تضعیف موقعیت جمهوری اسلامی در کنترل تنگه هرمز در شرایطی رخ میدهد که اکنون نیروی دریایی آمریکا و تولیدکنندگان نفت خلیج فارس در مقابله با حملات تهران یا دور زدن آنها موفقتر عمل میکنند و در نتیجه نفتکشهای بیشتری میتوانند از تنگه هرمز عبور کنند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، سهشنبه هفت مهر در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: « جمهوری اسلامی در وضعیت خیلی بدی قرار دارد اما نمیدانم هنوز قرار است تسلیم شوند یا نه. آنها تسلیم خواهند شد، اما وضعیتشان خیلی بد است.»
ترامپ همچنین گفت طی چند روز گذشته بیش از هر زمان دیگری نفت از تنگه هرمز خارج شده است.
او افزود: «هدف این است که جلوی سلاح هستهای گرفته شود. ایران سلاح هستهای نخواهد داشت.»
همزمان مقامهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی به تهدیدهای خود ادامه دادند.
محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی، سهشنبه هفتم مهر گفت در جنگ راهبرد نظامی «از پدافند به آفند» عملیاتی شده است و این در واقع نوعی جنگ پیشدستانه محسوب میشود.
سخنگوی ارتش افزود: «قبل از اینکه دشمن دست به تعرضی بزند، مورد هدف قرار گرفته و در آینده نیز به همین شکل خواهد بود.»
اکرمینیا اضافه کرد: «اگر به این نتیجه برسیم که دشمن حمله قریبالوقوعی خواهد داشت، ما حتما جنگ پیشدستانه یا عملیات پیشدستانه انجام خواهیم داد.»
بر اساس دادههای شرکتهای ردیابی نفت، صادرات نفت خام خاورمیانه در ماه جاری بار دیگر افزایش یافته و به بالاترین سطح خود از زمان آغاز جنگ در اسفند ماه سال گذشته رسیده است. طبق دادههای کپلر، تا هفته گذشته حجم محمولههای نفتی عبوری از هرمز و مسیرهای جایگزین به اندکی کمتر از ۸۰ درصد جریان نفت منطقه پیش از جنگ رسیده بود.
در ماه جاری تاکنون، صادرات نفت خام تولیدکنندگان عمده خاورمیانه، از جمله عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و دیگر کشورها، از طریق هرمز و مسیرهای جایگزین به نزدیک ۱۳ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است. بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتی «هوآکس»، این بالاترین میزان از اسفند ماه سال گذشته است؛ زمانی که صادرات نفت منطقه نزدیک به ۱۹ میلیون بشکه در روز بود.
عربستان سعودی نیز انتقال نفت خام از طریق خط لوله آسیبدیده شرق-غرب خود و بارگیری آن در نفتکشها در دریای سرخ را آغاز کرده است، هرچند مقامهای آگاه از این عملیات میگویند حجم انتقال همچنان پایینتر از سطح معمول است. بهگفته آنها، بخشی از نفتی که اکنون از این مسیر منتقل میشود برای پالایشگاههای داخلی عربستان در نظر گرفته شده است.
در مقابل، جمهوری اسلامی از زمان برقراری مجدد محاصره دریایی آمریکا در ماه ژوئیه نتوانسته است نفت خام ایران را از تنگه هرمز عبور دهد. کپلر برآورد میکند ذخایر نفتی که ایران پیش از محاصره در آن سوی محدوده محاصره انبار کرده بود، ممکن است تا اواسط اکتبر تمام شود؛ اتفاقی که در شرایطی که اقتصاد ایران زیر فشار تحریمها و تبعات جنگ در حال خم شدن است، یکی از منابع حیاتی درآمد این کشور را قطع خواهد کرد.
بهنوشته والاستریت ژورنال، این تحول توانایی تهران برای گرفتن امتیاز از طریق گروگان گرفتن عرضه جهانی انرژی را تضعیف میکند و یکی از قدرتمندترین اهرمهای ایران را در مذاکرات برای پایان دادن به درگیری از میان میبرد اما این وضعیت همزمان انگیزهای خطرناک ایجاد میکند.
با کاهش درآمد نفتی جمهوری اسلامی و یافتن راههای جایگزین از سوی کشورهای همسایه، تهران ممکن است ازسرگیری حملات را بهترین ابزار باقیمانده برای اعمال فشار بداند، حتی اگر این اقدام خطر واکنش آمریکا را در پی داشته باشد.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده چتمهاوس در لندن، به این روزنامه گفت: «ما شاهد کاهش بازده رویکرد حکومت ایران در هرمز هستیم. این وضعیت میتواند به پویایی انفجاریتری منجر شود که در آن آنها برای رهایی از این بنبست ناچار شوند خودشان دست به تحریک بزنند یا دکمه یک درگیری بزرگتر را فشار دهند.»
تولیدکنندگان نفت خلیج فارس نگراناند که زیرساختهای انرژی آنها در معرض حملات تازه قرار گیرد. مقامهای منطقهای میگویند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در تنگه هرمز فعال است، تاکتیکهای خود را به سرعت تغییر داده و ممکن است حملات به بنادر، پالایشگاهها و خطوط لوله را افزایش دهد.
سپاه پاسداران همچنین شبکهای از شبهنظامیان منطقهای را هماهنگ میکند. جمهوری اسلامی در واکنش به افزایش فشار بر اقتصاد خود، تاکنون از طریق متحدان حوثیاش در یمن دامنه نبرد را به دریای سرخ گسترش داده است؛ حوثیها نیز کشتیها و تاسیسات عربستان سعودی را هدف حمله قرار دادهاند.
بهنوشته والاستریت ژورنال پیامدهای هرگونه تشدید درگیری بسیار فراتر از منطقه خواهد رفت. اقتصاد جهانی همچنان در برابر هرگونه اختلال تازه در جریان انرژی منطقه آسیبپذیر است. اگرچه افزایش دوباره صادرات از فشار بر قیمت نفت کاسته است، حملات موفق میتواند قیمتها را به سرعت افزایش دهد.
حامد حسین، اقتصاددان ارشد کپیتال اکونومیکس، به این روزنامه گفت: «در نبود یک پایان قاطع برای این درگیری، توازن ریسکها برای قیمت نفت همچنان به سمت افزایش قیمت متمایل خواهد بود.»
والاستریت ژورنال در ادامه گزارش خود تاکید کرده است که مسیرهای جایگزین برای دور زدن هرمز نیز آسیبپذیر از کار درآمدهاند. حملات پهپادی از عراق در اوایل ماه جاری باعث توقف فعالیت خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی شد و تهدیدهای حوثیها نیز کشتیرانی در دریای سرخ را خطرناکتر کرده است. این وضعیت آرامکو را وادار کرده حجم بیشتری از نفت را دوباره به سمت هرمز هدایت کند.
راههای جایگزین همچنین پردردسر و پرهزینه هستند. مقامهای کشورهای خلیج فارس میگویند این راهکارها تنها ادقاماتی موقتاند و در بلندمدت قابل دوام نیستند.
ایران نیز هیچ مسیر قابل مقایسهای برای دور زدن تنگه هرمز ندارد. نفت خامی که بهتازگی در ایران بارگیری شده، پشت محاصره آمریکا در دهانه خلیج فارس گرفتار مانده است. تحلیلگران برآورد میکنند که از طریق کامیون حداکثر ۴۰ هزار بشکه نفت در روز قابل انتقال است؛ رقمی بسیار ناچیز در مقایسه با صادرات نزدیک به دو میلیون بشکه در روز ایران پیش از جنگ.
همزمان، حجم نفت خام ایران که از قبل بر روی کشتیهای خارج از محدوده محاصره قرار دارد و همچنان برای تهران درآمد ایجاد میکند، از ۲۹ میلیون بشکه در اوایل سپتامبر به حدود ۱۵ میلیون بشکه کاهش یافته است. کپلر پیشبینی میکند با ادامه روند فعلی، این محمولهها که مقصد بیشتر آنها چین است، تا اوایل یا اواسط اکتبر به پایان برسند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، یکشنبه در گفتوگو با فاکس نیوز گفت: «احتمالا ظرف دو هفته آینده آنها آخرین محمولههای نفت خود را به چین تحویل خواهند داد و بعد از آن دیگر چیزی نخواهند داشت.»
در حال حاضر به نظر میرسد حملات ایران به کشتیها در هرمز کاهش یافته باشد. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، UKMTO، که وابسته به نیروی دریایی سلطنتی بریتانیاست، یکشنبه اعلام کرد در ۷۲ ساعت پیش از آن هیچ حمله یا اختلال تاییدشدهای در تنگه هرمز رخ نداده، هرچند سطح تهدید همچنان بسیار بالاست.
با وجود ادعاهای اخیر رسانههای وابسته به حکوت در ایران درباره ادامه حملات، آخرین حملهای که مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا در تنگه هرمز ثبت کرده مربوط به ۲۳ سپتامبر است. تحلیلگران میگویند این وقفه ممکن است راهی برای سنجیدن میزان تمایل ترامپ به دستیابی به توافق در جریان مجمع عمومی سازمان ملل متحد در هفته گذشته بوده باشد، اما احتمال دارد این آرامش تنها موقتی باشد.
ریچارد برونز، مدیر بخش ژئوپلیتیک در شرکت «انرژی اسپکتس»، به والاستریت ژورنال گفت: «اگر رهبران حکومت ایران احساس کنند کنترلشان بر هرمز در حال تضعیف است، این خطر افزایش مییابد که برای تشدید درگیری به دنبال راههای دیگری بروند.»
