شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، سهشنبه ۱۰ شهریور وارد مصر شد. این نخستین سفر او طی یک دهه گذشته به پرجمعیتترین کشور جهان عرب است و در شرایطی انجام میشود که کشورهای سراسر خاورمیانه، در پی جنگ ایران، در حال بازنگری در روابط امنیتی و اقتصادی خود هستند.
همزمان حسین مرعشی از چهرههای نزدیک به دولت مسعود پزشکیان از شروط چین برای گسترش روابط با جمهوری اسلامی خبر داده و نحوه دیدار پزشکیان با رییسجمهوری چین در بیشکک بر حدس و گمانها درباره فاصله گرفتن پکن از تهران افزوده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی درباره این سفر نوشت جنگ ایران بازارهای جهانی انرژی را مختل کرده و پرسشهایی را درباره این موضوع مطرح کرده است که آیا کشورهای منطقه میتوانند در بلندمدت روی ایالات متحده بهعنوان یک شریک امنیتی حساب کنند یا خیر.
بر اساس تصاویر پخششده از تلویزیون دولتی مصر، عبدالفتاح السیسی، رییسجمهوری مصر، در فرودگاه بینالمللی قاهره از شی استقبال کرد.
در طول هفته گذشته، رسانههای دولتی مصر بهطور گسترده بر گسترش روابط اقتصادی و نظامی قاهره با پکن و همچنین نقش مصر بهعنوان نخستین کشور عربی و آفریقایی که ۷۰ سال پیش با چین روابط دیپلماتیک برقرار کرد، تاکید کردهاند.
سیسی در یادداشتی که در روزنامه دولتی «الاهرام» منتشر شد، نوشت: «مصر و چین به شرکایی تبدیل شدهاند که با همکاری یکدیگر به تقویت نقش جنوب جهانی در نظام بینالمللی کمک میکنند.»
شروط چین برای جمهوری اسلامی
سفر شی به مصر دومین مرحله از دومین سفر خارجی او در سال جاری است. او پیش از آن در نشست سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان شرکت کرده بود و در آنجا با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، و شماری دیگر از رهبران گفتوگو کرد.
با این حال شکل گفتوگوی او با مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی واکنشهای زیادی را برانگیخته و پرسشها درباره ماهیت روابط چین بهعنوان مهمترین حامی جهانی جمهوری اسلامی و بزرگترین خریدار نفت ایران را پررنگتر کرده است.
شی جینپینگ در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، نه بهطور رسمی، بلکه ایستاده در گوشهای از سالن با مسعود پزشکیان دیدار و گفتوگو کرد.
همزمان، حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی از احزاب جناح اصلاحطلب و حامی دولت پزشکیان در گفتوگویی با اکوایران از شروط چین برای گسترش روابط با جمهوری اسلامی خبر داده و از جمله گفته است که چین خواستار حل مسائل تهران با واشینگتن بهعنوان پیشنیاز گسترش روابط تهران و پکن شده است.
بهگفته مرعشی، پزشکیان پس از کشته شدن علی لاریجانی، محمد باقر قالیباف را بهعنوان مسئول قرارداد ۲۵ ساله جمهوری اسلامی و چین معرفی کرد اما چین خیلی روشن به تهران اعلام کرده است که جمهوری اسلامی باید تنگه هرمز را باز کند بدون آنکه از کشتیها عوارض بگیرد و نیز مشکلات خود را با عربستان و آمریکا حل کند و پس از آن قالیباف میتواند به چین سفر کند.
در همین حال، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز روز سهشنبه ضمن تاکید بر ادامه فشار بیسابقه اقتصادی بر جمهوری اسلامی تاکید کرد که نقاط اشتراک چین و آمریکا درباره ایران بیش از نقاط اختلاف دو کشور است.
وزیر خزانهداری آمریکا گفت: «چینیها موافقند که ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد. چینیها موافقند که باید آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز برقرار باشد. بنابراین ما با آنها گفتوگوهای خصوصی داشتهایم.»
بسنت همچنین بر ادامه فشارها بر تهران تاکید کرد و گفت: «ما در حال دفن کردن سر مار سمی ایران هستیم. مار هنوز نمیداند که مرده است، اما وقتی خورشید غروب کند، دیگر تکان نخواهد خورد.»
او خطاب به مقامهای جمهوری اسلامی افزود: «ما در حال ردیابی داراییهای سپاه پاسداران هستیم. میدانیم حسابهایتان در شرکتهای تراستی در جزایر ویرجین بریتانیا کجاست و خانههای صد میلیون دلاری شما در سراسر جهان را هم میشناسیم.»
گسترش روابط نظامی پکن و قاهره
سفر شی به قاهره در چنین شرایطی صورت میگیرد. شی خود در یادداشتی که خبرگزاری دولتی شینهوا چین منتشر کرد، گفت دو کشور در مواجهه با امپریالیسم و استعمار، «برادرانی نزدیک هستند که در کنار یکدیگر ایستادهاند».
او افزود مشتاق است راههای تعمیق شراکت میان دو کشور را بررسی کند.
ماه گذشته، مصر، که سالانه حدود ۱.۳ میلیارد دلار کمک نظامی از ایالات متحده دریافت میکند، میزبان دومین رزمایش نظامی سالانه خود با چین بود. این رزمایشها سال گذشته و در شرایطی آغاز شد که پکن در تلاش بود از نفوذ آمریکا در منطقه بکاهد.
بر اساس گزارش رسانههای دولتی چین، این رزمایش نخستین استقرار جنگندههای J-16 چین در آفریقا و همچنین یک رزمایش کمسابقه نبرد هوایی با مشارکت جنگندههای ساخت چین و جنگندههای رافال ساخت فرانسه بود.
همچنین تصاویری از یک هواپیمای سوخترسان نیروی هوایی چین منتشر شد که در حال سوخترسانی به یک جنگنده رافال بود؛ اقدامی که به پکن امکان داد از نزدیکتر با تجهیزات ساخت غرب آشنا شود.
اچ. ای. هلیر، پژوهشگر اندیشکده موسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI)، به رویترز گفت مصر دستکم از سال ۲۰۱۴ در پی تعمیق روابط خود با پکن بوده است؛ زمانی که سیسی، اندکی پس از انتخاب شدن، برای امضای توافق شراکت راهبردی به چین سفر کرد.
او گفت لحن و پیام قاهره در قبال واشینگتن از آن زمان ملایمتر شده است، اما «پرسشها درباره قابل اتکا بودن آمریکا و نوسان در سیاستهای آن» که جنگهای غزه و ایران به وجود آوردهاند، تمایل مصر برای متنوع کردن شراکتهایش را تقویت کرده است.
هلیر گفت: «مصر خود را در مسیر دستیابی به استقلال راهبردی بیشتر میبیند. این کشور خواهان روابط قوی با واشینگتن است، اما در عین حال خواستار روابط قوی با پکن، مسکو و اروپا نیز هست.»
مصر که با اسرائیل، سودان و لیبی مرز مشترک دارد و کانال سوئز، یکی از شریانهای حیاتی تجارت جهانی، در آن قرار گرفته است، اغلب از سوی قدرتهای خارجی بهعنوان یکی از نقاط راهبردی کلیدی در منطقهای بیثبات و گرفتار چندین درگیری همزمان دیده میشود.
سرمایهگذاری چین در مصر طی سالهای اخیر بهشدت افزایش یافته و میلیاردها دلار سرمایه به بخشهایی مانند تولید، بنادر، انرژی خورشیدی، هیدروژن سبز و فناوری ماهوارهای سرازیر شده است.
اریک اولاندر، از بنیانگذاران «پروژه چین و جنوب جهانی»، به رویترز گفت مصر برای سفر شی یک «انتخاب بدیهی» بود، زیرا در مرکز مجموعهای از مسائل منطقهای قرار دارد.
او گفت: «این موضوع به اسرائیل و مساله فلسطین مربوط میشود. به آفریقا مربوط میشود. به مساله خلیج فارس هم مربوط میشود.»
هفته گذشته، شی در پکن میزبان ملک عبدالله، پادشاه اردن، بود و موضوع حقوق فلسطینیان در آن دیدار جایگاه برجستهای داشت.
قرار است شی در ادامه همین ماه به هند و ایالات متحده نیز سفر کند.
بهنوشته فایننشالتایمز این برنامه محرمانه چندساله که با نام رمز C430L شناخته میشود، شماری از باتجربهترین متخصصان موشکی روسیه را به خدمت گرفته است تا به جمهوری اسلامی در توسعه نسل جدیدی از تسلیحات کمک کنند.
این موشکها قادر خواهند بود ناوهای هواپیمابر آمریکا و دیگر کشتیهای جنگی این کشور در خاورمیانه را تهدید کنند.
نیروی هوافضای سپاه پاسداران، پیش از این در ۱۶ خرداد ۱۴۰۲ از موشک فتاح، بهعنوان اولین موشک هایپرسونیک خود، رونمایی کرده بود. موشک فتاح با برد ۱۴۰۰ کیلومتر، سرعتی معادل ۱۳ ماخ (۱۶۰۰۰ کیلومتر بر ساعت) دارد و از یک سر جنگی با موتور کروی سوخت جامد و نازل متحرک بهره میبرد.
تحقیقات فایننشالتایمز با بررسی مکاتبات افشاشده روسیه، سوابق سفرها و تحلیل اختراعات ثبتشده نظامی، برنامه کمک به ساخت موشک کروز مافوق صوت پیشرفته را آشکار کرده است. این پروژه در سال ۲۰۲۳ آغاز شد و در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی نیز ادامه یافت.
هدف اصلی برنامه C430L کمک به جمهوری اسلامی برای توسعه یک سامانه پیشران رمجت است؛ موتوری که به موشک کروز امکان میدهد پرواز خود را با سرعتی چند برابر سرعت صوت ادامه دهد.
کارشناسان موشکی و نظامی به فایننشالتایمز گفتند تقریبا تردیدی وجود ندارد که این فناوری برای استفاده در موشکهای کروز ضدکشتی و حمله به اهداف زمینی در نظر گرفته شده است.
فابیان هینتس، کارشناس موشکهای ایران و تحلیلگر ارشد «مرکز تحقیقات تسلیحات در درگیریها» (Conflict Armament Research)، یک سازمان مستقر در بریتانیا که تسلیحات را ردیابی میکند، به فایننشالتایمز گفت: «این انتقال یک فناوری نظامی بسیار حساس از نظر راهبردی از سوی روسیه است. ایرانیها دههها در پی دستیابی به این فناوری بودهاند.»
او افزود: «برنامهای از این نوع مستلزم تایید سیاسی در بالاترین سطوح در روسیه است.»
موشکهای کروز مافوق صوت، سرعت بالا را با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین ترکیب میکنند و در نتیجه، زمان در اختیار سامانههای پیشرفته دفاع هوایی و موشکی برای شناسایی و مقابله با آنها کاهش مییابد.
این موضوع بهویژه برای جمهوری اسلامی در منطقه خلیج فارس اهمیت دارد؛ جایی که ایالات متحده و متحدان منطقهای آن سامانههای دفاعی پیشرفته زمینی و دریایی در اختیار دارند.
جمهوری اسلامی پیش از این نیز سامانه پیشران رمجت را ساخته و آزمایش پروازی آن را نیز انجام داده بود، هرچند هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد یک موشک کروز مافوق صوت ساختهشده با کمک روسیه تاکنون بهطور عملیاتی مستقر شده باشد.
جیم لمسون، تحلیلگر نظامی پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، به فایننشالتایمز گفت: «برای ایرانیها، این فناوری یک سامانه تسلیحاتی راهبردیِ از نظر کیفی جدید در اختیارشان قرار میدهد که میتواند شناورهای نیروی دریایی آمریکا را تهدید کند.»
مکاتبات افشاشده نشان میدهد گفتوگوها درباره این برنامه تا تابستان امسال نیز ادامه داشته است.
این برنامه بخشی از روابط نظامی راهبردی و بهطور فزاینده نزدیک میان روسیه و جمهوری اسلامی است. تهران پهپادهای تهاجمی شاهد را در اختیار مسکو قرار داد؛ پهپادهایی که به بخش مهمی از جنگ روسیه در اوکراین تبدیل شدند. جمهوری اسلامی همچنین به مسکو کمک کرد تا این پهپادها را در داخل روسیه تولید کند.
مقامهای اوکراینی و غربی همچنین روسیه را متهم کردهاند که در جریان جنگ ایران، کمکهای عملیاتی در میدان نبرد از جمله تصاویر ماهوارهای، پشتیبانی پهپادی و قطعات تسلیحاتی در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است.
بهنوشته فایننشالتایمز، برنامه C430L نشاندهنده شکل عمیقتری از همکاری است؛ در این برنامه، مسکو به تهران کمک میکند دانش فنی لازم برای توسعه مستقل یک سامانه تسلیحاتی راهبردی پیشرفته را به دست آورد.
نیکول گراجفسکی، استاد دانشگاه ساینس پو در پاریس، به فایننشالتایمز گفت برنامه محرمانه رمجت «نشان میدهد روسیه در تلاش است دامنه جنگ اوکراین را گسترش دهد و آمریکا را به صحنههای دیگری بکشاند.»
او افزود: «روسیه دیگر به اندازه گذشته به خطوط قرمز در منطقه اهمیت نمیدهد.»
برنامه کمک به توسعه موشکهای مافوق صوت از سوی روسآباروناکسپورت (Rosoboronexport)، شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه، ترتیب داده شده است. این شرکت سپس این پروژه را با انپیاو ماشینوسترونیا (NPO Mashinostroyenia) هماهنگ کرد.
ایالات متحده در سال ۲۰۱۴ شرکت انپیاو ماشینوسترونیا را تحریم کرد و آن را یکی از شرکتهای بزرگ موشکی روسیه خواند که مسئول سامانههای موشک کروز قابل پرتاب از کشتیها، زیردریاییها و سکوهای زمینی است و همچنین در فعالیتهای مرتبط با نیروهای هستهای راهبردی روسیه، از جمله موشکهای بالستیک قارهپیما، نقش دارد.
سوابق سفر افشاشده که فایننشال تایمز آنها را بررسی کرده نیز نشان میدهد مقامهای صادرات تسلیحات روسیه و چند مهندس ارشد شرکت انپیاو ماشینوسترونیا، پیش از آنکه قرارداد C430L در نوامبر ۲۰۲۳ بهطور رسمی با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی امضا شود، بارها به ایران سفر کرده بودند.
تا سال ۲۰۲۵، شرکت انپیاو ماشینوسترونیا مجموعه بزرگی از اسناد و اطلاعات فنی ایران درباره سامانه پیشران رمجت دریافت کرده بود.
مهندسان روس سپس دادههای حاصل از یک آزمایش پروازی ایران را تجزیهوتحلیل کردند و مجموعهای مفصل از پرسشها درباره عملکرد این سامانه برای تهران فرستادند.
آنها درباره تغییرات ایجادشده در سامانه سوخترسانی، پایداری احتراق، ورودی هوا و نازل موتور پرسشهایی مطرح کردند.
مهندسان همچنین میخواستند بدانند آیا پس از آنکه دادههای تلهمتری ارائهشده از سوی ایران، دادههایی که نحوه عملکرد موتور در جریان پرواز را نشان میداد، کمتر از یک دقیقه پس از آغاز آزمایش قطع شد، موتور رمجت همچنان به کار خود ادامه داده بود یا خیر.
رویترز سهشنبه ۱۰ شهریور نوشت در یکی از گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی که پیش از نشست فصلی هفته آینده شورای حکام آژانس برای کشورهای عضو ارسال شده، از مقامهای جدید سوریه بهدلیل «شفافیت و همکاری» آنها در کمک به روشن شدن فعالیتهای گذشته و تعیین تکلیف مواد هستهای باقیمانده تمجید شده است.
از زمان برکناری بشار اسد، در اواخر سال ۲۰۲۴، مقامهای جدید این کشور متعهد شدهاند با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری کنند.
بهنوشته رویترز در این گزارش آمده است: «آژانس پس از دریافت اطلاعات و دسترسیهای لازم از سوریه، ... توانسته است پرسشهای خود درباره مسائل پادمانی حلنشدهای را که پیشتر به شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی گزارش شده بود، روشن و حلوفصل کند.»
دهها تن سوخت راکتور هستهای
اسرائیل در سال ۲۰۰۷ یک سایت اعلامنشده در استان دیرالزور در شرق سوریه را بمباران کرد؛ گزارش روز سهشنبه تایید کرده که این سایت یک راکتور هستهای در حال ساخت بوده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی همچنین وجود حدود ۷۳ تن متریک فلز اورانیوم طبیعی را در مکانی مرتبط با این تاسیسات تایید کرده است که ۵۵ تن آن به شکل میلههای سوخت بوده است. در این گزارش همچنین آمده است که سوخت این راکتور در مکانی در داخل سوریه تولید شده بود.
بر اساس این گزارش، تمام مواد هستهای «در حال حاضر تحت تدابیر مهار و نظارت آژانس» قرار دارند. سوریه اعلام کرده است که این مواد در داخل کشور باقی خواهند ماند.
در گزارش آمده است: «آژانس توانسته است احراز کند که مقامهای سابق سوریه، برخلاف الزامات موجود، مواد هستهای، تاسیسات و فعالیتهای هستهای را گزارش نکرده بودند.»
این گزارش راکتور، کارخانه ساخت سوخت و محلی را که سوخت در آن نگهداری میشد، از جمله تاسیساتی برشمرده است که باید به آژانس اعلام میشدند.
در گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفته شده است: «سوریه با ارائه گزارشهای لازم درباره حسابداری مواد هستهای و اطلاعات طراحی تاسیسات یادشده به آژانس، اقداماتی برای اصلاح این وضعیت انجام داده است.»
«نگرانی اشاعهای» درباره ایران
در همین حال گزارش مربوط به ایران نشان میدهد که بار دیگر هیچ پیشرفتی در روابط آژانس و تهران حاصل نشده است و از جمله بازرسان هنوز به سایتهای هستهای که ایالات متحده و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴بمباران کردند، بازنگشتهاند.
تا پیش از این حملات، برآورد آژانس بینالمللی انرژی اتمی این بود که حکومت ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد در اختیار داشته است؛ سطحی که فاصله اندکی با غنای حدود ۹۰ درصدی مورد نیاز برای اورانیوم با درجه تسلیحاتی دارد.
بر اساس معیار آژانس، این میزان مواد، در صورت غنیسازی بیشتر، برای ساخت ۱۰ سلاح هستهای کافی است. جمهوری اسلامی همچنین مواد هستهای غنیشده در سطوح پایینتر در اختیار داشت.
اینکه چه مقدار از این مواد همچنان باقی مانده است، مشخص نیست.
در گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی آمده است: «بیش از یک سال از زمانی میگذرد که آژانس تداوم آگاهی خود را درباره موجودیهای اعلامشده پیشین اورانیوم با غنای پایین (LEU) و اورانیوم با غنای بالا (HEU)، غنیشده تا سطح ۶۰ درصد اورانیوم-۲۳۵، در تاسیسات هستهای اعلامشدهای که در حملات ژوئن ۲۰۲۵ آسیب دیدند، از دست داده است.»
در این گزارش گفته شده است: «فقدان اطلاعات آژانس درباره این مواد هستهای و نبود دسترسی به تاسیسات برای راستیآزمایی آنها، موضوعی مایه نگرانی از منظر اشاعه هستهای است ... و باید با نهایت فوریت به آن رسیدگی شود.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بارها تاکید کرده است که اجازه دستیابی ایران به سلاح هستهای را نخواهد داد.
مقامهای جمهوری اسلامی نیز تاکید کردهاند که در شرایط کنونی به بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجازه بازدید از سایتهای بمبارانشده را نخواهند داد.
چین نفت ایران را تا زمانی میخرد که ارزان، قابل تحویل و از نظر اقتصادی جذاب باشد. هرگاه یکی از این مزیتها از میان برود، پالایشگاههای چینی بدون تعهد سیاسی به فروشنده ایرانی، گزینههای دیگر را بررسی میکنند.
در سالهای گذشته، پالایشگاههای مستقل چین از انزوای نفتی جمهوری اسلامی بهره بردهاند.
ایران که بهدلیل تحریمها بخش عمده بازارهای رسمی خود را از دست داده بود، ناچار شد نفت را با تخفیف، از طریق واسطهها و شبکه نفتکشهای سایه و غالبا با دریافت یوان به چین بفروشد.
در چنین رابطهای، چین حق انتخاب داشت، اما گزینههای ایران بسیار محدود بود. بنابراین آنچه در تهران «همکاری راهبردی» معرفی میشد، در عمل رابطهای نامتوازن میان یک فروشنده تحت فشار و خریداری قدرتمند بود.
چین طی سالهای اخیر مقصد بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران بوده است. این رقم در ظاهر میتواند نشانه اهمیت ایران برای چین تلقی شود، اما در واقع بیش از آنکه وابستگی پکن به تهران را نشان دهد، وابستگی جمهوری اسلامی به تنها مشتری عمده باقیمانده خود را آشکار میکند.
چین میتواند نفت مورد نیازش را از کشورهای مختلف تامین کند، اما ایران برای فروش نفت تحریمشده خود بازار جایگزین گستردهای در اختیار ندارد.
شرکتهای بزرگ دولتی چین از سال ۲۰۱۹ عمدتا از خرید رسمی نفت ایران فاصله گرفتهاند، زیرا با نظام بانکی و بازارهای غربی ارتباط دارند و نمیخواهند با خطر تحریمهای ثانویه آمریکا روبهرو شوند.
بخش مهمی از نفت ایران را پالایشگاههای مستقل چین، موسوم به «تیپات»، خریداری میکنند.
این محمولهها معمولا از طریق شبکهای از واسطهها، انتقال کشتیبهکشتی و اعلام غیرشفاف منشا نفت وارد بازار چین میشوند و گاه در اسناد تجاری بهعنوان نفت مالزیایی یا اندونزیایی معرفی میشوند.
پکن در سطح سیاسی با تحریمهای یکجانبه آمریکا مخالفت میکند و بر حق خود برای تجارت تاکید دارد، اما مواضع دیپلماتیک چین را نباید با رفتار اقتصادی شرکتها و پالایشگاههای آن یکسان دانست.
شرکت چینی زمانی وارد معامله میشود که سود حاصل از تخفیف نفت ایران از هزینه و خطر تحریم، حملونقل و تامین مالی بیشتر باشد.
به بیان دیگر، مخالفت سیاسی چین با تحریمهای آمریکا به معنای تعهد آن کشور به خرید نفت ایران در هر شرایطی نیست.
محاصره دریایی اخیر این واقعیت را آشکارتر کرده است. بر اساس گزارشی که رویترز دهم شهریور منتشر کرد، همینطور بر اساس دادههای شرکتهای ورتکسا، کپلر و تانکرترکرز، از زمان برقراری مجدد محاصره دریایی در ۲۳ تیر، هیچ محموله تازه و قابلتوجه نفت خام ایران نتوانسته با عبور از تنگه هرمز خود را به چین برساند.
در نتیجه، خریدهای محدود چین اکنون باید از نفتی تامین شود که پیشتر از ایران خارج شده و در نفتکشها یا مخازن شناور اطراف مالزی و دیگر نقاط آسیایی قرار گرفته است.
این وضعیت به معنای توقف کامل تحویل نفت ایران به چین نیست. بخشی از ذخایر شناور قبلی همچنان از طریق انتقال کشتیبهکشتی به نفتکشهای واسطه منتقل و سپس راهی بنادر چین میشود.
اما این ذخایر قابل تجدید نیست، زیرا نفتکش تازهای از ایران به آنها نمیپیوندد. بنابراین چین میتواند از نفتی که از قبل در نزدیکی بازار آن قرار گرفته استفاده کند، اما برای آزاد کردن نفتکشهای گرفتار جمهوری اسلامی یا باز کردن مسیر صادرات ایران، هزینه و ریسک ویژهای نپذیرفته است.
بر اساس دادههای مقدماتی کپلر که رویترز ۳۰ مرداد منتشر کرد، دریافت نفت ایران در چین تا آن مقطع از ماه اوت به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته بود؛ در حالی که متوسط خرید چین در سال گذشته حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز برآورد میشد.
این کاهش نشان میدهد بازار چین برای نفت ایران تضمینشده نیست و پالایشگاههای چینی در صورت اختلال در تحویل، منتظر جمهوری اسلامی نمیمانند.
گزارشها حاکی از آن است که یکی از پالایشگاههای مستقل چین نفت لاپای برزیل را خریداری کرده است و پالایشگاههای دیگری نیز نفت بصره عراق و گزینههای سایر تولیدکنندگان را بررسی کردهاند.
نفت روسیه نیز یکی از منابعی است که پالایشگاههای چینی میتوانند در سبد خرید خود جای دهند.
تصمیم این پالایشگاهها بیش از هر چیز به قیمت، کیفیت نفت، هزینه حملونقل، حاشیه سود پالایش و اطمینان از تحویل وابسته است.
چین به نفت ایران نیاز مطلق ندارد؛ این جمهوری اسلامی است که برای تامین درآمد ارزی خود به خریدار چینی وابسته شده است.
اگر نفت ایران بهموقع نرسد، پالایشگاه چینی میتواند نفت عراق، روسیه، برزیل یا دیگر تولیدکنندگان را خریداری کند.
اما اگر نفت ایران روی آب باقی بماند و حکومت برای دریافت ارز تحت فشار قرار گیرد، خریدار چینی میتواند تخفیف بیشتر، شرایط پرداخت طولانیتر و انتقال بخش بزرگتری از هزینه و ریسک معامله به فروشنده ایرانی را مطالبه کند.
در چنین شرایطی، نفت محبوس ایران از دو جهت ارزش اقتصادی خود را از دست میدهد: نخست بهدلیل هزینه نفتکش، بیمه، نگهداری، انتقال کشتیبهکشتی، واسطهگری و خوابیدن سرمایه، و دوم بهدلیل افزایش قدرت چانهزنی خریدار.
هرچه نفت ایران مدت بیشتری بدون مقصد قطعی روی آب باقی بماند، قدرت جمهوری اسلامی برای تعیین قیمت و شرایط پرداختْ کمتر میشود و از سوی دیگر توان خریدار چینی برای تحمیل شرایط افزایش مییابد.
روابط راهبردی واقعی معمولا در روزهای بحران آزموده میشوند. اگر چین خود را شریک راهبردی صنعت نفت ایران میدانست، انتظار میرفت برای حفظ جریان صادرات، تامین مالی یا کاهش فشار بر فروشنده ایرانی اقدامی فراتر از موضعگیری سیاسی انجام دهد.
اما تا این مرحله، شواهد موجود نشان نمیدهد که پکن حاضر شده باشد برای نجات صادرات نفت جمهوری اسلامی، هزینه اقتصادی یا خطر مستقیم قابل توجهی بپذیرد.
بهتر است رابطه نفتی جمهوری اسلامی و چین را نه یک «اتحاد شرقی»، بلکه معاملهای مبتنی بر فرصت و عدم توازن توصیف کنیم.
ایران نفت ارزان و پرریسک عرضه میکند و چین تا زمانی آن را میخرد که تخفیف دریافتی از هزینه و خطر معامله بیشتر باشد.
به محض آنکه تحویل نفت نامطمئن شود یا فروشنده دیگری پیدا شود که شرایط مناسبتری ارائه میکند، شعارهای سیاسی جای خود را به محاسبه سرد اقتصادی میدهند.
واقعیت بازار نفت ساده است: چین دوست دائمی هیچ فروشندهای نیست؛ مشتری نفت ارزان، مطمئن و قابل تحویل است.
تهران این رابطه تجاری نامتوازن را «شراکت راهبردی» نامیده، اما رفتار پکن نشان میدهد چین نه ناجی صنعت نفت ایران، بلکه یکی از اصلیترین بهرهبرداران از انزوای نفتی جمهوری اسلامی بوده است.
سنتکام حوالی هشت شب سهشنبه ۱۰ شهریور به وقت ایران در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد این عملیات در واکنش به تلاشهای اخیر سپاه برای حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و نظامیان آمریکایی مستقر در منطقه انجام میگیرد.
در سوی دیگر، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد صدای انفجار در بندرعباس، قشم، چابهار، سیریک و کنارک شنیده شده است.
علی خلیلآبادی، معاون امنیتی و انتظامی استاندار سیستان و بلوچستان، از اصابت «چهار پرتابه» به شهرستانهای چابهار و کنارک خبر داد.
یکی از مخاطبان ایراناینترنشنال در پیامی نوشت: «بندرعباس را سنگین زدند؛ ناحیه هوایی، نبوت، شقو، الهیه، طلاییه و پردیس.»
شهروندی دیگر گفت ساعت ۱۹:۵۰ به وقت محلی، صدای چندین انفجار در بخش بمانی شهرستان سیریک شنیده شد.
هشدار ترامپ به تهران درباره حمله تلافیجویانه
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پس از آغاز حملات با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال اعلام کرد عملیات اخیر ارتش ایالات متحده در واکنش به «تلاش ناکام» جمهوری اسلامی برای مینگذاری در تنگه هرمز انجام میشود.
به گفته او، این حملات همچنین پاسخی به اقدام پیشین حکومت ایران در شلیک هشت موشک به پایگاه نظامی آمریکا در اردن است که همگی با موفقیت رهگیری شدند.
ترامپ افزود: «اگر کشور شکستخورده ایران در واکنش به این حمله کاملا موجه، اقدامی انجام دهد، بار دیگر و این بار در سطحی بسیار شدیدتر و بالاتر هدف قرار خواهد گرفت. اما آن نیز بزرگترین حمله نخواهد بود.»
رییسجمهوری آمریکا ادامه داد: «بزرگترین حمله در راه است و پس از پایان آن، چیز چندانی از جمهوری اسلامی ایران باقی نخواهد ماند.»
در سوی دیگر، سپاه پاسداران، ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا تهدید کردند حکومت ایران به حملات تازه آمریکا پاسخ خواهد داد.
سخنگوی سپاه در همین رابطه گفت آمریکا از حملات جدید خود «پشیمان خواهد شد» و «تنبیه سختی» در انتظار آن خواهد بود.
چرخه حمله و پاسخ میان تهران و واشینگتن
حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز طی روزهای اخیر به تنشهای منطقهای دامن زده است.
شامگاه هشتم شهریور، ارتش ایالات متحده دو سکوی پرتاب موشک سپاه پاسداران را در جزیره لارک هدف قرار داد.
نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز در پاسخ، به پایگاههای نظامی در اردن و امارات متحده عربی حمله کردند.
رییسجمهوری آمریکا ۹ شهریور هشدار داده بود واشینگتن حمله سپاه به نیروهای آمریکایی در اردن را بیپاسخ نخواهد گذاشت و «ضربه سختی» به جمهوری اسلامی وارد خواهد کرد.
افزایش فشار بر منابع مالی سپاه پاسداران
همزمان با درگیریهای نظامی، کارزار فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی نیز ادامه دارد و آمریکا میکوشد شریانهای مالی حکومت ایران را بیش از پیش محدود کند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، ۱۰ شهریور بر ادامه فشارها بر تهران تاکید کرد و گفت: «ما در حال دفن کردن سر مار سمی ایران هستیم. مار هنوز نمیداند که مرده است، اما وقتی خورشید غروب کند، دیگر تکان نخواهد خورد.»
او خطاب به مقامهای جمهوری اسلامی افزود: «ما در حال ردیابی داراییهای سپاه پاسداران هستیم. میدانیم حسابهایتان در شرکتهای تراستی در جزایر ویرجین بریتانیا کجاست و خانههای صد میلیون دلاری شما در سراسر جهان را هم میشناسیم.»
حمله به نفتکشها و افت شدید تردد در تنگه هرمز
خبرگزاری رویترز در گزارشی حمله به دو نفتکش حامل نفت عربستان سعودی و کاهش ۵۰ درصدی تردد کشتیها از تنگه هرمز را نشانههای تازه از گسترش ناامنی دریایی در منطقه ارزیابی کرد.
شرکتهای اطلاعات و ردیابی کشتیرانی مریسکس و کپلر سهشنبه ۱۰شهریور اعلام کردند دو ابرنفتکش حامل نفت عربستان سعودی شامگاه ۹ شهریور هنگام خروج از تنگه هرمز و با فاصله چند دقیقه از یکدیگر، هدف پرتابههای ناشناس قرار گرفتند.
هر یک از این دو کشتی هفته گذشته دو میلیون بشکه نفت خام عربستان سعودی را در پایانه جعیمه بارگیری کرده بودند.
شرکت آرامکوی عربستان سعودی در هفتههای گذشته بارگیری و فروش نفت از داخل تنگه هرمز را از سر گرفته بود.
نفتکش «سدر» با پرچم عربستان سعودی در شمالشرق خصب عمان هدف قرار گرفت. دقایقی بعد، سه پرتابه به نفتکش «سنگال پراسپریتی» اصابت کرد؛ شناوری با پرچم لیبریا که تحت بهرهبرداری یک شرکت کره جنوبی قرار دارد.
تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
دادههای کشتیرانی از کاهش چشمگیر رفتوآمد در این آبراه حکایت دارند. ۹ شهریور، تنها پنج مورد تردد به ثبت رسید؛ چهار کشتی وارد خلیج فارس شدند و تنها یک کشتی از آن خارج شد. هشتم شهریور، شمار عبور شناورها از این گذرگاه ۱۰ مورد بود.
تلاش میانجیها برای مهار بحران
تلاشهای دیپلماتیک هنوز به توافقی برای بازگشایی کامل تنگه هرمز منجر نشده است. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، ۱۰ شهریور اعلام کرد دوحه تماسهای خود را برای بازگرداندن تهران و واشینگتن به میز مذاکره شدت بخشیده است.
او هشدار داد ادامه بحران در تنگه هرمز به تمامی طرفها آسیب خواهد زد.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، نیز گفت تلاشهای دیپلماتیک تاکنون بینتیجه ماندهاند و تاکید کرد آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز باید رعایت شود.
توقف تقریبا کامل صادرات نفت ایران، کاهش چشمگیر تردد کشتیها و حملات متوالی به نفتکشها نشان میدهد مناقشه بر سر تنگه هرمز دیگر تنها یک رویارویی نظامی نیست و این آبراه به یکی از مهمترین اهرمهای فشار اقتصادی دو طرف تبدیل شده است.
