ایراناینترنشنال
سومین جلسه رسیدگی به پرونده مهران محققی، متهم به راندن خودرو به میان جمعیت در پایان تجمع اعتراضی ایرانیان در منطقه ریچموندهیل، چهارشنبه ۲۵ شهریور (۱۶ سپتامبر) بدون صدور رأی پایان یافت. جلسه بعدی قرار است ۲۳ مهر (۱۴ اکتبر ) برگزار شود.
این پرونده که پس از دو جلسه دادرسی در ماههای مه و ژوئن همچنان در مراحل مقدماتی است، بار دیگر اعتراضها به سیستم آزادی با وثیقه در نظام قضایی کانادا را به کانون توجه کشانده است.
از حمله در ۱۰ مه تا آزادی فوری با وثیقه
این پرونده به حمله با خودرو به یک تجمع پرشمار پنج تا شش هزار نفری ایرانیان در ۱۰ مه در ریچموندهیل تورنتو بازمیگردد.
در پایان این گردهمایی و هنگامی که مردم در حال حرکت به سمت خودروهای خود بودند، مهران محققی متهم ۳۹ ساله، با رانندگی خطرناک خودرو خود را به سمت جمعیت راند. او پس از زیر گرفتن یک پیک تحویل غذا که به تجمع بی ارتباط بود و همچنین آسیب رساندن به خودرو یک شهروند ایرانی، تلاش کرد از محل بگریزد.
مهران محققی با دخالت معترضان و توقف خودرو، پرچم جمهوری اسلامی را از خودرو بیرون کشید، دور آن دوید و حاضران را تهدید کرد اما در نهایت بهدست پلیس بازداشت شد. با وجود این، او تنها یک روز پس از این حمله خشونتبار با قرار وثیقه آزاد شد.
روند فرسایشی جلسات دادگاه
دومین جلسه دادرسی این پرونده در تاریخ سوم تیر (۲۴ ژوئن) در دادگاه عالی انتاریو برگزار شده بود؛ جایی که رسیدگی به پرونده به ۱۶ سپتامبر (۲۵ شهریور) موکول شد تا در این فاصله مراحل تکمیل مدارک و گفتوگوهای اولیه با دادستان انجام پذیرد و متهم در جلسه سپتامبر مشخص کند که آیا با پذیرش اتهام روند را پیش میبرد یا با رد آن، وارد فرآیند محاکمه کامل خواهد شد.
با این حال در جلسه سوم نیز پیشرفتی در رسیدگی به پرونده رخ نداد.به گفته نماینده حاضر در دادگاه، وکیل مدافع همچنان منتظر دریافت سوابق و مدارک تکمیلی پلیس است و دادستانی نیز در حال بررسی ارائه درخواست رسمی برای استفاده از ویدیوهای دوربینهای مداربسته بهعنوان مدرک است.
در نهایت قاضی اعلام کرد تا پیش از جلسه بعدی در ۲۳ مهر، باید نشست مشورتی و مقدماتی میان قاضی، دادستان و وکیل مدافع برگزار شود.
انتقاد گسترده به سیستم وثیقه؛ از جامعه ایرانی تا حزب محافظهکار
آزادی سریع فردی که با خودرو به یک تجمع مدنی هجوم برده و جان شهروندان را به خطر انداخته، خشم و نگرانی عمیق جامعه ایرانی-کانادایی را برانگیخته است. ایرانیان مقیم کانادا که بسیاری از آنها برای در امان ماندن از خشونتهای جمهوری اسلامی مهاجرت کردهاند، رها بودن چنین افرادی را تهدیدی جدی علیه امنیت خود و آزادی تجمعات میدانند.
این رویکرد همراستا با انتقادات گستردهتری است که نسبت به سیستم وثیقه در قوانین فدرال کانادا مطرح میشود.
حزب محافظهکار کانادا به رهبری پیر پولیاور بارها از قوانین کنونی آزادی با وثیقه انتقاد کرده و آن را «سیاست درِ چرخان» خوانده است؛ سیستمی که به باور منتقدان، متهمان به اقدامات خشن و خطرناک را بلافاصله پس از بازداشت به خیابانها بازمیگرداند و امنیت عمومی را در معرض تهدید قرار میدهد.
از نگاه منتقدان، تکرار تعویقهای متوالی در پرونده مهران محققی، اکنون به نمونهای عینی از این چالشها در نگاه افکار عمومی تورنتو بدل شده است.
در پی تروریستی اعلام شدن سپاه پاسداران توسط اتاوا، اداره مهاجرت کانادا ارزیابیهای سختگیرانهای را برای صدور اقامت دائم این افراد و خانوادههایشان آغاز کرده است؛ روندی که به گفته امضاکنندگان این نامه، بدون تفکیک میان «سرباز وظیفه» و «عضو داوطلب یا وابسته»، سرنوشت صدها متقاضی را در معرض رد درخواست و خطر اخراج قرار داده است.
هشدار درباره پیامدهای ارزیابیهای اداره مهاجرت
امضاکنندگان این نامه سرگشاده با اشاره به ارسال گسترده «نامههای انصاف رویه» (PFL) از سوی اداره مهاجرت، تاکید کردهاند که برای مردان در ایران، گذراندن خدمت نظام وظیفه امری کاملاً اجباری و تنها راه دریافت گذرنامه و خروج قانونی از کشور بوده است، نه نشانه باور ایدئولوژیک یا همکاری داوطلبانه با سپاه.
در بخشی از این نامه آمده است: «هدف این درخواست دفاع از هیچ سازمانی نیست؛ درخواست ما ساده است: اجبار با عضویت یکی نیست و قربانیان یک نظام نباید به دلیل همان اجبار دوباره مجازات شوند. ما خواهان امنیت برای کانادا و شناسایی واقعی عوامل سپاه هستیم، اما امنیت بدون تفکیک، بیگناهان را نابود میکند.»
ارسال نامههای انصاف رویه، بحران انسانی و آینده نامشخص
ارزیابیهای اداره مهاجرت برای اعطای اقامت دائم، روندی فرساینده و اضطرابآور را بر متقاضیان تحمیل کرده است.
«صحرا» (نام مستعار)، یکی از متقاضیان اقامت دائم که پس از پنج سال زندگی در کانادا و اخذ دو مدرک تحصیلی اکنون در حوزه آموزش فعالیت میکند، در گفتوگو با ایراناینترنشنال توضیح داد که همسرش سالها پیش صرفا دوره ۲۰ماهه سربازی وظیفه خود را در بخشهای دفتری سپاه گذرانده است.
او گفت: «ما با تمام امید برای ساختن آیندهای امن برای فرزندمان به کانادا آمدیم و برای اقامت دائم اقدام کردیم. همسرم هیچ نقش داوطلبانه یا باوری به سپاه نداشته است. اما حالا نه تنها پرونده ما در آستانه رد شدن قرار گرفته، بلکه برای پسر ۹ سالهام نیز نامه انصاف رویه فرستادهاند؛ فرزندی که در اینجا بزرگ شده و در مسابقات شطرنج و ورزش منطقه مقام میآورد. ما همه آرامش زندگیمان را از دست دادهایم و با کابوس رد اقامت و خطر بازگشت به ایران زندگی میکنیم.»
ضرورت حفظ حقوق سربازان وظیفه
نگرانی از آسیب دیدن سربازان وظیفه موضوع تازهای نیست و پیشتر از سوی مقامهای دولتی در کانادا نیز مطرح شده بود.
راب اولیفانت، دستیار پارلمانی وزیر امور خارجه کانادا، پیش از این در گفتوگو با ایراناینترنشنال با تاکید بر حساسیت این پروندهها گفته بود: «اگر این کار را خیلی سریع انجام دهیم، دو دسته از افراد ممکن هست آسیب ببینند. یک دسته کسانی هستند که به خدمت اجباری در سپاه اعزام شدند؛ هیچ نقشی در تصمیمگیریها نداشتند و در ردههای پایین خدمت میکردند. بعضی از آنها حالا در کانادا هستند و باید این حق را داشته باشند که در کانادا بمانند.»
با وجود این اظهارات، در عمل تفکیک نظاممندی در فرآیند بررسی تقاضاهای اقامت دائم از سوی اداره مهاجرت اعمال نشده است.
تداوم خلاء قانونی در تفکیک نیروهای اجباری از داوطلب
در واکنش به این شکاف قانونی، گارنت جنیس (Garnett Genuis)، نماینده حزب محافظهکار در مجلس عوام کانادا، لایحه C-350 را تدوین و ارائه کرد.
این لایحه مشخصا با هدف ایجاد سازوکاری حقوقی برای تفکیک سربازان وظیفه و افرادی که تحت اجبار به خدمت گرفته شدهاند از اعضای داوطلب و بدنه واقعی سپاه طراحی شده بود تا مانع از رد درخواست اقامت افراد بیگناه شود.
با این حال، این لایحه با حمایت دولت لیبرال و تصویب پارلمان همراه نشد تا متقاضیان اقامت همچنان در بلاتکلیفی حقوقی باقی بمانند.
دشواری اثبات عدم عضویت و مطالبه اصلاح دستورالعملهای دولتی
شبکه سراسری سیبیسی (CBC) نیز در گزارشی با بررسی پرونده فرزین جعفری—مهندس نرمافزاری که در سال ۲۰۱۱ سرباز وظیفه سپاه بوده و در انتظار دریافت اقامت دائم نامه انصاف رویه دریافت کرده است—تاکید کرد که دولت عملا از افراد میخواهد ثابت کنند پس از دوران سربازی پیوندی با سپاه نداشتهاند؛ در حالی که هیچ سند رسمی برای اثبات این موضوع از سوی ایران وجود ندارد.
کاوه شهروز، حقوقدان و فعال حقوق بشر در تورنتو، در گفتوگو با ایراناینترنشنال راهحل را در تصمیم صریح اجرایی دولت دانست.
او گفت: «جامعه ایرانی سالها خواستار تروریستی اعلام شدن سپاه بود، اما متاسفانه دولت فدرال تفکیک روشنی میان افراد داوطلب و کسانی که مجبور به گذراندن خدمت وظیفه شدند، ایجاد نکرد.»
شهروز افزود: «بردن تکتک این پروندهها به دادگاه مسیری طولانی و پرهزینه است. سریعترین و منطقیترین راه این است که خود دولت در دستورالعملها و تعریف مقررات شفافسازی کند تا سربازی اجباری به معنای عضویت در یک سازمان تروریستی شناخته نشود و حقوق متقاضیان بیگناه ضایع نگردد.»
انتقاد رهبر حزب محافظه کار از عملکرد دولت فدرال
این پرونده اکنون به یکی از کانونهای اصلی انتقاد حزب محافظهکار علیه دولت لیبرال بدل شده است.
پیر پولیاور (Pierre Poilievre)، رهبر حزب محافظهکار و اپوزیسیون رسمی کانادا، با اشاره به اجرای ناقص این مصوبه تاکید کرده است که تروریستی اعلام کردن یک نهاد از سوی دولت اگر در عمل به درستی پیاده نشود، چیزی جز یک بیانیه مطبوعاتی نیست.
بهگفته پولیاور، تعهد محافظهکاران شناسایی و ردگیری عوامل داوطلب سپاه پاسداران است، نه سربازان وظیفهای که خود قربانی این ساختار بودهاند؛ رویکردی که نشان میدهد فشار سیاسی برای نجات متقاضیان بیگناه و پایان دادن به تعمیم نادرست خدمت اجباری، روزبهروز در اوتاوا سنگینتر میشود.
کجارو، وبسایتی در زمینه سفر و گردشگری، چهارشنبه ۲۵ شهریور نخستین بار تصویر این بخشنامهها را منتشر کرد. بر اساس این اسناد، پروازهای تهران-مسقط-تهران از پنجشنبه ۲۶ شهریور و پروازهای رفتوبرگشت ماهان میان ایران و ترکیه از دوشنبه ۳۰ شهریور لغو میشوند.
ماهان در بخشنامه مربوط به ترکیه، آخرین پروازهای خود در مسیرهای تهران-استانبول و تهران-آنکارا و مسیرهای برگشت را یکشنبه ۲۹ شهریور اعلام کرده است.
این بخشنامهها خطاب به دفاتر خدمات مسافرت هوایی طرف قرارداد و دفاتر فروش صادر شدهاند. ماهان در متن هر دو سند، تصمیم خود را به اعلام «مراجع هوانوردی ذیصلاح» کشور مقصد نسبت داده، اما توضیح بیشتری درباره علت توقف پروازها ارائه نکرده است.
نزدیک به دو ساعت پیش از انتشار تصویر بخشنامهها در کجارو، وبسایت تخصصی هوانوردی «هردم اوییشن» در ترکیه احتمال توقف پروازهای ماهان به استانبول در پایان سپتامبر را مطرح کرده بود.
این رسانه ابهام درباره ادامه فعالیت ماهان در ترکیه را به فشار تحریمهای جدید آمریکا بر شبکه ارائه خدمات پشتیبانی به این شرکت مرتبط دانست.
محدودیت پروازها پس از تحریمهای تازه آمریکا
اعلام توقف این پروازها در پی انتشار خبر محدودیت پرواز شرکتهای ایرانی به گرجستان صورت میگیرد.
عصر ایران سهشنبه ۲۴ شهریور به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد دولت گرجستان با پیوستن به تحریمهای جدید آمریکا، پرواز همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی به این کشور را از ۳۰ شهریور متوقف میکند.
آژانس هوانوردی غیرنظامی گرجستان نیز ۱۹ شهریور اعلام کرده بود این کشور تحریمهای شرکای بینالمللی خود را در بخش هوانوردی رعایت میکند. این نهاد تاکید کرده بود فهرست تحریمها، شرکتهای فعال در مسیرهای هوایی ایران و گرجستان را نیز در بر میگیرد.
وزارت خزانهداری آمریکا ۱۷ شهریور، در چارچوب کارزار «طرد اقتصادی» جمهوری اسلامی، ۳۵ شرکت و یک فرد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد. این بسته شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی، هشت شرکت خارجی و یک شهروند مصری ساکن امارات متحده عربی بود.
آسمان، آتا، ایرانایرتور، کیشایر، قشمایر، زاگرس، سپهران و وارش از جمله شرکتهای ایرانی این فهرست بودند. شرکتهای خارجی تحریمشده در امارات، بریتانیا، ترکیه، مالزی و قزاقستان مستقرند و وزارت خزانهداری به ارتباط شماری از این شرکتها با ماهانایر اشاره کرد.
آمریکا همچنین مجوز عمومی ورود موقت برخی هواپیماهای غیرنظامی به ایران و معاملات مرتبط با آن را تعلیق کرد و مجوزهایی برای پایان دادن به برخی معاملات پیشتر مجاز صادر کرد.
در پی این تحریمها، شبکه مقابله با جرایم مالی وزارت خزانهداری آمریکا از موسسات مالی خواست فعالیتهای مشکوک مرتبط با شبکههای تامین هواپیما و قطعات برای جمهوری اسلامی را شناسایی و گزارش کنند؛ بهویژه معاملاتی که ارتباط تهران با آنها آشکار نیست.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، همزمان با اعلام بستههای تحریمی علیه صنعت هوانوردی ایران، تحریم شرکتهای پشتیبان ماهان را بخشی از فشار بر مسیرهای تامین مالی حکومت ایران خواند.
او گفت سایر شرکتهای هواپیمایی ایران نیز تحریم شدهاند و هشدار داد اشخاص و شرکتهایی که با این خطوط هوایی همکاری میکنند، در معرض خطر قطع دسترسی به نظام مالی جهانی قرار دارند.
نسلهای مختلف کودکان و خانوادهها در چند دهه گذشته، هر کدام مهر را در دورهای از بحران تجربه کردهاند. نسلی با جنگ ایران و عراق بزرگ شد، نسلهای بعد با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی و نگرانی درباره آینده روبهرو شدند و همهگیری کرونا نیز برای مدتی طولانی ارتباط کودکان با مدرسه و زندگی عادی را مختل کرد.
هر کدام از این تجربهها اثری بر خانوادهها و کودکان گذاشتند؛ اما امروز فقط با یک بحران تازه روبهرو نیستیم. سالها زندگی در شرایط ناامنی، فشار اقتصادی، فقدان و بحرانهای اجتماعی، رد خود را بر تجربه خانوادهها و کودکان گذاشته است.
دانشآموزی که امروز به مدرسه برمیگردد، ممکن است بخشی از این تجربه طولانیِ تغییر، ناامنی و فشار را با خود به مدرسه ببرد.
در سوی دیگر، والدینی قرار دارند که خودشان نیز سالها در معرض همین فشارها بودهاند و حالا باید در کنار نگرانی درباره آینده، هزینههای زندگی و امنیت خانواده، فرزندشان را برای بازگشت به مدرسه آماده کنند.
بنابراین پرسش فقط این نیست که دانشآموز برای مدرسه آماده است یا نه؛ باید دید خانواده با چه وضعیت روانی او را به مدرسه بازمیگرداند. خستگی و فشار روانی والدین، نگرانی درباره آینده و دشواریهای اقتصادی نیز بخشی از فضای زندگی فرزند است و حتی آمادهشدن برای مدرسه میتواند برای خانوادهای که با گرانی و بیثباتی اقتصادی دستوپنجه نرم میکند، به منبع فشار تازهای تبدیل شود.
در این مقاله، با تکیه بر پژوهشهای موجود درباره سلامت روان کودکان و نوجوانان، خانواده و پیامدهای بحران، بررسی میکنیم که این شرایط چگونه میتوانند بر تجربه بازگشت به مدرسه اثر بگذارند. ترس، سوگ و ناامنی همیشه به زبان نمیآیند و گاهی خود را در بیحوصلگی، پرخاشگری، افت تمرکز، اختلال خواب یا بیمیلی به مدرسه نشان میدهند.
از این منظر، بازگشت به مدرسه تلاشی دوباره برای بازگشت خانواده و فرزندان به زندگی روزمره پس از سالها تجربه بحران و ناامنی است. دانشآموز فقط با کیف و کتاب وارد مدرسه نمیشود؛ بخشی از تجربه خانه و جامعه را نیز با خود به کلاس میبرد.
پژوهشها از تجربه دانشآموزان و خانوادهها چه میگویند؟
بحران همیشه همان روز تمام نمی شود: خانوادهای را تصور کنیم که مدتی از یک حادثه سخت، سوگ یا دورهای از ناامنی گذشته، اما بعد از مدتی انتظار دارد زندگی به حالت عادی برگردد؛ با این حال فرزندش هنوز بدخواب است، زود عصبانی میشود، تمرکز ندارد یا نسبت به رفتن به مدرسه مقاومت میکند.
پژوهشهای انجامشده پس از بلایای جمعی نشان میدهند که واکنشهای روانی کودکان و نوجوانان الزاما با پایان حادثه تمام نمیشوند.
یک مرور نظاممند از مطالعات مربوط به زلزله و سیل نشان داد که علائم پس از سانحه در ماههای بعد همچنان در بخشی از کودکان و نوجوانان دیده میشود و در طول زمان تغییر میکند. پایان خطر بیرونی الزاما به معنای پایان فشار روانی نیست و برای بعضی فرزندان، بازگشت به احساس امنیت و روال عادی زمان میبرد.
گاهی آنچه دانشآموز با خود به مدرسه می برد، مربوط به چیزی است که مدت ها قبل اتفاق افتاده است: این موضوع در تجربه زلزله بم به شکل ملموسی دیده شده است. پژوهشگران کودکانی هفت تا ۱۳ ساله را که چهار سال پیش یکی از والدین خود را در زلزله از دست داده بودند، با کودکانی از خانوادههای مشابه اما بدون این فقدان مقایسه کردند.
کودکانی که فقدان والد را تجربه کرده بودند، مشکلات هیجانی و رفتاری بیشتری داشتند و وضعیت روانی والد باقیمانده نیز با مشکلات کودک ارتباط داشت؛ دشواریهای اقتصادی هم میتوانست این وضعیت را تشدید کند.
این یافته یادآور میشود که رفتار فرزند را نباید فقط بر اساس آنچه امروز میبینیم قضاوت کنیم؛ بیحوصلگی، تحریکپذیری یا دشواری بازگشت به مدرسه ممکن است بخشی از تجربهای طولانیتر باشد.
بحران اجتماعی فقط بیرون از خانه اتفاق نمی افتد: برای نوجوانی که شاهد خشونت اجتماعی بوده، مدرسه ناامن شده یا در محیط اطرافش با ترس و بیثباتی روبهرو شده، مدرسه میتواند بخشی از تجربه بحران او باشد.
پژوهشی که در میان دختران نوجوان پس از خشونتهای مرتبط با جنبش زن، زندگی، آزادی و حملات گاز به مدارس دخترانه انجام شد، نشان داد تجربه چنین ترومای جمعی با واکنشهای اضطرابی، افسردگی و پس از سانحه همراه بوده است.
این پژوهش نشان میدهد نوجوان ممکن است ناامنی اجتماعی را با خود به مدرسه ببرد؛ بنابراین مقاومت در برابر مدرسه گاهی میتواند با احساس امنیت ازدسترفته او ارتباط داشته باشد.
فشار اقتصادی ممکن است قبل از ورود دانشآموز به مدرسه، خودش را نشان داده باشد: برای خانوادهای که باید همزمان هزینههای زندگی، اجاره، درمان، رفتوآمد و مخارج مدرسه را مدیریت کند، رسیدن شهریور و مهر میتواند به دورهای از فشار تبدیل شود.
پژوهشی که کودکان و نوجوانان شش تا ۱۸ ساله را در سراسر کشور بررسی کرده، نشان داد وضعیت اقتصادی پایینتر با احتمال بیشتر برخی مشکلات روانی و رفتاری، از جمله افسردگی، اضطراب، احساس بیارزشی، خشم، بیخوابی و درگیری فیزیکی همراه بود.
این یافته نشان میدهد شرایط اقتصادی بخشی از محیط زندگی فرزند است و میتواند همراه با فشارهای خانوادگی و اجتماعی، آسیبپذیری او را بیشتر کند.
وقتی والد خودش خسته و تحت فشار است، مسئله فقط اضطراب فرزند نیست: گاهی والد دیگر مثل گذشته حوصله شنیدن نگرانیهای فرزندش را ندارد، زودتر عصبانی میشود یا نمیتواند با خیال راحت درباره شروع مدرسه با او صحبت کند.
این وضعیت لزوما به معنای ضعف والدگری نیست. در پیمایشهای ملی درباره سلامت روان کودکان و نوجوانان، سابقه مشکلات روانی والدین با احتمال بیشتر مشکلات روانی و اضطرابی در فرزندان ارتباط داشت.
این یافته نشان میدهد وضعیت روانی والد بخشی از زمینه زندگی فرزند است و فشارهای طولانیمدت زندگی میتوانند ظرفیت والد برای همراهی با او را کاهش دهند.
مدرسه میتواند فقط محل درس نباشد؛ می تواند بخشی از احساس امنیت دانشآموز باشد: برای بعضی نوجوانان، بازگشت به مدرسه فقط برگشتن به کلاس نیست؛ برگشتن به جمع دوستان، معلم، برنامه روزانه و احساس تعلق است.
پژوهشی درباره نوجوانان نشان داد احساس تعلق به مدرسه با وضعیت اجتماعی، هیجانی و رفتاری، عملکرد تحصیلی و رفتارهای حمایتگرانه ارتباط دارد. بنابراین وقتی فرزند از مدرسه فاصله میگیرد، بهتر است فقط به نمره و تکالیف نگاه نکنیم و ببینیم آیا در مدرسه احساس دیدهشدن و تعلق دارد یا نه. مدرسه میتواند بخشی از شبکه حمایتی او باشد، نه فقط محل آموزش.
پژوهشهای انجامشده درباره بحرانهای اجتماعی و سیاسی، جنگ، خشونت و فشار اقتصادی نشان میدهند که تجربه بحران به لحظه حادثه محدود نمیشود.
ناامنی، فشار اقتصادی و وضعیت روانی والدین میتوانند از مسیر خانواده بر احساس امنیت و رفتار فرزند اثر بگذارند؛ در مقابل، رابطه حمایتگر خانواده و احساس تعلق به مدرسه میتوانند بخشی از این فشارها را تعدیل کنند. بنابراین تجربه روانی فرزند حاصل تعامل چند عامل است و نمیتوان آن را به یک علت واحد نسبت داد.
آمادگی روانی خانواده برای بازگشت به مدرسه
خانه را تا حد امکان به فضای امن فرزندان تبدیل کنیم: در شرایطی که بیرون از خانه با اخبار نگرانکننده، خشونت، ناامنی و بیثباتی روبهرو هستیم، خانواده نمیتواند همه این عوامل را از زندگی فرزندان حذف کند؛ اما میتواند فضای خانه را از بازتولید مداوم این فشارها دور نگه دارد.
قرار نیست فرزندان از اتفاقات جامعه بیخبر بمانند، اما بهتر است در معرض تصاویر خشونتآمیز، ویدئوهای تکاندهنده، بحثهای مداوم و اخبار تکرارشونده قرار نگیرند. بهویژه برای کودکان کمسنتر، آنچه برای بزرگسال یک خبر است، ممکن است به تصویری ترسناک از جهانی ناامن تبدیل شود. بنابراین میزان و نوع مواجهه با این محتوا بهتر است متناسب با سن و درک فرزندان و تا حد امکان محدود باشد.
تصور نکنیم فرزندان چیزی نمی فهمند: کودکان و نوجوانان اتفاقات اطراف خود را میبینند و احساس میکنند، حتی اگر نتوانند آن را به زبان بزرگسالان بیان کنند.
آنها تغییر رفتار والدین، گفتوگوهای اطرافیان و فضای متفاوت جامعه را متوجه میشوند و اگر درباره آنچه میبینند پاسخی دریافت نکنند، ممکن است خودشان برای آن توضیح بسازند.
بنابراین سکوت کامل همیشه به معنای محافظت نیست. گاهی یک گفتوگوی کوتاه و صادقانه، بدون ورود به جزئیات ترسناک، کمک میکند فرزند آنچه را تجربه میکند بهتر بفهمد و با اتفاقی ناشناخته روبهرو نماند.
اجازه بدهیم فرزندانمان احساساتشان را نشان دهند: ممکن است بترسند، عصبانی شوند، گریه کنند، سکوت کنند یا حتی در برابر رفتن به مدرسه مقاومت نشان دهند.
در چنین شرایطی، نخستین واکنش بزرگسال نباید تلاش برای از بین بردن فوری این احساسات باشد. گاهی شنیدن و پذیرفتن آنچه فرزند تجربه میکند، کمک میکند احساسش را بهتر بشناسد و آن را به تنهایی حمل نکند. مهم است که احساسات او سرزنش، رد یا نادیده گرفته نشوند و ترس، خشم یا غمش بیاهمیت و بیاعتبار جلوه نکند؛ بلکه بداند میتواند آنها را در رابطهای امن بیان کند.
مدرسه را بخشی از شبکه حمایت خانواده بدانیم: بازگشت به مدرسه نباید به معنای سپردن فرزند به مدرسه و کنار کشیدن خانواده باشد.
اگر فرزند تجربه سختی داشته یا تغییر قابل توجهی در رفتار، خواب، تمرکز یا روابطش دیده میشود، بهتر است والد در صورت امکان آن را با معلم یا مشاور مدرسه در میان بگذارد و از مدرسه نیز بخواهد وضعیت او را دنبال کند.
ممکن است کودک بخشی از احساسات و رفتارهایش را در خانه نشان ندهد و در مدرسه بروز دهد و برعکس. مدرسه نیز بهتر است این تغییرات را فقط به بیانضباطی یا بیانگیزگی نسبت ندهد و احتمال فشار روانی یا تجربه دشوار را در نظر بگیرد.
ارتباط میان والد و مدرسه میتواند به شناخت زودتر این تغییرات و حمایت هماهنگتر کمک کند و مدرسه را به بخشی از شبکه حمایت و احساس امنیت فرزندان تبدیل کند.
تغییرات فرزندانمان را جدی بگیریم: در دورههای بحران ممکن است رفتار فرزند تغییر کند؛ کودکی بدخواب شود، نوجوانی منزویتر شود یا تمرکز او کاهش پیدا کند.
بهتر است به جای سرزنش یا برچسبزدن، ببینیم چه چیزی، از چه زمانی و تا چه اندازه تغییر کرده است.
گفتوگوی آرام و توجه به خواب، روابط و مدرسه میتواند کمککننده باشد. اگر این تغییرات شدید یا ماندگار شوند، زندگی روزمره او را مختل کنند یا فرزند درباره مرگ و آسیب به خود صحبت کند، لازم است وضعیت او جدی گرفته شود و از متخصص سلامت روان کمک گرفته شود.
از خودمان هم مراقبت کنیم: والدین نیز در شرایط بحرانی ممکن است خسته، مضطرب یا درگیر افکار و احساسات دشوار باشند.
لازم نیست آنها این احساسات را انکار کنند؛ مهم این است که جایی برای صحبت کردن، استراحت و دریافت حمایت داشته باشند و فشار خود را به رابطه با فرزند منتقل نکنند.
اگر این فشار خواب، کار یا رابطه با فرزند را مختل کند، کمک گرفتن از یک فرد قابل اعتماد یا متخصص سلامت روان میتواند بخشی از مراقبت از خود و خانواده باشد.
در نهایت آمادگی روانی یعنی: در خانه برای گفتوگو درباره احساسات و نگرانیها جا باز کنیم؛ جایی که والدین و فرزندان بتوانند درباره آنچه این روزها بر آنها میگذرد حرف بزنند و هرکس بدون ترس از قضاوت، از احساس خودش بگوید.
لازم نیست همه فشارها را به تنهایی تحمل کنیم. گاهی همین که اعضای خانواده در کنار هم بمانند، به حرفهای یکدیگر گوش دهند و در روزهای دشوار پناه و همراه یکدیگر باشند، میتواند به حفظ احساس امنیت و تداوم زندگی کمک کند.
ایراناینترنشنال در اینستاگرام خود از مخاطبان پرسید: «اولین باری که بدون حجاب اجباری بیرون رفتید چه احساسی داشتید؟»
بررسی پاسخها نشان میدهد برای بسیاری از زنانی که تجربه خود را شرح دادهاند، کنار گذاشتن روسری نه فقط تغییری در پوشش، بلکه تجربهای عاطفی و گاه پرتنش بوده است.
در این تجربه فردی و جمعی، احساس آزادی، ترس، بغض و یاد جانباختگان، در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
برخی دیگر به لحظههایی اشاره کردند که همراهی و حمایت زنان دیگر، ترس اولیه آنان را کاهش داد.
قتل حکومتی مهسا ژینا امینی، زن ۲۲ ساله اهل سقز، در شهریور ۱۴۰۱ و سه روز پس از بازداشت به دست گشت ارشاد، اعتراضات گسترده و جنبش «زن، زندگی، آزادی» را در ایران به دنبال داشت.
از همان زمان، مقاومت مدنی زنان با سوزاندن روسری و برداشتن حجاب اجباری آغاز شد و چهار سال بعد، این مقاومت همچنان ادامه دارد.
رهایی در کنار ترس
استفاده از تعابیری مانند «رهایی»، «آزادی»، «راحتی»، «حس پرواز»، «سبکی» و «قدرت» نشان میدهد این تجربه برای بخش بزرگی از زنان، بار عاطفی عمیقی داشته است.
برخی مخاطبان نوشتند برای نخستین بار احساس کردند خودشان درباره پوشش و بدنشان تصمیم میگیرند.
یک زن این تجربه را چنین توصیف کرد: «حس کردم انسانم، حق انتخاب دارم و دیگران نمیتوانند برایم تصمیم بگیرند.»
اما این حس شادی و رهایی در بخش قابل توجهی از پاسخها با اضطراب، ترس و نگرانی درباره پیامدهای انتخاب همراه شده است.
شماری از زنان تاکید کردند در نخستین دفعات، روسری را در کیف نگه میداشتند، هنگام راه رفتن مرتب اطراف خود را نگاه میکردند یا از احتمال تذکر و برخورد، میترسیدند.
یکی از مخاطبان گفت در ابتدا «ترس شدیدی» داشته، اما با دیدن زنانی که مانند او بدون روسری در خیابان بودهاند، بهتدریج احساس جسارت بیشتری کرده است.
یک زن نیز درباره نخستین تجربه خود در آبان ۱۴۰۱ نوشت: «پافر کلاهدار پوشیده بودم که اگر مجبور شدم بتوانم کاری کنم. اولین بار بود بدون همراه داشتن شال از خانه بیرون زده بودم و تمام مدت قلبم از ترس تند میزد. اما الان پوشیدن شال و روسری برایم غیرعادی است.»
برای بعضی زنان، حتی پس از گذشت زمان، اثر این ترس کاملا از بین نرفته است.
روایتهایی از تپش قلب، سریع راه رفتن در خیابان و نگرانی از واکنش ماموران یا افراد دیگر دیده میشود. در عین حال، شماری گفتند با تکرار تجربه و مشاهده عادی شدن حضور زنان بدون روسری، اضطراب آنان کاهش یافته است.
باد که به موهایم خورد …
یکی از برجستهترین مضامین در پاسخها، تجربههای جسمی و سادهای است که پیشتر عادی تلقی نمیشدند؛ از باد خوردن به مو گرفته تا احساس خنکی روی صورت و گردن.
زنی نوشت سالها در برخی مکانها شال خود را کنار میگذاشته، اما بیرون رفتن - کاملا بدون شال - و حس کردن باد در موهایش تجربه متفاوتی بوده و افسوس خورده که این احساس را در ۴۰ سالگی تجربه کرده است، نه در ۲۰ سالگی.
یک زن نوشت: «اولین بار که با تیشرت پشت فرمان نشستم بغض کردم. اینکه چرا مجبور بودیم در گرما آنقدر لباس بپوشیم و خفه شویم. وقتی باد کولر به من خورد، حس سبکی داشتم.»
مخاطبی دیگر گفت: «باد که به موهایم و روی صورت و گردنم خورد، با لذت حسش کردم؛ بدون اینکه مجبور باشم بعدش شالم و موهای گرهخورده زیر آن را مرتب کنم.»
ادامه این مقاومت در شرایطی است که پیامهای رسیده به ایراناینترنشنال در روزهای اخیر از بازگشت گشت ارشاد و تشدید فشار بر زنان در شماری از شهرها مانند اصفهان، رشت، فومن، مشهد و نیشابور خبر دادهاند.
غلامعلی حداد عادل، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۸ شهریور گفت جمهوری اسلامی بهدلیل «شرایط جنگی» فعلا نمیتواند «آنطور که باید وارد جبهه حجاب» شود.
او وضعیت کنونی را از نظر حجاب «بسیار سختتر» از سال ۱۳۶۰ توصیف کرد.
احساس سوگ
در کنار آزادی و ترس، سوگ نیز در بخش قابل توجهی از روایتها حضور یافته است.
شماری از پاسخدهندگان نوشتند کنار گذاشتن حجاب برای آنان بلافاصله یادآور کسانی شده که در جریان اعتراضها جان باختند.
یکی از مخاطبان گفت این تجربه برای او «حس آزادی نداشت»، زیرا به یاد «بهای سنگینی» افتاده که جوانان برای رسیدن به چنین روزی پرداختهاند.
برخی نیز گفتند هنگام بیرون رفتن بدون روسری، اشک ریختهاند یا همزمان احساس شادی و اندوه داشتهاند.
در این روایتها، کنار گذاشتن حجاب به نوعی ادامه مقاومت یا ادای احترام به کسانی تلقی و تعبیر شده است که پاسخدهندگان از آنان نام بردهاند.
حمایت زنان از یکدیگر
در بخشی از پاسخها، تجربه حضور بدون حجاب با همبستگی میان زنان گره خورده است.
زنی ساکن پردیس گفت جزو نخستین زنان میانسالی بوده که روسری از سر برداشته است و یکی از دختران جوان یادداشتی برای ادای احترام کف دستش گذاشته که هنوز آن را دارد.
مخاطبی دیگر گفت چند دختر همراه با یک شکلات، یادداشتی برای تشکر از شجاعتش به او هدیه دادند: «لبخند آن لحظهام را هیچوقت فراموش نمیکنم.»
تعدادی از زنان هم از برخورد محترمانه مردان، لبخند زنان دیگر، تشویق رهگذران یا حتی پیامهای حمایت افراد ناشناس نوشتهاند.
برای برخی نیز دیدن زنان دیگری با تجربه مشابه، نقطه پایان ترس بوده است.
یک مخاطب نوشت: «احساس ترس شدید داشتم، ولی با دیدن کسانی مثل خودم ترسم کم شد و جرات بیشتری پیدا کردم.»
در سوی دیگر، گروهی گفتند هنوز این تجربه را نداشتهاند.
برخی به عادت چندین ساله، به روسری اشاره کردند و بعضی دیگر گفتند در محیط کار یا در پوشیدن لباس دلخواه، همچنان محدودیت احساس میکنند.
شماری از زنان نیز گفتند از سالها پیش، بهتدریج روسری را کنار گذاشته بودهاند و برای آنان نمیتوان از یک «اولین بار» مشخص سخن گفت.
در میان پاسخدهندگان، زنانی از نسلهای مختلف حضور یافتهاند.
یک زن ۷۰ ساله گفت از ۶۰ سالگی روسری را بهطور کامل کنار گذاشته است و زنی متولد دهه ۱۳۴۰ نوشت: «باورم نمیشد یک بار دیگر دارم حس نوجوانی را تجربه میکنم.»
