تفاهم با آمریکا، جمهوری اسلامی را نجات می‌دهد و مردم ایران را تنها می‌گذارد

در بند دوم این تفاهم‌نامه، تعهد دو طرف به خودداری از «دخالت در امور داخلی یکدیگر» در عمل به معنای نادیده گرفتن مردم ایران و واگذار کردن آنها به جمهوری اسلامی است.

این بند در تضاد مستقیم با بسیاری از مواضع پیشین دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، قرار دارد؛ مواضعی که بر حمایت از مردم ایران و محکومیت خشونت و سرکوب جمهوری اسلامی تاکید داشت.

ترامپ در سال ۲۰۱۷، در صحبت‌هایی ایرانیان را «مردمی سربلند» توصیف کرد که ناچار شده‌اند زیر سلطه حکومتی افراطی زندگی کنند. او در سال ۲۰۱۸ در توئیتی نوشت: «احترام فراوان برای مردم ایران که می‌کوشند قدرت را از حکومت فاسدشان پس بگیرند. در زمان مناسب، حمایت بزرگ آمریکا را خواهید دید.»

ترامپ پس از حملات آمریکا به تاسیسات هسته‌ای ایران در جنگ ۱۲ روزه نوشت: «اگر حکومت کنونی ایران نمی‌تواند عظمت را به ایران بازگرداند، چرا تغییر رژیم نه؟ عظمت را به ایران بازگردانید.»

دی‌ماه ۱۴۰۴، ترامپ از ایرانیان خواست به اعتراض ادامه دهند و «نهادهای خود را پس بگیرند». او در این پست مشهود تاکید کرد: «کمک در راه است». ترامپ مدتی بعد و پس از گسترش اعتراضات در ۱۸ و ۱۹ دی‌، بار دیگر ایرانیان را خطاب قرار داد: «وقتی کار ما تمام شد، حکومت خودتان را در اختیار بگیرید. حق شماست که آن را به دست بگیرید.»

اما این تفاهم‌نامه چرخشی چشمگیر نسبت به آن مواضع را نشان می‌دهد. این توافق از یک سوی همان مردمی را تنها می‌گذارد که ترامپ بارها آنان را به بازپس‌گیری کشورشان تشویق کرده بود و از سوی دیگر این پیام را به جمهوری اسلامی می‌دهد که واشینگتن دیگر تمایلی به حمایت از معترضان علیه حکومت را ندارد.

این تضاد از آن جهت چشمگیرتر است که پس از دوره‌ای رخ می‌دهد که جمهوری اسلامی، به‌احتمال زیاد، بیش از هر زمان دیگری در چند دهه اخیر آسیب‌پذیر شده بود.

در پی شکست‌های نظامی، فشارهای اقتصادی و افزایش نارضایتی داخلی، جمهوری اسلامی بیش از پیش در موقعیت ضعف قرار گرفته است. با این حال، به نظر می‌رسد که واشینگتن به‌جای تبدیل این فشارها به اهرمی برای پیگیری تغییری سیاسی و پایدار، مسیر سازش با حکومت را انتخاب کرده است.

ترامپ اکنون از رهبران ایران به‌عنوان افرادی «بسیار باهوش» و «قوی» نام می‌برد و آنان را نه حاکمانی سرکوبگر، بلکه شرکایی عمل‌گرا و قابل مذاکره معرفی می‌کند. پی‌بی‌اس نیز به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت جمهوری اسلامی اگر «مانند یک کشور عادی» رفتار کند، پاداش خواهد گرفت.

این رویکرد پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: آیا پس از ۴۷ سال سرکوب، تروریسم، گروگان‌گیری، بی‌ثبات‌سازی منطقه‌ای و مرگ شمار زیادی از آمریکایی‌ها در نتیجه اقدامات جمهوری اسلامی و شبکه نیروهای نیابتی‌اش، اکنون قرار است بعادی‌سازی روابط بدون پاسخ‌گویی به تهران پیشنهاد شود؟

به نظر می‌رسد این توافق در آستانه فراهم کردن کاهش تحریم‌ها، دسترسی تهران به دارایی‌های مسدودشده و گسترش فروش نفت است. بخش بزرگی از این نفت احتمالا راهی چین خواهد شد. درآمدهای بیشتر می‌تواند سپاه پاسداران را تقویت کند، سرکوب داخلی را شدت بخشد و حمایت از متحدان مسلحی مانند حزب‌الله و حماس را افزایش دهد.

حامیان توافق می‌گویند دیپلماسی از درگیری بهتر است و محدودیت‌هایی که از راه مذاکره به دست می‌آید، از تقابل بی‌پایان کارآمدتر است. با این حال، تجربه نشان می‌دهد توافق با جمهوری اسلامی تنها زمانی موثر است که سازوکارهای اجرایی محکمی پشت آن باشد و طرف مقابل نیز اراده لازم برای به‌کارگیری این ابزارها را داشته باشد.

اگر پیش از راستی‌آزمایی کامل تعهدات کلیدی، امتیازهای قابل توجهی واگذار شود، اهرم فشار از میان می‌رود و در مقابل، خطرها افزایش می‌یابد.

این نگرانی تازه‌ای نیست. زمانی که باراک اوباما، رییس‌جمهوری وقت ایالات متحده، پس از انتخابات مناقشه‌برانگیز سال ۱۳۸۸ از حمایت از جنبش سبز حمایت نکرد، بسیاری از منتقدان این تصمیم را خیانت به ارزش‌های دموکراتیک و از دست دادن فرصتی راهبردی برای تضعیف حکومت از درون دانستند.

بحث کنونی نیز پژواک بسیاری از همان استدلال‌هاست. اما کاری که ترامپ کرده ممکن است پیامدهای گسترده‌تری هم داشته باشد.

او پس از صدور مجوز برای حملاتی که زیرساخت هسته‌ای، توان موشک‌های بالستیک و دارایی‌هایِ نظامی جمهوری‌اسلامی را به‌شدت تضعیف کرد، به چیزی دست یافت که بسیاری از دولت‌های پیش از او یا تمایلی به آزمودن آن نداشتند، یا قادر به انجامش نبودند.

با این حال، او با گذار سریع از فشار حداکثری به سازش، این خطر را ایجاد کرده است که یک پیروزی تاکتیکی مهم به خطایی راهبردی تبدیل شود.

در لحظه‌ای که جمهوری‌اسلامی آسیب‌پذیرتر از همیشه به نظر می‌رسید و بسیاری از ایرانیان بیش از هر زمان دیگری آماده به چالش کشیدن حکومت بودند،ایالات متحده ترجیح داد حمایت از جنبش‌های مخالف را در اولویت قرار ندهد و فشار از درون بر سپاه پاسداران را افزایش ندهد.

این‌که چنین تلاش‌هایی موفق می‌شد یا نه، روشن نیست؛ اما کنار گذاشتن کامل آنها، منبعی از اهرم فشار را حذف کرد که دست‌کم می‌توانست موقعیت آمریکا در مذاکرات را تقویت کند.

یک راهبردی متفاوت، مستلزم تلاشی مستمر برای توضیح این امر به مردم آمریکا بود که چرا حمایت از خواست‌های شهروندان ایرانی، هم با ارزش‌های آمریکایی سازگار است و هم با منافع امنیتی بلندمدت ایالات متحده همخوانی دارد.

ثبات واقعی در خاورمیانه بعید است صرفا با توافق با حاکمان اقتدارگرا به دست آید. ثبات پایدار زمانی شکل می‌گیرد که حکومت‌ها در میان مردم خود مشروعیت داشته باشند؛ به‌ویژه در کشوری مانند ایران، که بخش بزرگی از جامعه آن احتمالا از همراه‌ترین جوامع با آمریکا است.

اما دولت آمریکا به جای آن، بی‌صبری راهبردی را برگزید. با این کار، نه تنها بسیاری از ایرانیانی را که به حمایت بیشتر بین‌المللی امید بسته بودند دلسرد کرد، بلکه در میان متحدان خلیج فارس و اسرائیل نیز ابهام و نگرانی آفرید.

چندین کارشناس منطقه‌ای و سیاست خارجی استدلال می‌کنند که کشورهای خلیج فارس ممکن است از این پس، در قابل اتکا بودن تضمین‌های امنیتی آمریکا بازنگری کنند و متناسب با آن راهبردهای خود را تغییر دهند.

هنر دیپلماسی در این نیست که اهرم فشاری را که به دشواری به دست آمده، پیش از نهایی شدن کامل یک توافقِ قابل اجرا واگذار کرد.

یک آتش‌بس ۶۰ روزه می‌تواند به‌راحتی به ماه‌ها مذاکره بی‌نتیجه تبدیل شود؛ در حالی که جمهوری‌اسلامی منابع مالی خود را بازسازی می‌کند، سپاه پاسداران را تقویت می‌کند، اعتراضات داخلی را سرکوب می‌کند و به حمایت از نیروهای نیابتی خود در منطقه ادامه می‌دهد.

اما یک چیز از هم‌اکنون روشن است: پیامد کمتر دیده‌شده این توافق، نه در مفاد مربوط به سانتریفیوژها، موشک‌ها یا تحریم‌ها، بلکه در پیامی نهفته است که درباره مردم ایران و اعتبار تعهدات آمریکا ارسال می‌کند.

در حالی‌که رهبران آمریکا، از جمله دونالد ترامپ، سال‌ها از حمایت از ایرانیانی سخن گفتند که به دنبال رهایی از حاکمیت اقتدارگرای اسلام‌گرا بودند، این تفاهم‌نامه مجموعه متفاوتی از اولویت‌ها را پیش رو می گذارد.

واشینگتن با تعهد به خودداری از مداخله در امور داخلی ایران، آن هم در حالی که مسیری به سوی عادی‌سازی و کاهش فشار اقتصادی به حکومت پیشنهاد می‌دهد، ظاهرا تعامل با تهران را بر حمایت از تغییر سیاسی ترجیح داده است.

اینکه این انتخاب در نهایت به صلح منجر شود یا فقط رویارویی بزرگ‌تری را به تعویق بیندازد، هنوز روشن نیست؛ آنچه روشن است، پیام این توافق برای میلیون‌ها ایرانی است که باور داشتند آمریکا در برابر سرکوبگران‌شان در کنار آنها ایستاده است. پیام آمریکا به مردم ایران این است: شما را تنها گذاشتیم.