وزیر نفت استعفا کرد و حمید بورد سرپرست وزارت نفت شد
مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر مسعود پزشکیان، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت پزشکیان استعفای محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، را پذیرفت.
او افزود پزشکیان طی حکمی حمید بورد را به عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب کرد.
بورد پیش از این معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران بود.
پاک‌نژاد اسفند ۱۴۰۳ از سوی وزارت خزانه‌داری آمریکا به دلیل فعالیت در بخش نفت اقتصاد ایران تحریم شد.
وزارت خزانه‌داری همچنین اعلام کرد در دوره مدیریت او، وزارت نفت میلیاردها دلار نفت در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، از جمله سپاه پاسداران، قرار داده است.
رشاد العلیمی، رییس شورای ریاست‌جمهوری یمن، یکشنبه ۱۲ مهر در سخنرانی خطاب به مردم این کشور، از صدور دستور آغاز عملیات خبر داد و هدف آن را بازپس‌گیری مناطق باقی‌مانده و گسترش حاکمیت دولت بر سراسر یمن اعلام کرد. او گفت این تصمیم پس از پایان یافتن تمامی فرصت‌های کاهش تنش گرفته شد.
پیش‌تر، خبرگزاری رویترز ۱۰ مهر به نقل از شش مقام منطقه‌ای و غربی از تدارک عملیات نظامی عربستان سعودی علیه حوثی‌ها برای بازپس‌گیری مناطق ساحلی و تنگه راهبردی باب‌المندب و تامین امنیت مسیر کشتیرانی در دریای سرخ خبر داده بود.
اکسیوس در گزارشی که ۱۲ مهر منتشر شد، بازپس‌گیری صنعا، پایتخت یمن، و کنترل تنگه باب‌المندب را از اهداف ضدحمله تازه برشمرد. صنعا چندین سال است در کنترل حوثی‌ها قرار دارد و باب‌المندب نیز گذرگاهی حیاتی برای تجارت جهانی و صادرات نفت عربستان سعودی است.
به نوشته این وب‌سایت، دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن و عربستان سعودی از هفته‌ها پیش این عملیات را برنامه‌ریزی کرده بودند. ده‌ها هزار نیروی زمینی وفادار به دولت یمن در آن شرکت دارند و ارتش عربستان عمدتا پوشش هوایی نیروهای یمنی را تامین می‌کند و مواضع حوثی‌ها را هدف قرار می‌دهد.
تسلط حوثی‌ها بر مناطق ساحلی نزدیک باب‌المندب، اهرم فشار مهمی در اختیار این گروه و جمهوری اسلامی قرار داده است. اهمیت این گذرگاه با اختلال در کشتیرانی تنگه هرمز در پی جنگ ایران افزایش یافته است.
پشتیبانی آمریکا و احتمال تغییر دامنه مشارکت
یک مقام آمریکایی به اکسیوس گفت فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، درباره آغاز حملات در یمن ملاحظات جدی داشت، زیرا معتقد بود ورود به این درگیری تمرکز آن را از ایران منحرف می‌کند.
به گفته این مقام، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، پنجشنبه ۹ مهر در تماس با پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، او را در جریان عملیات برنامه‌ریزی‌شده قرار داد و بار دیگر خواستار حملات هوایی آمریکا به مواضع حوثی‌ها شد.
یک مقام دیگر آمریکایی گفت واشینگتن «فعلا قصد ندارد اقدام نظامی مستقیم انجام دهد»، اما تاکید کرد اگر عملیات با مشکل روبه‌رو شود، این تصمیم ممکن است تغییر کند.
تشدید حملات و پیشنهاد تهران برای گفت‌وگو
حوثی‌ها شنبه و یکشنبه، ۱۱ و ۱۲ مهر، به حملات موشکی علیه اهدافی در عربستان سعودی، از جمله تاسیسات شرکت نفتی دولتی آرامکو، ادامه دادند.
نیروهای مسلح دولت یمن نیز بامداد ۱۲ مهر از حمله به مواضع حوثی‌ها در صنعا و صعده خبر داده بودند. به گزارش رویترز، سخنگوی این نیروها گفت حملات «اهداف حیاتی» را هدف گرفته است، اما جزییات بیشتری ارائه نکرد.
شبکه المسیره، وابسته به حوثی‌ها، حمله به صنعا را به عربستان سعودی نسبت داد؛ خبری که ریاض هنگام انتشار گزارش رویترز تایید نکرده بود.
در مقابل، اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، ۱۰ مهر گفت جمهوری اسلامی به‌طور غیررسمی پیشنهاد کرده است گفت‌وگوی سیاسی با حوثی‌ها جایگزین اقدام نظامی شود. او تاکید کرد تهران هنوز پیشنهاد مشخص و مکتوبی ارائه نکرده و موضوع در حد تبادل نظر میان وزیران امور خارجه بوده است.
به گفته دار، قرار بود این پیشنهاد در نشست اضطراری کمیته پیمان دفاعی مکه با حضور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ریاض بررسی شود.
خبر استعفای پاک‌نژاد را ابتدا سیدمهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر پزشکیان، در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد و حدود یک ساعت بعد، متن حکم رییس دولت منتشر شد. با استعفای پاک‌نژاد، شمار وزارتخانه‌هایی که در دولت پزشکیان با سرپرست اداره می‌شوند و دولت موظف است برای آنها وزیر جدید معرفی کند، به سه وزارتخانه رسید.
پزشکیان در این حکم، با استناد به اصل ۱۳۵ قانون اساسی، پذیرش استعفای پاک‌نژاد و انتصاب بورد را اعلام کرد و از سرپرست وزارت نفت خواست در چارچوب سیاست‌های کلی، برنامه هفتم و با همکاری هیات وزیران برای تحقق اهداف دولت و حل مشکلات کشور فعالیت کند.
طباطبایی، به شبکه خبر صداوسیما گفت پاک‌نژاد پیش از این «به دلایل شخصی» استعفا کرده بود اما این استعفا تاکنون مورد پذیرش رییس دولت قرار نگرفته بود و سرانجام پزشکیان امروز این استعفا را پذیرفت.
این تغییر در پی هفته‌ها مناقشه درباره فروش نفت از طریق واسطه‌های موسوم به «تراستی»، بازنگشتن درآمد محموله‌های نفتی و انتقاد نمایندگان مجلس از عملکرد پاک‌نژاد صورت گرفت. مقام‌های دولت در اعلام این تصمیم، دلیلی برای استعفا ارائه نکرده‌اند و ارتباط مستقیم آن با این مناقشه‌ها تایید نشده است.
محمد امیر، دبیر کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، نهم شهریور از افزایش تعداد تراستی‌ها در دوره وزارت پاک‌نژاد انتقاد کرده و گفته بود پاسخ‌های وزیر درباره بازنگشتن پول نفت، نمایندگان را قانع نکرده است. او همچنین از پیگیری استیضاح پاک‌نژاد پس از ثبات شرایط کشور خبر داد. تراستی‌ها واسطه‌های مورد اعتماد حکومت برای فروش نفت و جابه‌جایی درآمد آن در شرایط تحریم هستند.
ایران‌اینترنشنال نیز ۱۷ شهریور در گزارشی بر پایه دو سند محرمانه از وزارت نفت و شورای عالی امنیت ملی، از واگذاری اعتباری محموله‌های بزرگ نفت با تخفیف بالا به چهار تراستی بدهکار خبر داد. این گزارش به نقش محمدجواد باوند، منصوب پاک‌نژاد در سمت دستیار ویژه نظارت بر تجارت نفت، در مدیریت شبکه تازه واسطه‌ها اشاره می‌کند.
پس از انتشار این انتقادها، بورد ۲۴ شهریور گزارش‌ها درباره واگذاری قرارداد نفتی به حسین آقایاری با تایید وزیر را تکذیب کرد و گفت معاملات نفتی بر اساس ضوابط و زیر نظر نهادهای نظارتی انجام می‌شود.
هادی قوامی، نماینده مجلس، نیز ۱۱ مهر، یک روز پیش از اعلام استعفای پاک‌نژاد، گفت ۷۰۰ میلیون دلار از پول نفت مرتبط با بانک‌های ملی و گردشگری از طریق این واسطه بازنگشته است. پاک‌نژاد پیش از اعلام استعفایش، در پاسخ به پرسشی درباره درآمدهای نفتی گفت: «پول نفت فروخته‌شده در حال وصول است.»
حدود یک ماه پیش، وزارت نفت خبر استعفای وزیر نفت را رد کرده بود. سامان قدوسی، سخنگوی وزارت نفت، ۱۵ شهریور در واکنش به شایعه استعفا و با اشاره به «خبرسازی‌ها و بداخلاقی‌های رسانه‌ای» گفته بود: «وزیر نفت با قدرت پیگیر افزایش تولید و فروش، خنثی‌سازی تحریم‌ها و مدیریت ناترازی انرژی است.»
آغاز وزارت پاک‌نژاد نیز با مخالفت‌هایی در مجلس همراه بود. در مرداد ۱۴۰۳، گزارش‌هایی از رای منفی اولیه کمیسیون انرژی به او منتشر شد؛ اما این کمیسیون در نهایت، همراه با کمیسیون صنایع و معادن، صلاحیت او را تایید کرد. پاک‌نژاد ۳۱ مرداد همان سال با ۲۲۲ رای موافق نمایندگان، وزیر نفت دولت پزشکیان شد.
حمید بورد، متولد ۱۳۴۳، از شهریور ۱۴۰۳ معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران بوده است. او در رشته‌های مهندسی مکانیک و مدیریت اجرایی تحصیل کرده و در شرکت‌های نفت و گاز مارون، ملی مناطق نفت‌خیز جنوب و نفت فلات قاره ایران مدیرعامل بوده است.
مشارکت در دور زدن تحریم‌ها و تحریم از سوی آمریکا
ایران‌اینترنشنال ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ در گزارشی اختصاصی درباره شبکه فروش نفت وزارت اطلاعات، به نقل از منابع مطلع نوشت اعضای این شبکه درمجموع ۱۱ میلیارد دلار از پول نفت فروخته‌شده را بازنگردانده‌اند. بر اساس این گزارش، شبکه با مدیریت یکی از مدیران ارشد وزارت اطلاعات با نام مستعار «شایان» و همکاری محسن پاک‌نژاد و میثم درزی‌نژاد رمی، مدیرکل صندوق بازنشستگی این وزارتخانه، فعالیت می‌کرد.
در این گزارش، به نقل از منابع آگاه آمده بود که پاک‌نژاد در آستانه برکناری است و برای حفظ سمت خود تلاش می‌کند.
وزارت خزانه‌داری آمریکا پاک‌نژاد را در ۲۳ اسفند ۱۴۰۳ تحریم کرده بود. این وزارتخانه اعلام کرد پاک‌نژاد بر صادرات ده‌ها میلیارد دلار نفت نظارت دارد و وزارت نفت تحت مدیریت او، میلیاردها دلار نفت برای فروش و تامین منابع مالی در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، از جمله سپاه پاسداران و نیروی انتظامی، قرار داده است.
این تحریم‌ها در چارچوب کارزار «فشار حداکثری» دولت دونالد ترامپ و با هدف اعلام‌شده رساندن صادرات نفت ایران به صفر اعمال شد و همزمان، شماری از شرکت‌ها و نفتکش‌های دخیل در انتقال نفت ایران به چین را نیز هدف قرار داد.
وزارتخانه‌های دفاع و اطلاعات نیز پس از کشته‌شدن وزیرانشان در حملات آمریکا و اسرائیل در جریان جنگ ۴۰ روزه، همچنان بدون وزیر اداره می‌شوند. با استعفای پاک‌نژاد، دولت اکنون باید وزیران پیشنهادی هر سه وزارتخانه را برای دریافت رای اعتماد به مجلس معرفی کند.
این روزنامه ایتالیایی یکشنبه ۱۲ مهر در گزارشی درباره وقایع پرواز دبی به تل‌آویو، به نقل از دستگاه اطلاعاتی اسرائیل نوشت کمک‌خلبان قصد داشت هواپیما را به آسمان‌خراش‌های تل‌آویو بکوبد، بدون آنکه فرصتی برای برخاستن جنگنده‌ها و متوقف کردن هواپیما یا آغاز مذاکره برای رهایی مسافران باقی بماند.
همزمان، اسرائیل هیوم نیز از حضور یک تیم تحقیقاتی اسرائیلی در امارات و مشارکت نهادهای اطلاعاتی آمریکا، عمان و سوریه در تحقیقات پرونده خبر داد.
شکست نقشه اولیه و تلاش برای ساقط کردن هواپیما در بیابان
به روایت کوریه دلا سرا، نقشه اولیه کمک‌خلبان این بود که کاپیتان را بکُشد و بدون جلب توجه افراد بیرون از کابین، پرواز را در مسیر تعیین‌شده تا تل‌آویو ادامه دهد.
این روزنامه به نقل از بازسازی اولیه مقام‌های اماراتی نوشت پس از ورود مسافران به کابین و مختل شدن نقشه اولیه، کمک‌خلبان تصمیم گرفت هواپیما را همان‌جا در بیابان سرنگون کند. او با همین هدف سیستم خودران هواپیما را قطع کرد و با فشار دادن فرمان هواپیما به جلو، سبب افت شدید ارتفاع آن شد.
بر اساس این گزارش، همام الحمامی، ابتدا به بهانه خواندن نماز از صندلی برخواست، حدود چهار تا پنج دقیقه بعد پشت سر اسمیت مَچار، کاپیتان هندی هواپیما، قرار گرفت و با تبر نجات که پشت صندلی خلبان‌ها قرار دارد اولی ضربه را به سر او زد. این روزنامه بازوی کاپیتان را پس از حمله «تقریبا قطع‌شده» توصیف کرد.
گزارش‌ها حاکی از این است که مچار با وجود جراحت‌ها و خونریزی شدید، تلاش کرد در کابین را باز کند تا مسافران و خدمه بتوانند برای کمک وارد شوند.
بازسازی حادثه: حمله با تبر
کوریه دلا سرا برای بازسازی وقایع آن صبح، روایت افراد حاضر را با گزارش‌های خدمه پرواز به نهادهای امنیتی، گفته‌های افراد آگاه از روند حادثه، کارکنان فرودگاه، کارکنان کنترل ترافیک هوایی و داده‌های سامانه‌های تخصصی تطبیق داده و به کمک دو کاپیتان مجرب بوئینگ ۷۳۷، ویدیوهای موجود از حادثه را بررسی کرده است.
به نوشته این روزنامه، هنوز ابعاد متعددی از ماجرا باید در تحقیقات دادستانی کل امارات و دستگاه‌های اطلاعاتی دبی و تل‌آویو روشن شود. این رسانه همچنین نوشت صنعت هوانوردی غرب آماده می‌شود سازوکار استخدام خلبان در شرکت‌های هواپیمایی خاورمیانه را زیر ذره‌بین ببرد.
همزمان با انتشار این گزارش، رویترز خبر داد دادستان کل امارات متحده عربی نیز ابزار حمله را تبر اضطراری کابین خلبان معرفی کرد و این رویداد را «حمله تروریستی» خواند.
این حادثه هشتم مهر در پرواز شماره ۱۰۷۳ فلای‌دبی از دبی به تل‌آویو رخ داد. پس از حمله به کاپیتان و کاهش شدید ارتفاع، مسافران و خدمه کمک‌خلبان را مهار کردند و دو خلبان حاضر در میان مسافران، کنترل هواپیما را به دست گرفتند و آن را در تبوک عربستان سعودی فرود آوردند.
مظنون پس از بازداشت به امارات منتقل شد. اصل مداخله مسافران و خلبانان در گزارش‌های پیشین آمده بود؛ کوریه دلا سرا اکنون نوشته است دو خلبان حاضر در پرواز قرار بود همان هواپیما را از تل‌آویو به دبی بازگردانند.
اقامت و تحصیل مهاجم در استرالیا و بریتانیا
در ادامه تحقیقات چندملیتی مرتبط با این حادثه، پلیس فدرال استرالیا یکشنبه ۱۲ مهر اعلام کرد تیم مشترک مبارزه با تروریسم ویکتوریا، متشکل از پلیس فدرال، پلیس این ایالت و سازمان اطلاعات امنیتی استرالیا، ارتباط کمک‌خلبان با این کشور را بررسی می‌کند.
دو منبع آگاه از این تحقیقات، در گفت‌وگو با رویترز هویت مهاجم را «همام الحمامی»، شهروند عمان، معرفی کردند. فایننشال‌تایمز نیز به نقل از دو فرد آگاه نوشت نهادهای اطلاعاتی استرالیا درباره حمامی پرونده‌ای داشته‌اند.
فایننشال‌تایمز همچنین گزارش داد حمامی در دوران اقامت در استرالیا ظاهرا به مساجد تندرو رفت‌وآمد داشته و از وب‌سایت‌های افراطی بازدید می‌کرده است. رویترز تاکید کرد نتوانسته این گزارش را بلافاصله تایید کند. دولت استرالیا نیز به درخواست اظهارنظر این خبرگزاری که خارج از ساعات اداری ارسال شده بود، پاسخی فوری نداد.
پیش‌تر سی‌ان‌ان گزارش داده بود که عکس‌هایی از سران القاعده در حساب‌های کاربری منتسب به کمک‌خلبان مهاجم منتشر شده بود و شرکت هواپیمایی عمان‌ایر به دلیل نگرانی درباره دیدگاه‌های افراطی، او را از آموزش پرواز در این شرکت کنار گذاشته بود.
ای‌بی‌سی نیوز، در گزارشی درباره این حادثه نوشت حمامی در سال ۲۰۱۴ میلادی ویزای دانشجویی استرالیا گرفت، از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ در این کشور مشغول به تحصیل بود و سپس آن را ترک کرد. ویزای او در سال ۲۰۱۹ به دلیل ثبت‌نام نکردن در دانشگاه لغو شد. این رسانه نوشت بازرسان بررسی خواهند کرد آیا او در دوران حضور در استرالیا به افراط‌گرایی گرایش پیدا کرده بود یا نه.
سی‌ان‌ان نیز گزارش داد حساب لینکدین حذف‌شده‌ای به نام حمامی، سابقه تحصیل غیرحضوری او در دانشگاه باکینگهام‌شر نیو در بریتانیا را نشان می‌داد. این شبکه به نقل از منبعی در دانشگاه نوشت او پس از سه سال تحصیل، در سال ۲۰۲۳ مدرک مدیریت هوانوردی گرفت.
دو منبع مطلع از تحقیقات در گزارشی دیگر به رویترز گفتند حمامی در دانشگاهی در ملبورن تحصیل کرده بود. رسانه‌های محلی دانشگاه محل تحصیل او را آر‌ام‌آی‌تی معرفی کرده‌اند، اما این دانشگاه به رویترز گفت در این باره اظهارنظر نمی‌کند.
ارتباط احتمالی با جمهوری اسلامی
در بخش دیگری از پرونده، اسرائیل هیوم به نقل از منابع مطلع گزارش داد حمامی چند سال در سوریه زندگی کرده و احتمال می‌رود به گروهی پیوسته باشد که جمهوری اسلامی در دوران حکومت بشار اسد تشکیل داده بود. به نوشته این روزنامه، مادر او سوری است و بازرسان ارتباط احتمالی‌اش با جمهوری اسلامی از طریق این گروه را بررسی می‌کنند.
این ارتباط تایید نشده است. دو مقام امنیتی اسرائیل پیش‌تر به رویترز گفته بودند تا آن مرحله مدرکی از دخالت حکومت ایران به دست نیامده بود. کوریه دلا سرا نیز زمان استخدام حمامی در فلای‌دبی را هشت ماه پیش اعلام کرد.
