخت است؟»
شماری نیز با اشاره به ضرورت استفاده دانشآموزان از تلفن همراه برای آموزش مجازی، از برخورد مدیر انتقاد کردند.
یکی از مخاطبان نوشت: «آموزش را مجازی کردید و همه ناچار شدند برای بچههای خود گوشی بخرند، حالا همان گوشی را از دست بچه میگیرید و در سطل آب میاندازید.»
فردی که خود را مدیر مدرسه معرفی کرد، نوشت: «ما در مدرسه بر اساس بخشنامههای موجود، اگر گوشی را از دانشآموزان بگیریم، چند روزی آن را ضبط کرده و در نهایت به والدین او تحویل میدهیم.»
مقررات آموزشوپرورش درباره همراه داشتن تلفن همراه
برخی مخاطبان با اشاره به اظهارات اخیر مسئولان شورای عالی آموزشوپرورش، ممنوعیت همراه داشتن تلفن همراه در مدارس را پیش کشیدند.
موسیالرضا کفاش، معاون دبیرکل شورای عالی آموزشوپرورش، دوم آبان اعلام کرد تصمیمگیری درباره آوردن تلفن همراه به مدرسه، محل نگهداری، زمان و محدوده مجاز استفاده از آن و تعیین تنبیهات مربوط به تخطی از مقررات بر عهده شورای مدرسه است.
از سویی دیگر، بر اساس تبصره اول ماده ۱۲۰ آییننامه اجرایی مدارس استفاده آموزشی از وسایل و تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس با تایید شورای مدرسه بلامانع است.
با این حال، این مقررات به معنای مجاز بودن استفاده آزادانه از تلفن همراه در همه مدارس نیست و تصمیمگیری درباره شرایط همراه داشتن آن به شورای مدرسه واگذار شده است.
این همان مسالهای است که اکثریت مخاطبان ایراناینترنشنال در پیامهای خود به آن اشاره کردند، در شرایطی که به همراه داشتن تلفن همراه ممنوع باشد هم مدیر مدرسه با آموزشهایی که از پیش دیده باید این وضعیت را مدیریت کرده و از خسارت مالی به خانواده دانشآموز ممانعت میکرد.