مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، چهارشنبه اول مهر، اندکی پس از سخنرانی مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، بهتندی به اظهارات او درباره دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، واکنش نشان داد و گفت جمهوری اسلامی صلاحیت اظهارنظر درباره قواعد بینالمللی و موعظه دیگران را ندارد.
او در نشستی خبری در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در پاسخ به سوالی درباره قلدر خواندن ترامپ و مغایر بودن سخنرانی او در روز سهشنبه ۳۱ شهریور در مجمع عمومی سازمان ملل با منشور این سازمان از سوی پزشکیان، گفت حکومتی که مردم خود را قتلعام میکند و به حاکمیت ملی، مناطق غیرنظامی و زیرساختهای انرژی همسایگان خود حمله میکند و منشور سازمان ملل متحد را زیر پا میگذارد، صلاحیت اظهارنظر درباره قوانین بینالمللی و موعظه دیگران را ندارد.
رییس دولت در جمهوری اسلامی سخنان دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را نشانه «خوی قلدری و منطق زور» و مغایر با منشور سازمان ملل خواند.
روبیو در جریان این نشست خبری، بارها در پاسخ به سوالات مربوط به تحولات خاورمیانه، انگشت اتهام را به سوی جمهوری اسلامی گرفت و گفت: «همه چیز در خاورمیانه به نیروهای شرور وابسته به جمهوری اسلامی برمیگردد.»
سپاه، عامل شکست مذاکرات
او با اشاره به اختلافات داخلی در جمهوری اسلامی گفت تصمیمگیری نهایی در حکومت ایران در حال حاضر در دست افرادی است که «بهشدت به انقلاب باور دارند» و این ساختار یکی از موانع جدی در مسیر مذاکرات با تهران است.
روبیو افزود: «فکر میکنم این موضوع برای همه کاملا روشن است. من ادعا نمیکنم که متخصص سازوکارهای داخلی حکومت ایران هستم، اما به اندازه کافی درباره آن میدانم که بگویم، و فکر میکنم همه ما میپذیریم که در نهایت و در شرایط فعلی، تصمیمگیری نهایی در ایران در دست افرادی است که بهشدت به انقلاب، و نه به کشور، باور دارند.»
بهگفته وزیر امور خارجه آمریکا، همین مساله تعامل با تهران را دشوار میکند، زیرا طرف آمریکایی میتواند با کسانی که نماینده «ایران بهعنوان یک دولت» هستند وارد مذاکره شود، درباره برخی مسائل به توافق برسد و حتی درباره امکان توافق در موضوعات دیگر گفتوگو کند، اما این توافقها در نهایت باید به داخل ایران و به سطحی که او از آن با عنوان «ایرانِ انقلابی» یاد کرد، بازگردانده شود.
او افزود: «اغلب درست در همانجاست که [توافقها] شکست خوردهاند.»
روبیو تفاهمنامه اسلامآباد میان دو طرف را نمونهای روشن از این وضعیت دانست و گفت: «صرفنظر از اینکه مردم چه نظری درباره تفاهمنامه داشته باشند، این تفاهمنامه به این دلیل پایان یافت که ایرانِ انقلابی آن را نقض کرد. تفاهمنامه در حال اجرا بود و سپس سپاه پاسداران تصمیم گرفت کشتیرانی را هدف قرار دهد و این اقدام توافقهایی را که تا آن مقطع حاصل شده بود، از بین برد.»
او این مساله را «چالشی مداوم» و عاملی موثر در مذاکرات با جمهوری اسلامی خواند و در عین حال تاکید کرد که واشینگتن تلاش برای دستیابی به توافق را کنار نگذاشته است.
روبیو افزود اگر فرصتی برای انجام کاری وجود داشته باشد، آمریکا همچنان تلاش خواهد کرد، اما باید تاکید کرد که این مساله یک مانع واقعی در مذاکرات است.
اجماع کشورهای منطقه درباره جمهوری اسلامی
او گفت میان کشورهای منطقه درباره حکومت ایران بهعنوان یک «نیروی مخرب» اجماع گسترده وجود دارد.
روبیو گفت گروههای نیابتی جمهوری اسلامی طی سالهای گذشته کشورهای همسایه را تهدید کردهاند و کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورهای منطقه بر ضرورت باز ماندن تنگه هرمز و جلوگیری از هرگونه حمله به آن تاکید دارند.
وزیر امور خارجه آمریکا افزود این کشورها با دستیابی ایران به سلاح هستهای مخالفاند و بسیاری از آنها از تحریمها و فشارهای اقتصادی آمریکا علیه تهران حمایت میکنند.
بهگفته روبیو، واشینگتن در هماهنگی نزدیک با این کشورهاست؛ کشورهایی که هم میتوانند در اعمال فشار اقتصادی بر ایران نقش داشته باشند و هم خود مستقیما از اقدامات تهران متاثر و تهدید میشوند.
روبیو در بخش دیگری از سخنانش گفت: «ایرانیها و نیروهای نیابتی آنها به اماکن دیپلماتیک حمله کردند که اقدامی بیسابقه است؛ آنها سفارت ما در کویت را بمباران کردند.»
روبیو افزود: «فکر میکنم ایرانیها دچار این تصور هستند که دموکراتها در نوامبر پیروز خواهند شد و ترامپ دیگر قادر نخواهد بود علیه آنها اقدامی انجام دهد؛ فکر نمیکنم آنها ما را بهخوبی درک کرده باشند.»
وزیر خارجه آمریکا درباره ذخایر تسلیحاتی این کشور گفت: «برای دستیابی به اهدافمان در ارتباط با ایران مهمات کافی داریم، اما فقط در ایران حضور نداریم. در منطقه هند و اقیانوس آرام تعهداتی داریم، تعهدات ما در حوزه فرماندهی جنوبی نیز در حال افزایش است و در قبال ناتو و شرکایمان هم تعهداتی داریم.»
او افزود: «در هر نقطهای از جهان که به آنها بگویید پنج سرباز آمریکایی و دو هواپیما کمتر حضور خواهند داشت، همه نگران میشوند.»
روبیو درباره وضعیت تنگه هرمز نیز گفت مسیر جنوبی تنگه باز است و روزانه نفت بیشتری از آن عبور میکند و این روند ادامه خواهد یافت.
وزیر امور خارجه آمریکا تاکید کرد واشینگتن به دفاع از منافع خود و باز نگه داشتن تنگهها ادامه خواهد داد.
واکنش به مذاکرات عراقچی و ویتکاف
مارکو روبیو همچنین در واکنش به مذاکرات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در روز سهشنبه ۳۱ شهریور در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد گفت: «نمیخواهم گفتوگوهای دیروز را یک پیشرفت بزرگ توصیف کنم، اما در عین حال فکر میکنم همین که دستکم گفتوگویی انجام شد، مهم بود.»
او افزود دستیابی به توافق با جمهوری اسلامی نیازمند کار سخت و زمان برای مذاکره است.
وزیر امور خارجه آمریکا در عین حال گفت دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، گزینههای متعددی در اختیار دارد و گزینه نظامی نیز همچنان روی میز است.
مذاکره عباس عراقچی و استیو ویتکاف که گفته شده با میانجیگری قطر واکنشهای تندی را در میان نیروهای نزدیک به سپاه پاسداران برانگیخته است.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، با استناد به سخنان روز چهارشنبه اول مهر محسن رضایی، دبیرشورای عالی امنیت ملی، نوشت مذاکره با ویتکاف بدون هماهنگی وکسب مجوز از نهادهای سیاستگذار و مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی صورت گرفته است.
این خبرگزاری، حضور عراقچی در این مذاکرات را «تعامل و اقدام غلط» خواند و تاکید کرد که برخی ادعاها مبنی بر هماهنگ بودم این اقدام درست نیست و ضروری است که عراقچی درباره این اقدام غلط که مخالف مصالح و منافع ملی است به نهادهای مربوط و ملت ایران پاسخگو باشد که با چه محاسبهای مرتکب این «خطای بزرگ» شده است.
شماری از نمایندگان مجلس نیز با انتقاد شدید از عباس عراقچی خواستار پاسخگویی و معذرتخواهی او شدهاند.
پزشکیان چهارشنبه اول مهر در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک گفت: «صلحی که برای همه نباشد، صلح نیست. یا امنیت را با هم خواهیم ساخت یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.»
او در سخنان خود بارها بر قدرت جمهوری اسلامی تاکید کرد و گفت که نداشتن قدرت خطرناک است.
همزمان، یک مقام ارشد حکومت به رویترز گفت تهران در حال بررسی پاسخ واشینگتن به پیشنهاد جمهوری اسلامی برای پایان دادن به درگیریها است و در گفتوگوهای غیرمستقیم سهشنبه ۳۱ شهریور، بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی آمریکا بررسی شد.
بهگفته این مقام، تهران پیشنهاد کرده است در صورت کاهش فشار نظامی و رفع محاصره بندرهای ایران، تنگه هرمز ظرف هفت روز بازگشایی شود.
او پایان دائمی خصومتها و رفع محاصره را از اولویتهای تهران دانست و گفت با وجود اختلافهای زیاد، روند دیپلماتیک ادامه دارد.
پزشکیان نیز در سخنرانی خود، بهرهمندی دیگر کشورها از تنگه هرمز در شرایط بسته بودن راه کشتیرانی ایران را نپذیرفت و گفت استقرار ناوگانهای متخاصم و گسترش جنگ، امنیت کشتیرانی را تامین نمیکند.
او با نسبت دادن آغاز جنگ به آمریکا و اسرائیل گفت جمهوری اسلامی «با قدرت» دفاع کرد، اما «برای صلح از مذاکره نمیگریزد».
پزشکیان درباره برنامه هستهای نیز گفت ایران انحصار دانش هستهای در چند کشور را نمیپذیرد و سلاح هستهای را عامل امنیت نمیداند.
رییس دولت جمهوری اسلامی سخنان دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را نشانه «خوی قلدری و منطق زور» و مغایر با منشور سازمان ملل خواند.
او گفت پس از سخنان ترامپ و «تروریست» خواندن جمهوری اسلامی، تصمیم گرفت عکس علی خامنهای، رهبر کشتهشده جمهوری اسلامی، و دانشآموزان مدرسه میناب را به حاضران نشان دهد.
همزمان با آغاز سخنرانی پزشکیان در دومین روز مجمع عمومی سازمان ملل، هیاتهای نمایندگی برخی کشورها از جمله ایالات متحده و اسرائیل جلسه را ترک کردند. دختر پزشکیان بهعنوان یکی از اعضای هیات ایرانی هنگام سخنرانی پدرش در صحن سازمان ملل حضور داشت.
روایت تهران و واشینگتن از گفتوگوهای نیویورک
سخنان پزشکیان درباره آمادگی برای گفتوگو در حالی مطرح شد که مذاکرات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در حاشیه مجمع عمومی با انتقاد شماری از مقامها و رسانههای وابسته به سپاه پاسداران روبهرو شد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت این تعامل از طریق میانجی قطری صورت گرفت و هیات ایرانی دیدگاهها و شروط خود را درباره تنگه هرمز، امنیت منطقه و دیپلماسی به طرف آمریکایی منتقل کرد.
او تاکید کرد این مواضع تازه نبود و حضور هیات در نیویورک فرصتی برای ابلاغ دوباره آن بود.
ویتکاف نیز بامداد اول مهر در ایکس نوشت میانجیها در طول روز میان دو طرف در رفتوآمد بودند و یک دور گفتوگو را به پایان رساندند. او ابراز امیدواری کرد مذاکرات سازنده و نویدبخش باشد و گفت تلاش میانجیها ادامه دارد.
ترامپ ۳۱ شهریور از نشست سهساعته هیاتهای دو کشور خبر داده و آن را «بسیار خوب» و «بسیار سازنده» توصیف کرده بود. او همچنین از برنامهریزی برای نشست دیگری در آینده نزدیک خبر داد.
خبرگزاری صدا و سیما پس از اظهارات ترامپ، به نقل از یک «منبع اختصاصی» گزارش داد عراقچی درخواست ویتکاف را برای ابلاغ شروط بازگشایی تنگه هرمز پذیرفت. این منبع رفع فوری محاصره دریایی، پرداخت همه اموال مسدودشده ایران و پایان جنگ در همه «جبهههای مقاومت» را از این شروط برشمرد.
در مقابل، یک منبع آمریکایی حاضر در نشست به العربیه گفت واشینگتن درخواست تهران برای رفع محاصره را رد کرد و اختلافها و موانع عمدهای همچنان باقی است.
درخواست عذرخواهی و تهدید به استیضاح عراقچی
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، چهارشنبه در گفتوگو با شبکه خبر صدا و سیما گفت در جلسهای با پزشکیان و عراقچی تصمیم گرفته شد شروط جمهوری اسلامی در آمریکا ابلاغ شود.
او تاکید کرد شرط تازهای مطرح نشده و تا زمان تحقق خواستههای تهران، تنگه هرمز باز نمیشود و مذاکرهای صورت نمیگیرد.
با این حال، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، ابلاغ شروط را توجیه مناسبی برای آنچه «دیدار» عراقچی و ویتکاف خواند، ندانست و خواستار عذرخواهی رسمی وزیر امور خارجه شد. تسنیم این اقدام را «هدیه بزرگی به ترامپ» توصیف کرد و از عراقچی خواست توضیح دهد با چه مجوزی آن را انجام داده است.
تسنیم همچنین در خبری نوشت مذاکره عباس عراقچی با استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، بدون هماهنگی وکسب مجوز از نهادهای سیاستگذار و مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی صورت گرفته است.
این خبرگزاری، حضور عراقچی در این مذاکرات را «تعامل و اقدام غلط» خواند و تاکید کرد که برخی ادعاها مبنی بر هماهنگ بودم این اقدام درست نیست و ضروری است که عراقچی درباره این اقدام غلط که مخالف مصالح و منافع ملی است به نهادهای مربوط و ملت ایران پاسخگو باشد که با چه محاسبهای مرتکب این «خطای بزرگ» شده است.
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز اول مهر در ایکس نوشت شروط تهران پیشتر ابلاغ شده و «ملاقات غیرقانونی به بهانه شروط» نشانه ضعف است.
او خواستار توضیح عراقچی درباره مجوز و مبنای این اقدام شد.
حسینعلی حاجیدلیگانی، نایبرییس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، هم در گفتوگو با فارس اعلام کرد مجلس از همه ابزارهای نظارتی، از جمله استیضاح عراقچی، استفاده خواهد کرد.
او حضور نماینده جمهوری اسلامی هنگام سخنرانی ترامپ را نیز «مایه ننگ» و «تاسف» خواند.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، همچنین در یادداشتی درباره سفر هیات ایرانی هشدار داد «تلههای دیپلماتیک» باید جدی گرفته شود و مذاکره را از نگاه سیاستمداران آمریکایی «ابزار فریب» توصیف کرد.
تهدیدهای نظامی در کنار مذاکرات
در کنار این مخالفتها، مقامهای نظامی جمهوری اسلامی به تهدیدهای ترامپ پاسخ دادند. رییسجمهوری آمریکا ۳۱ شهریور گفت در صورت مشاهده فعالیت در مجموعه زیرزمینی کوه کلنگ گزلا، نزدیک تاسیسات نطنز، آمریکا به آن حمله خواهد کرد.
حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، به العربیه گفت جمهوری اسلامی دیپلماسی را رد نمیکند، اما به حمله آمریکا به هر نقطهای از ایران پاسخ خواهد داد. ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز در بیانیهای، آمریکا و اسرائیل را به ضربات «شدیدتر» و «غیرقابلپیشبینی» تهدید کردند.
محسن رضایی نیز در واکنش به طرح آمریکا برای تحریم هواپیماهای ایرانی، از کشورهای منطقه خواست با واشینگتن همراه نشوند. او بهطور تلویحی صنعت مسافربری کشورهای منطقه را تهدید کرد و گفت: «اگر نگذارند هواپیماهای ایران سفر کنند فرودگاههای آنان هم نمیتوانند پرواز داشته باشند.»
این روزنامه چهارشنبه اول مهر نوشت اروپا بیش از دیگر اقتصادهای بزرگ جهان از گرانی گازوئیل آسیب دیده و قیمت این سوخت بهدنبال اختلال در تردد از تنگه هرمز و کاهش عرضه فرآوردههای نفتی پالایشگاههای روسیه، به بالاترین سطح خود رسیده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در روزهای اخیر از اوکراین خواسته است حملات به پالایشگاههای روسیه را متوقف کند.
این درخواست در حالی مطرح شده که گرانی سوخت پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا، جمهوریخواهان را تحت فشار قرار داده است.
تحلیل سازمان غیردولتی «حملونقل و محیط زیست» از دادههای کمیسیون اروپا نشان میدهد رانندگان اروپایی اکنون برای گازوئیل ۴۰ درصد بیشتر از ابتدای سال میپردازند. این افزایش برای یک باک ۵۰ لیتری حدود ۳۰ یورو هزینه بیشتر دارد.
قیمت بنزین نیز در همین مدت ۲۸ درصد افزایش یافته است.
بر اساس این برآورد، از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، افزایش قیمت گازوئیل روزانه ۲۰۳ میلیون یورو هزینه اضافی بر مصرفکنندگان اروپایی تحمیل کرده است. این رقم کاهش مالیات سوخت در برخی کشورها را در بر نمیگیرد؛ اقدامی که هزینه آن باید با افزایش مالیاتهای دیگر یا استقراض جبران شود.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
بر اساس دادههای کشتیرانی، تنها سه شناور حامل کالا ۳۱ شهریور از این آبراه عبور کردند. شمار شناورهای عبوری نسبت به روز قبل یک فروند کاهش یافت و پایینتر از میانگین حدود ۱۵ شناور در ۱۰ روز گذشته باقی ماند.
وابستگی بالای اروپا به گازوئیل
فایننشالتایمز در ادامه گزارش داد گازوئیل بیش از ۴۰ درصد مصرف فرآوردههای نفتی در اقتصاد اروپا را تشکیل میدهد؛ سهمی بالاتر از هر منطقه دیگر جهان و حدود دو برابر ایالات متحده.
همین وابستگی، اروپا را در برابر جهش قیمت این سوخت آسیبپذیرتر کرده است.
ژولیت اگال، تحلیلگر ارشد داده در سازمان حملونقل و محیط زیست، گفت اتکای حملونقل جادهای اروپا به موتورهای احتراق داخلی، این قاره را به کالایی پرنوسان وابسته کرده است که کنترل چندانی بر قیمت آن ندارد.
او افزود گسترش حملونقل برقی میتواند تابآوری اروپا را در بحرانها افزایش دهد.
اتحادیه اروپا میخواهد سهم برق در تقاضای انرژی را تا سال ۲۰۴۰ دو برابر کند و به ۴۶ درصد برساند. آژانس بینالمللی انرژی نیز میگوید برقیسازی میتواند هزینه واردات انرژی جهان را بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار کاهش دهد.
اورزولا فوندرلاین، رییس کمیسیون اروپا، هفته گذشته گفت واردات سوختهای فسیلی از آغاز جنگ ایران تاکنون ۹۰ میلیارد یورو هزینه اضافی برای اروپا داشته است، «بدون آنکه حتی یک مولکول انرژی بیشتر» در اختیار این قاره قرار گرفته باشد.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، در نامهای به فوندرلاین خواستار آن شد که بروکسل «بهطور موقت و استثنایی» برخی استانداردهای کیفیت سوخت را تسهیل کند.
نزدیک به یکپنجم خودروهای دیزلی اروپا در فرانسه تردد میکنند.
مکرون گفت این اقدام میتواند تولید پالایشگاههای اروپا را پنج تا ۲۰ درصد افزایش دهد. رییسجمهوری فرانسه یادآور شد اتحادیه اروپا در دوران همهگیری کووید-۱۹ نیز برخی محدودیتها را کاهش داده بود.
آنا-کایسا ایتکونن، سخنگوی کمیسیون اروپا، بدون اظهارنظر مستقیم درباره درخواست مکرون گفت تا زمانی که اروپا به سوختهای فسیلی وارداتی وابسته باشد، قیمت انرژی پرنوسان خواهد ماند و بروکسل آماده بررسی اقدامات دیگر است.
پیشتر در خردادماه، خبرگزاری رویترز گزارش داد افزایش قیمت سوخت در پی جنگ ایران، تقاضا برای خودروهای برقی نو و دستدوم را در سراسر اروپا افزایش داده است.
میراث سیاست قدیمی حمایت از خودروهای دیزلی
فایننشالتایمز نوشت آسیبپذیری امروز اروپا در برابر قیمت گازوئیل، تا حدی میراث سیاستهایی است که در دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ استفاده از خودروهای دیزلی را تشویق میکردند.
در آن سالها، بهرهوری بیشتر موتورهای دیزلی، انتشار کمتر دیاکسید کربن و هزینه پایینتر برای رانندگان را در مقایسه با خودروهای بنزینی به همراه داشت.
با روشنتر شدن نقش خودروهای دیزلی در آلودگی هوا، این سیاست بهتدریج کنار گذاشته شد؛ بهویژه پس از رسوایی «دیزلگیت».
این رسوایی در سال ۲۰۱۵ و پس از افشای دستکاری نرمافزاری فولکسواگن برای کمتر نشان دادن آلایندگی خودروهای دیزلی شکل گرفت.
با این حال، دادههای سازمان حملونقل و محیط زیست حاکی از آن است که چهار خودرو از هر ۱۰ خودرو در اروپا همچنان با گازوئیل کار میکنند.
این سازمان برای کاهش کوتاهمدت تقاضای گازوئیل به پیشنهادهای آژانس بینالمللی انرژی اشاره کرده است؛ از جمله کاهش ۱۰ کیلومتر بر ساعت از سقف سرعت در بزرگراهها و تشویق دورکاری در مشاغلی که امکان آن وجود دارد.
سازمان حملونقل و محیط زیست همچنین از بروکسل خواسته است با وجود فشار صنعت خودروسازی اروپا، از برنامه کنار گذاشتن تدریجی موتورهای احتراق داخلی عقبنشینی نکند.
در هفتههای اخیر، پیشروی حوثیهای یمن در مناطق اطراف تنگه بابالمندب و حملات آنها به عربستان سعودی، به نگرانیها درباره امنیت مسیرهای انتقال انرژی و چشمانداز بازار جهانی نفت دامن زده است.
خبرگزاری رویترز چهارشنبه اول مهر به نقل از دادههای اولیه شرکت ردیابی کشتی کپلر گزارش داد هر سه شناور، از جمله یک نفتکش پاناماکس، در حال خروج از تنگه هرمز بودند.
این آمار ممکن است تغییر کند، زیرا برخی کشتیها معمولا هنگام عبور از تنگه هرمز فرستندههای خود را خاموش میکنند.
دادههای کپلر و شرکت الاسایجی همچنین نشان داد نفتکش الانجی «المفیار» که بدون محموله در حرکت بود، سهشنبه بار دیگر در داخل تنگه هرمز مشاهده شد. این شناور آخرین بار ۲۸ شهریور در خارج از این آبراه دیده شده بود.
پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، یکپنجم نفت و گاز جهان از تنگه هرمز عبور میکرد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۳۱ شهریور ضمن تهدید جمهوری اسلامی به «نابودی» در صورت نرسیدن به توافق برای پایان جنگ، از احتمال توافق در آینده نزدیک سخن گفت و خواستار انزوای کامل اقتصادی تهران تا توقف حملات به کشتیها، جاهطلبیهای هستهای و حمایت از تروریسم شد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رییسجمهوری آمریکا، نیز در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفتوگو کردند.
شروط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز شامل رفع فوری محاصره دریایی، پرداخت فوری اموال مسدودشده جمهوری اسلامی و پایان جنگ در همه جبهههای مقاومت، اعلام شد.
دادههای کشتیرانی همچنین نشان داد سهشنبه ۲۲ شناور حامل کالا از تنگه بابالمندب عبور کردند. شمار شناورهای عبوری پایینتر از میانگین حدود ۲۶ شناور در ۱۰ روز گذشته ماند.
تنگه بابالمندب در جنوبیترین بخش غربی یمن، یکی دیگر از گلوگاههای دریایی و مسیر حیاتی تجارت نفت میان دریای سرخ و خلیج عدن است.
از ۲۲ شناور عبوری، ۱۴ شناور به سمت دریای سرخ و هشت شناور به سوی خلیج عدن حرکت کردند. از جمله این شناورها پنج نفتکش پاناماکس، شش شناور سوپراماکس، چهار نفتکش افراماکس، یک نفتکش سوئزمکس و یک نفتکش بسیار بزرگ حمل نفت خام بودند.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، شامگاه ۳۱ شهریور اعلام کرد در دیدار با عراقچی درباره پایان جنگ و بازگشایی کامل تنگه هرمز گفتوگو کرده و تاکید کرد عبور از این آبراه باید بدون عوارض و کشتیرانی در تنگه هرمز و بابالمندب، آزاد و بدون مانع باشد.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، نیز به ایبیسی نیوز گفت هدف اصلی دیدار دوشنبه او با ترامپ، دستیابی به توافقی مناسب برای بازگشایی تنگه هرمز و رسیدگی به بحران فزاینده انرژی در جهان بود.
ساعاتی پیش از آن، رویترز به نقل از دیپلماتها گزارش داد فرانسه با هماهنگی آمریکا تدوین پیشنویس قطعنامهای در شورای امنیت را برای ایجاد ماموریتی بینالمللی با هدف ازسرگیری تردد در تنگه هرمز آغاز کرده است.
ویتکاف در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «امروز در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، از طریق میانجیهایی که در طول روز میان دو طرف در رفتوآمد بودند، گفتوگوهایی طولانی با هیات ایرانی داشتیم.»
او افزود: «آنها یک دور از گفتوگوها را با موفقیت به پایان رساندند که امیدواریم سازنده و امیدبخش باشد. میانجیها به کار خود ادامه خواهند داد.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، بامداد چهارشنبه به خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، ایرنا، گفت: «تعامل صورت گرفته با طرف آمریکایی از طریق میانجی قطری بود.»
او در مورد خبر مذاکره جمهوری اسلامی و آمریکا در نیویورک گفت این تعامل با «هدف ابلاغ شرایط ایران»، از جمله پایان جنگ در همه جبههها، توقف عملیات نظامی آمریکا، محاصره دریایی و جنگ اقتصادی، و همچنین آزادی داراییهای جمهوری اسلامی انجام شد.
ویتکاف در پست خود درباره جزییات گفتوگوها و میانجیها توضیحی نداده نبود و مشخص نکرده بود که مقامهای کدام کشور در تبادل پیام بین دو هیات نقش داشتهاند. در ماههای اخیر عمان، قطر و پاکستان بهعنوان میانجی بین تهران و واشینگتن عمل کردهاند.
پیشتر و پس از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، از گفتوگوی سه ساعته استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه خود، با هیات جمهوری اسلامی خبر داد، این گمان تقویت شده بود که دو طرف بهطور مستقیم با یکدیگر دیدار و مذاکره کردهاند.
در گزارشی که صدا و سیمای جمهوری اسلامی سهشننبه شب از این مذاکرات داد نیز اشارهای به غیرمستقیم بودن مذاکرات و حضور میانجیها نشده بود و این تصور را تقویت می کرد که دیدار دو طرف مستقیم بوده است.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی در گزارش خود تاکید کرد که دیدار عراقچی با ویتکاف، با اصرار نماینده آمریکا انجام شده و ابلاغ شروط جمهوری اسلامی برای بازگشایی تنگه هرمز دلیل پذیرش درخواست ویتکاف برای این دیدار بوده است.
براساس این گزارش در این دیدار مواضع قاطع تهران به نماینده آمریکا ابلاغ و گفته شده که رفع فوری محاصره دریایی، پرداخت فوری همه اموال مسدود شده ایران و پایان جنگ در همه جبهه های مقاومت از جمله شروط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز است.
در همین حال برخی رسانههای منطقه نیز بهنقل از مقامهای آمریکایی حاضر در این دیدار، جزییاتی از محور گفتوگوها را منتشر کردند.
شبکه العربیه بهنقل از یک مقام آمریکایی حاضر در این جلسه به شبکه العربیه گفت که هیات آمریکایی درخواست جمهوری اسلامی برای رفع محاصره دریایی را رد کرده است.
الحدث نیز بهنقل از یک مقام آمریکایی حاضر در این نشست گزارش داد که همچنان اختلافاتی عمده و موانعی مهم میان دو طرف وجود دارد و شانس دستیابی به توافق محدود است.
پیش از آنکه خبر مذاکرات ویتکاف و عراقچی منتشر شود، خبرگزاری رویترز سهشنبه ۳۱ شهریور بهنقل از یک مقام ارشد حکومت ایران که نامش اعلام نشد، گزارش داد هیات جمهوری اسلامی که بهمنظور شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک حضور دارد، برای ازسرگیری دیپلماسی با آمریکا از «اختیار کامل» برخوردار است.
او گفت: «مجمع عمومی سازمان ملل فرصتی طلایی برای آمریکا است تا به مسیر دیپلماسی بازگردد. اگر واشینگتن گامهای ملموسی بردارد، تهران از احیای دیپلماسی استقبال خواهد کرد.»
او افزود جزییات توافق احتمالی برای پایان دادن به درگیریها میان تهران و واشینگتن میتواند از طریق میانجیها در نیویورک مورد بحث قرار گیرد.
به گفته او، پیشنهاد حکومت ایران در این زمینه ۲۵ شهریور از طریق میانجیها به ایالات متحده ارائه شده است.
بهگفته این مقام ارشد جمهوری اسلامی، اگر ایالات متحده فشار نظامی خود را کاهش دهد و محاصره بنادر جنوبی ایران را لغو کند، جمهوری اسلامی میتواند ظرف هفت روز تنگه هرمز را بازگشایی کند.
او گفت: «آمریکا باید اعلام کند که خواهان حلوفصل موضوع از طریق دیپلماسی است، این موضع را رسما مطرح کند و سپس درباره جدول زمانی چگونگی پیشبرد این روند به توافق برسد.»
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز سهشنبه ۳۱ شهریور در مصاحبه با شبکه انبیسی اعلام کرد واشینگتن آماده گفتوگو با مقامهای جمهوری اسلامی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل است اما در حال حاضر هیچ دیداری برنامهریزی نشده است.
او افزود: «قطعا از چنین دیداری استقبال میکنیم، بهویژه اگر چشماندازی برای رسیدن به نتیجهای مثبت و در نهایت تحقق هدف اصلی این ماجرا داشته باشد.»
روبیو هدف اصلی دولت دونالد ترامپ را جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای عنوان کرد.
این تصمیمها در آستانه اجرایی شدن موج تازه تحریمهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران اتخاذ شده و شبکه پروازهای خارجی ایران را بیش از پیش محدود کرده است.
سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران گفت که فرودگاه بغداد از نیمهشب سهشنبه خدمات به پروازهای ایرانی ارائه نمیدهد و مقامهای ایرانی در حال رایزنی هستند تا پروازهای مقصد بغداد را به فرودگاه نجف هدایت کنند.
پروازها به نجف که مقصد زیارتی مهمی برای ایرانیان است، فعلا برقرار ماندهاند.
اخوان افزود پذیرش مسافران ایرانی در فرودگاه عمان نیز متوقف شده و مذاکرات برای حل این موضوع ادامه دارد.
او تاکید کرد سایر پروازهای خارجی طبق برنامه انجام میشود و از مسافران خواست پیش از سفر وضعیت پرواز خود را از شرکت هواپیمایی یا آژانس مسافرتی پیگیری کنند.
توقف پروازها به جمهوری آذربایجان
جمهوری آذربایجان نیز سهشنبه ۳۱ شهریور پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف کرد.
خبرگزاری رسمی آذرتاج به نقل از شرکت هواپیمایی آذربایجان (آزال) گزارش داد که پروازهای ایرانی به این کشور از روز سهشنبه تعلیق شده است.
رسانههای آذربایجانی این اقدام را به تحریمهای جدید آمریکا علیه بخش هوانوردی ایران نسبت دادند. مسیرهای تهران، تبریز و مشهد به باکو از جمله خطوطی هستند که تحت تاثیر قرار گرفتهاند و زمان پایان این محدودیت اعلام نشده است.
این توقفها بخشی از پیامدهای تحریمهای گسترده آمریکا است که وزارت خزانهداری ایالات متحده در۱۷ شهریور تحت عنوان «عملیات طرد اقتصادی» علیه ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی که پیشتر مشمول تحریم نبودند و همچنین ۹ نهاد خارجی مرتبط اعمال کرد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه هشدار داد که ازاول مهر شرکتهای هواپیمایی ایرانی در سراسر جهان با مشکل جدی مواجه خواهند شد؛ زیرا ارائهدهندگان خدمات فرودگاهی، سوخترسانی و فروش بلیت در صورت همکاری با این شرکتها از نظام مالی دلاری کنار گذاشته میشوند.
او تصریح کرد که اگر هواپیمای ایرانی در فرودگاهی فرود بیاید، نمیتوان به آن سوخت داد، خدمات زمینی ارائه کرد یا بلیت فروخت.
با اجرای کامل تهدیدهای آمریکا از اول مهر، احتمال گسترش این محدودیتها به مقاصد دیگر نیز وجود دارد.
محدودیتهای فزاینده
اعمال محدودیت برای شرکتهای هواپیمایی ایرانی از هفتههای گذشته آغاز شده بود. شرکت هواپیمایی ماهان که از سالها پیش تحت تحریم آمریکا قرار دارد، پروازهای خود به مسقط را از ۲۶ شهریور و پروازهای استانبول و آنکارا را از ۳۰ شهریور تا اطلاع ثانوی متوقف کرد.
ماهان این تصمیم را به درخواست مقامهای هوانوردی عمان و ترکیه نسبت داد.
همزمان گرجستان از ۳۰ شهریور پرواز همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی مشمول تحریم را متوقف کرد و آخرین پروازها روز ۲۹ شهریور انجام شد. سازمان هواپیمایی گرجستان اعلام کرده بود که مقررات تحریمی بینالمللی را رعایت میکند. مسیرهای تفلیس و باتومی که برای گردشگران ایرانی محبوب بودند، عملا بسته شدند.
ترکیه نیز محدودیتهای بیشتری اعمال کرده است. علاوه بر توقف پروازهای ماهان، شرکتهای ترکیش ایرلاینز، پگاسوس و ایجت پروازهای خود به ایران را از ۲۳ شهریور تا دستکم اسفند امسال به حالت تعلیق درآوردهاند.
شرکت هواپیمایی امارات نیز اعلام کرده است دیگر به تهران پرواز نمیکند. لوفتهانزا و هواپیمایی اتریش هم اعلام کردهاندپروازهای رفتوبرگشت به ایران دستکم تا دوم آبان، ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶، متوقف میماند و ازسرگیری آنها پس از این تاریخ قطعی نیست.
هواپیمایی قطر نیز اعلام کرد پروازهایش به ایران بهدلیل محدودیتهای حریم هوایی متوقف شده است. بهگفته این شرکت، ازسرگیری این پروازها بهطور موقت برای هشتم آذر، ۲۹ نوامبر ۲۰۲۶، برنامهریزی شده اما این تاریخ ممکن است تغییر کند.
این اقدامات بهدلیل خطر تحریمهای ثانویه و نگرانی از قطعات آمریکایی هواپیماها صورت گرفته است. در روزهای اخیر بررسی سایتهای فروش بلیت نشان میداد که امکان صدور بلیت از تهران به مقاصدی مانند گرجستان، عمان، بحرین، قطر، کویت و عراق محدود یا قطع شده، در حالی که برخی مسیرها به ترکیه و امارات با قیمتهای بسیار بالا همچنان فعال ماندهاند.
صنعت هوانوردی ایران سالهاست با تحریمهای آمریکا در زمینه خرید هواپیما، قطعات یدکی، تعمیر و نگهداری و دریافت خدمات در فرودگاههای خارجی مواجه است. گسترش این تحریمها به همه شرکتهای فعال و تهدید فرودگاههای میزبان، شبکه بینالمللی پروازهای ایرانی را بهشدت کوچک کرده است. مسافران ایرانی که برای زیارت، تجارت یا گردشگری به کشورهای همسایه سفر میکردند، اکنون ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین، پروازهای غیرمستقیم یا شرکتهای خارجی هستند که خود با محدودیتهایی روبهرو شدهاند.
مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با انتقال پروازها به فرودگاههایی مانند نجف، بخشی از ظرفیت پروازی خود را حفظ کنند، اما کارشناسان هشدار میدهند که اگر کشورهای بیشتری از ترس تحریمهای ثانویه خدمات خود را قطع کنند، انزوای هوایی ایران تشدید خواهد شد.
سازمان هواپیمایی کشوری ایران اعلام کرده که رایزنیها ادامه دارد و مسافران باید آخرین وضعیت را بررسی کنند. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که تنشهای منطقهای و جنگ اخیر نیز از ماهها پیش بر پروازهای بینالمللی ایران تاثیر گذاشته و ظرفیت پروازهای بینالمللی را به شکل قابل توجهی کاهش داده است.
