شش سال خشکسالی پیاپی و فقر شدید منابع تجدیدپذیر، تهران را در وضعیتی بحرانی قرار داده است. چالشی که انتقال آب بینحوضهای نیز از حل ریشهای آن ناتوان بوده و به تخریب زیستمحیطی حوضههای مبدا انجامیده است.
حسین اکبریان، مدیرعامل آبفای منطقه یک تهران، چهارشنبه ۲۷ خرداد اعلام کرد تهران ششمین سال متوالی خشکسالی را میگذراند و با وجود بهبود بارندگیهای امسال در مقایسه با سال گذشته، میزان بارش همچنان کمتر از میانگین بلندمدت است و نگرانیها درباره تامین پایدار آب پایتخت ادامه دارد.
به گفته او، سال آبی گذشته کمبارشترین سال در بیش از شش دهه اخیر بود و این موضوع باعث شد ذخایر سدهای تامینکننده آب تهران در ابتدای سال آبی جاری از وضعیت مطلوبی برخوردار نباشند.
او «سواد آبی» را کلید عبور از بحران کمآبی تهران دانست و ضمن تاکید بر برخورد با مشترکان پرمصرف گفت: «تلاش میکنیم مشترکان بدون کاهش رفاه، مصرف خود را مدیریت کنند و از هدررفت آب جلوگیری شود.»
پیشتر در ۲۲ خرداد، خبرگزاری ایلنا گزارش داد استانهای تهران، قم، سمنان و مرکزی با حدود ۳۰ درصد کاهش بارش، شدیدترین وضعیت خشکسالی را در کشور تجربه میکنند و در این میان، تهران در بغرنجترین شرایط قرار دارد.
مسئولان جمهوری اسلامی در حالی مردم را به صرفهجویی و اصلاح الگوی مصرف فرا میخوانند که خود از حل ریشهای بحرانهای ساختاری و مدیریتی در حوزه آب و برق ناتوان ماندهاند.
ضعف در حکمرانی و ناکارآمدی در اجرای سیاستها
خبرگزاری ایسنا ۲۶ خرداد گزارش داد تهران بهعنوان بزرگترین مرکز جمعیتی کشور، بهدلیل کاهش چشمگیر بارشها، محدودیت منابع آب تجدیدپذیر و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، با چالش تامین آب مواجه است.
ایسنا نوشت «ضعف در حکمرانی منابع آب، نبود متولی واحد و ناکارآمدی در اجرای سیاستها»، در کنار عوامل طبیعی مانند تغییرات اقلیمی و کاهش بارشها، نقش مهمی در تشدید بحران آب در پایتخت و سایر مناطق کشور داشته است.
بر اساس شاخص سرانه آب تجدیدپذیر که از تقسیم حجم منابع آبی ناشی از بارش بر جمعیت به دست میآید، تهران در میان استانهای کشور کمترین میزان دسترسی به منابع آب تجدیدپذیر را دارد.
به گزارش ایسنا، علیرغم اجرای طرحهای انتقال آب و بهرهگیری از سدهای اطراف، تهران همچنان بهدلیل جمعیت بالا و منابع آبی محدود با عدم تناسب میان عرضه و تقاضای آب روبهروست.
تداوم خشکسالی در تهران و ثبت بارشهایی کمتر از میانگین طی پنج سال اخیر، بهویژه دریافت تنها ۵۰ درصد بارندگی معمول در سال گذشته، فشار بر منابع آبی پایتخت را افزایش داده و به تنش آبی منجر شده است.
در سالهای معمولی، نیمی از آب مورد نیاز تهران از سدها و نیمی دیگر از منابع زیرزمینی تامین میشود. با این حال، در دورههای خشکسالی و بهدنبال کاهش ورودی آب به سدها، سهم منابع زیرزمینی در تامین آب پایتخت به حدود ۶۰ درصد میرسد.
سال آبی دورهای ۱۲ ماهه است که برای اندازهگیری و تحلیل بارشها، روانآبها و منابع آب استفاده میشود و در ایران، از اول مهر هر سال تا پایان شهریور سال بعد محاسبه میشود.
انتقال آب یا جابهجایی بحران؟
ایسنا در ادامه به نقل از کارشناسان حوزه آب هشدار داد انتقال آب بینحوضهای در ظاهر راهکاری برای جبران کمآبی است، اما در عمل تنها محل بروز بحران را تغییر میدهد.
به گفته آنها، انتقال آب با هدف تامین نیازهای پایتخت پیامدهای گستردهای برای حوضههای مبدا به همراه داشته و فشار مضاعفی بر منابع آبی این مناطق وارد کرده است.
بر اساس این گزارش، آب منتقلشده از سدهای لتیان و ماملو به تهران موجب افت شدید سطح آبهای زیرزمینی در دشت ورامین شده است. همچنین بخشی از تالابهای این منطقه در نتیجه کاهش منابع آبی خشک شده و با مشکلات زیستمحیطی روبهرو هستند.
همچنین آبی که از سد لار به تهران منتقل میشود، بخشی از منابع آبی استان مازندران است. این در حالی است که مازندران با وجود برخورداری از بارش مناسب، با پدیده فرونشست زمین و چالش تامین آب شرب در برخی مناطق دست و پنجه نرم میکند.
به گفته کارشناسان، انتقال آب از طالقان به تهران نیز بخشی از ظرفیت جبران کمآبی در دشت قزوین را کاهش داده است.
۲۱ اردیبهشت، عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، اعلام کرد حدود ۳۵ میلیون نفر در ایران با مشکل کمآبی روبهرو هستند.
تهران توان پذیرش این جمعیت را ندارد
ایسنا در ادامه گزارش خود تاکید کرد انتقال آب علاوه بر تخریب منابع در حوضه مبدا، وابستگی بیشتر مناطق مقصد به منابع بیرونی را به دنبال دارد.
این رسانه افزود: «تهران دیگر توان پذیرش این حجم از جمعیت و مصرف را ندارد. توسعه پایدار یعنی اول منابع را بسنجیم، بعد توسعه دهیم. ولی در عمل، اول توسعه میدهیم، بعد دنبال منابع میگردیم.»
بر اساس این گزارش، «هماهنگی و همافزایی ارکان مختلف حکومت، اجماع کارشناسی و تخصصی و همراه کردن مردم» سه گام اساسی برای مدیریت و برونرفت از بحران آب در کشور به شمار میرود.
وبسایت «قلمرو رفاه» ۲۴ خرداد نوشت ایران اکنون یکی از شدیدترین بحرانهای آب در تاریخ معاصر خود را تجربه میکند، میانگین بارندگی سالانه کشور به کمتر از ۲۵۰ میلیمتر رسیده است و بسیاری از منابع آب سطحی با کاهش چشمگیر مواجه شدهاند.
این روزنامه چهارشنبه ۲۷ خرداد نوشت نرخ وقوع جرم در ایران تحت تاثیر عوامل مختلفی از جمله تورم، بیکاری، نوسانات ارزی و فشارهای معیشتی قرار دارد.
همچنین مسائل اجتماعی مانند طلاق، خشونتهای خانوادگی، مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر، مهاجرت و گسترش حاشیهنشینی، در کنار تحولات سیاسی از جمله جنگ و اعتراضات، از دیگر عوامل موثر بر افزایش جرائم عنوان شدهاند.
در ماههای اخیر، تورم فزاینده و افزایش چشمگیر قیمت کالاهای اساسی، فشار اقتصادی قابل توجهی بر خانوارها وارد آورده و معیشت بخش گستردهای از جامعه را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
شهروندان همچنین با مشکلاتی مانند گرانی و کمبود دارو، اخراج گسترده نیروهای کار و کاهش فرصتهای شغلی دست به گریبان بودهاند.
رابطه مستقیم تورم و بزهکاری
قاسم قاسمی، جرمشناس، ۲۷ خرداد در گفتوگو با اعتماد هشدار داد آمار جرائم در ایران، بهویژه جرائم خشن و جرائم علیه اموال، طی ماهها و سالهای گذشته افزایش یافته است.
او با اشاره به رابطه مستقیم مشکلات اقتصادی و بزهکاری تاکید کرد با رشد نرخ تورم، میزان سرقت و جرائم مالی نیز در جامعه افزایش مییابد.
این کارشناس افزود: «ظرف همین چند ماه اخیر، نرخ کالاهای اساسی مردم دچار تورم چند صد درصدی شده و این موضوع بر هیچ کس پوشیده نیست. اولین اثر این تلاطم اقتصادی احساس ناامنی در افراد است. احساس ناامنی افراد را به وضعیت بقا سوق میدهد و حس ناامنی مطمئنا در رفتار انسانها تاثیر میگذارد.»
به گفته قاسمی، احساس ناامنی خویشتنداری افراد را کاهش میدهد و باعث بروز واکنشهای بیمحابا و خشمگینانه میشود که گاه به ارتکاب جرم و بزه میانجامد.
او ادامه داد: «در جامعه ایران، مردم سالهاست در شرایط اضطرار قرار گرفتهاند و اگر رفتارشان غیرقانونی است، شاید انتخاب آنها نیست و از روی ناچاری است. البته تمام جرائم را نمیتوان اینگونه توصیف کرد و این موارد شامل قشر ضعیف جامعه میشود.»
قاسمی تفاوتهای نسلی، شکافهای عمیق فرهنگی، همزیستی از روی اجبار و تعارضات سیاسی را از دیگر دلایل افزایش وقوع جرم در کشور دانست.
طبق اعلام مرکز آمار ایران، تورم شش قلم از خوراکیهای پرمصرف خانوارهای شهری در اردیبهشتماه به بیش از ۲۰۰ درصد رسید.
۲۵ خرداد، خبرگزاری ایلنا گزارش داد شورای عالی کار در سال جاری رقم ۵۵۴ هزار تومان را بهعنوان دستمزد روزانه کارگران در نظر گرفته است، اما «دستمزد یک روز کارگر برای هشت ساعت کار پیاپی، پول خرید ۲۵۰ گرم گوشت قرمز هم نیست».
پیشتر، یافتههای یک پژوهش که بازه زمانی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰ را بررسی کرده بود، نشان داد وخامت اوضاع اقتصادی در ایران به افزایش آمار نزاعهای جمعی در استانهای مختلف کشور منجر شده است.
انتقاد از برخورد دوگانه دستگاه قضایی و مصونیت اختلاسگران
قاسمی در ادامه، با انتقاد از نحوه برخورد دستگاه قضایی جمهوری اسلامی با جرائم مختلف گفت اجرای قانون در قبال انواع جرائم و طبقات مختلف مجرمان، یکسان نیست.
به گفته او، برخی جرائم و برخی گروههای اجتماعی بیش از دیگران در کانون توجه مجریان قانون قرار میگیرند، در حالی که نسبت به برخی دیگر حساسیت و دقت کمتری وجود دارد.
این جرمشناس افزود: «تعداد زیادی از افرادی که مرتکب جرائم مالی میشوند، بهویژه مجرمان یقهسفید، از حداقلهای زندگی برخوردار هستند. آمار اختلاس و ارتشا که مربوط به جرائم یقهسفیدها میشود، بالاست .... اختلاس و ارتشا در جامعه شایع شده و قبح دریافت و پرداخت رشوه ریخته شده است.»
قاسمی هشدار داد عملکرد دستگاه قضایی این «پیام نادرست» را به جامعه منتقل کرده که مرتکبان جرائم اقتصادی، اختلاس و ارتشا، از مصونیت نسبی برخوردارند: «بسیاری از مجرمانی که در این سالها مرتکب سرقت اموال عمومی یا بیتالمال شدهاند و اخبارش در جامعه پیچیده شده، آزاد در جامعه میچرخند و موفق هم هستند.»
در سالهای اخیر، بسیاری از مقامهای جمهوری اسلامی و اعضای خانواده و وابستگان آنها در پروندههای متعدد فساد اقتصادی نقش داشتهاند، اما یا با مصونیت قضایی روبهرو بودهاند یا پس از مدت کوتاهی از زندان آزاد شدهاند.
سیانان در گزارش خود گفت مذاکرهکنندگان آمریکایی در حال تلاش برای انتشار سریع متن توافق میان واشینگتن و تهران هستند، اما همزمان میکوشند اهمیت مفاد دقیق این سند را کماهمیت جلوه دهند.
یک مقام آمریکایی به این شبکه گفت: «تیم مذاکرهکننده ترامپ متنی تهیه کرده که به ایران اجازه میدهد آنچه را برای مصرف سیاسی داخلی خود نیاز دارد، بیان کند.»
مقامهای آمریکایی به شبکه سیانان گفتند که متن توافق بیش از آنکه یک سند اجرایی دقیق باشد، چارچوبی سیاسی برای فراهم کردن فضای مناسب جهت مذاکرات فنی و حضوری آینده است.
به گفته این مقامها، متن تفاهمنامه بسیار کلی و مبهم تنظیم شده و هدف اصلی آن ایجاد شرایطی مساعد برای مذاکرات پیچیده بعدی و همچنین فراهم کردن امکان ارائه توافق به افکار عمومی داخل ایران است.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه ۲۵ خرداد به سیانان گفته بود این یادداشت تفاهم تنها یک و نیم صفحه است.
مقامهای آمریکایی به سیانان گفتند متن تفاهمنامه بازتابدهنده برخی تعهدات مهمی نیست که حکومت ایران از طریق کانالهای محرمانه به آمریکا ارائه کرده است.
بهگفته مقامهای آمریکایی، همین تعهدات غیرعلنی باعث شده واشینگتن با امضای توافق موافقت کند.
یکی از مقامها گفت:«نباید بیش از حد روی متن تفاهمنامه تمرکز کرد.»
او این سند را «یک سند سیاسی» توصیف کرد و افزود:«آنچه از خود سند مهمتر است، درک و تفاهمی است که میان ما وجود دارد. به همین دلیل مهم بود که این توافق انجام شود تا بتوانیم فضای لازم را برای گفتوگو درباره همه این موضوعات ایجاد کنیم. در متن اساسا گفته شده که تحریمها کاهش مییابد، درباره موضوع هستهای توافق خواهد شد و منابع مالی آزاد میشوند. اما زمان کاهش تحریمها به میزان پیشرفت بستگی دارد و منابع مالی نیز زمانی آزاد خواهند شد که درباره سازوکارهای آن توافق کنیم.»
خطر واکنش داخلی علیه دولت ترامپ
این رویکرد میتواند واکنشهای شدیدی را در داخل آمریکا علیه دولت ترامپ برانگیزد.
مقامهای آمریکایی ماهها برای دستیابی به توافق با ایران تلاش کردهاند تا به جنگی پایان دهند که در میان افکار عمومی آمریکا محبوبیت چندانی ندارد و موجب افزایش شدید قیمت سوخت شده است.
در همین حال، جناحهای تندرو محافظهکار خواستار انتشار متن توافق شدهاند، زیرا نگران هستند که ترامپ و دولت او برای پایان دادن به جنگ، امتیازات زیادی به ایران داده باشند.
ابهام درباره اورانیوم غنیشده ایران
بهگفته فردی که متن توافق را مشاهده کرده و جزییات آن را برای سیانان شرح داده است، در متن توافق بهطور مشخص توضیح داده نشده که ایران چه تعهداتی درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود پذیرفته است.
این در حالی است که ترامپ و دیگر مقامهای آمریکایی بارها تاکید کردهاند که آمریکا بر نابودی این ذخایر نظارت خواهد کرد.
در عوض، متن توافق تنها بهصورت کلی تصریح میکند که ایران:«بار دیگر تاکید میکند که هرگز سلاح هستهای تولید نخواهد کرد.»
تعهدی که تهران پیشتر نیز در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با دولت باراک اوباما پذیرفته بود.
با این حال، مقامهای آمریکایی میگویند جمهوری اسلامی از طریق کانالهای محرمانه به واشینگتن اطلاع داده که آماده ارائه امتیازات مورد نظر دولت ترامپ است.
از جمله این امتیازات، مشارکت آمریکا در روند نابودی مواد غنیشده در داخل ایران و با هماهنگی آژانس بینالمللی انرژی اتمی عنوان شده است.
مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند که این تعهد بهطور صریح در متن توافق ذکر نشده است.
جزییات کمکهای مالی به ایران
در مقابل، متن توافق درباره مزایای مالی احتمالی ایران جزییات بیشتری ارائه میدهد.
بر اساس اظهارات مقامهای آمریکایی، در صورت اجرای تعهدات از سوی تهران، ایران میتواند در آینده به یک صندوق توسعه و بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری دسترسی پیدا کند.
ترامپ و ونس بارها تاکید کردهاند که منابع این صندوق از بودجه یا مالیاتدهندگان آمریکایی تامین نخواهد شد.
در مورد داراییهای بلوکهشده ایران، متن توافق شفافیت کمتری دارد. در این سند تنها آمده است که این منابع در صورت پیشرفت مذاکرات آزاد شده و «به طور کامل در دسترس» ایران قرار خواهند گرفت، اما هیچ جدول زمانی مشخصی برای این موضوع تعیین نشده است.
آغاز فوری فروش نفت ایران
بر اساس متن توافق، جمهوری اسلامی بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه میتواند صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران را از سر بگیرد.
همچنین آمریکا متعهد خواهد شد معافیتهای تحریمی لازم را صادر کند تا جمهوری اسلامی بتواند از درآمد این صادرات بهرهمند شود.
در پاسخ به پرسشها درباره این معافیتها، یکی از مقامهای آمریکایی بار دیگر تاکید کرد: «این توافق مبتنی بر عملکرد است.»
او افزود: «ایران تنها در صورتی از مزایای تفاهمنامه بهرهمند خواهد شد که به تمام تعهدات خود پایبند باشد؛ از جمله نداشتن سلاح هستهای، خنثیسازی مواد غنیشده و عدم ایجاد اختلال در آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز.»
فشار رهبران غربی برای شفافسازی
اگرچه دولت آمریکا هنوز متن توافق را منتشر نکرده، نسخههایی از آن در میان مقامهای اروپایی و دیگر کشورهای عضو گروه هفت که این هفته در فرانسه گرد هم آمدهاند، در حال گردش است.
بهگفته یک منبع آگاه، رهبران حاضر در نشستهای برگزارشده در شهر اویان-له-بن فرانسه از ترامپ خواستهاند درباره برخی بندهای توافق توضیح بیشتری ارائه کند.
اختلاف بر سر زمان انتشار متن توافق
محرمانه ماندن متن توافق حتی در میان برخی متحدان ترامپ نیز انتقادهایی را برانگیخته است.
منتقدان میپرسند چرا توافقی که امضا شده، همچنان نباید منتشر شود.
ونس بهصورت علنی گفته است آمریکا خواهان انتشار توافق است، اما «تشریفات دیپلماتیک» و درخواست جمهوری اسلامی و کشورهای میانجی باعث شده انتشار آن به تاخیر بیفتد.
او روز سهشنبه به شبکه فاکسنیوز گفت: «قطریها و پاکستانیها در تمام این مذاکرات میان ما و ایرانیها نقش میانجی را ایفا کردهاند و عملا از ما خواستهاند روند انتشار توافق بهصورت مرحلهبندیشده انجام شود.»
بهگزارش سیانان در پشت صحنه، برخی مقامهای دولت ترامپ خواهان انتشار فوری متن هستند، اما برای پیشبرد روندهای داخلی در ایران به تهران فرصت دادهاند.
یکی از مقامهای آمریکایی گفت: «ما میخواهیم متن منتشر شود. آنها از ما خواستهاند تا جمعه صبر کنیم، اما ما در حال بررسی این هستیم که آیا میتوان آن را زودتر منتشر کرد یا نه. دقیقا همین کاری است که اکنون در حال انجام آن هستیم.»
نقش مجتبی خامنهای
سیانان در ادامه گزارش خود نوشت یکی از عوامل پیچیدهکننده روند انتشار توافق، مجتبی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی، عنوان شده است.
مقامهای آمریکایی میگویند او بهطور ضمنی با تفاهمنامه موافقت کرده و در داخل ایران بحثهایی درباره صدور بیانیهای از سوی او پیش از مراسم رسمی امضای توافق در سوئیس در روز جمعه در جریان است.
بهگفته این مقامها، انتشار زودهنگام متن توافق ممکن است صدور چنین بیانیهای را دشوار کند.
ترامپ: میتوانم متن توافق را از حفظ بخوانم
ترامپ سهشنبه به خبرنگاران گفت که منتظر یک «فضای رسمی» برای انتشار توافق است، اما مدعی شد آنقدر به مفاد آن افتخار میکند که میتواند متن را کلمه به کلمه مقابل دوربینها بازگو کند.
او همچنین اظهار داشت که دور بعدی مذاکرات برای حل مسائل باقیمانده از مرحله نخست آسانتر خواهد بود.
یکی از مقامهای دولت ترامپ این مرحله بعدی را که شامل مذاکرات فنی و تخصصی است، «دوره آزمایشی ایران» توصیف کرد.
در طول این دوره ۶۰ روزه که از روز جمعه با مذاکرات حضوری هیاتهای جمهوری اسلامی و آمریکایی آغاز خواهد شد، دولت ترامپ فرصت خواهد داشت میزان جدیت حکومت ایران در اجرای تعهدات و امتیازاتی را که حاضر است در حوزه هستهای ارائه کند، ارزیابی کند.
یکی از مقامهای آمریکایی در پایان گفت:
«تمرکز ما بیشتر بر دستیابی به توافق نهایی است؛ یعنی بر محتوا و ایجاد اعتماد. این موضوع از مدیریت روایتها و فضای رسانهای مهمتر است.»
براساس این گزارش که سهشنبه ۲۶ خرداد منتشر شد، انتظار میرود این توافق به جمهوری اسلامی اجازه دهد در طول دوره ۶۰ روزه مذاکرات، نفت ایران را آزادانه به فروش برساند. همچنین این توافق راه را برای کاهش گستردهتر تحریمها، دسترسی به داراییهای مسدودشده و حتی ایجاد صندوق سرمایهگذاری احتمالی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران در صورت دستیابی به توافق نهایی هستهای هموار میکند.
بهنوشته اکسیوس منتقدان میگویند ترامپ پس از خروج از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ در دوره نخست ریاستجمهوری خود، اکنون عملا همان مسیر را دنبال میکند؛ یعنی آزادسازی منابع مالی ایران در ازای امتیازات هستهای. به اعتقاد آنها، طرح صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری حتی میتواند گامی فراتر از توافق دولت باراک اوباما باشد.
کاخ سفید اما میگوید فضای بحثها تحت تاثیر «اطلاعات نادرست حکومت ایران» قرار گرفته و ساختار «پاداش در برابر عملکرد» بهترین راه برای دستیابی به قویترین توافق ممکن است.
اکسیوس در عین حال تاکید کرد که با این همه، مقامهای آمریکایی اذعان دارند که دستکم بخشی از مزایای اقتصادی از همان ابتدا به جمهوری اسلامی خواهد رسید.
وضعیت فعلی
یادداشت تفاهمی که قرار است جمعه بهطور رسمی امضا شود، برای آغاز ۶۰ روز مذاکرات درباره یک توافق جامعتر هستهای طراحی شده است.
مقامهای آمریکایی میپذیرند که هنوز مشخص نیست در نهایت توافق هستهای بلندمدتی حاصل شود یا نه، اما تاکید میکنند که منافع اقتصادی عمده ایران به تحقق چنین توافقی وابسته است.
در همین حال، کمبود اطلاعات رسمی درباره مفاد واقعی تفاهمنامه باعث شده ادعاهای مختلفی درباره انتقال میلیاردها دلار به ایران مطرح شود.
یک مقام آمریکایی در پاسخ به پرسشهای اکسیوس گفت: «این یک توافق مبتنی بر عملکرد است. ایران تنها در صورتی میتواند از مزایای تفاهمنامه بهرهمند شود که به تمام تعهدات خود پایبند باشد؛ از جمله نداشتن سلاح هستهای، خنثیسازی مواد غنیشده و عدم ایجاد اختلال در آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز.»
ایران چه چیزهایی را فورا دریافت میکند؟
یک مقام آمریکایی به اکسیوس گفت توافق شامل معافیتهای موقت تحریمی است که به ایران اجازه میدهد تا زمانی که مذاکرات ادامه دارد نفت بفروشد؛ موضوعی که میتواند منبع درآمدی بسیار بزرگی باشد، بهویژه با پایان یافتن محاصره دریایی آمریکا.
رسانههای حکومتی در ایران گزارش کردهاند که تهران صرفا با امضای یادداشتتفاهم به داراییهای بلوکهشده خود دسترسی فوری خواهد یافت. مقامهای آمریکایی این ادعا را به شدت رد میکنند.
یک مقام ارشد آمریکایی گفت ایران ممکن است در ازای اقدامات اولیه برای اجرای توافق، «نشانههایی از حسن نیت» مانند کاهش محدود تحریمها یا دسترسی به بخشی از منابع مسدودشده دریافت کند.
گزارشهایی درباره توافقهای جانبی احتمالی که بر اساس آن کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند امارات و قطر داراییهای بلوکهشده ایران را آزاد کنند، از سوی یک مقام ارشد آمریکایی «مضحک» توصیف شده است.
با این حال، متن تفاهمنامه همچنان امکان تفسیرهای مختلف را باقی میگذارد. بر اساس گفته یک منبع آگاه از متن توافق، آمریکا متعهد شده است که داراییهای مسدودشده ایران را «پس از اجرای این تفاهمنامه، به طور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد.»
ایران در صورت دستیابی به توافق هستهای چه به دست میآورد؟
بهنوشته اکسیوس طبق توضیحات منابع آگاه از متن توافق، اگر توافق نهایی هستهای حاصل شود، آمریکا متعهد خواهد شد همه تحریمهای ایران را بر اساس یک جدول زمانی توافقشده لغو کند.
کاخ سفید میگوید هر توافق نهایی باید شامل انتقال یا حذف اورانیوم با غنای بالا، توقف غنیسازی در آینده و ایجاد یک نظام بازرسی هستهای باشد.
یکی از مقامهای ارشد دولت آمریکا گفته واشینگتن ظرف دو تا سه هفته آینده متوجه خواهد شد که آیا ایران واقعا برای ارائه امتیازات هستهای جدی است یا نه. به گفته او، اگر چنین نباشد، مزایای مالی جمهوری اسلامی بسیار محدود خواهد بود.
صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری
یکی از جنجالیترین بندهای احتمالی توافق، ایجاد صندوقی برای بازسازی ایران است.
بر اساس متن تفاهمنامه، هر توافق نهایی باید شامل «برنامهای قطعی و مورد توافق دو طرف» برای ایجاد صندوقی جهت «بازسازی و توسعه اقتصادی ایران» باشد.
منابع آگاه از مذاکرات گفتهاند ایده ایجاد «صندوق شکوفایی» ابتدا از سوی قطر مطرح شده و طی هفتههای اخیر میان آمریکا و جمهوری اسلامی نیز مورد بحث قرار گرفته است.
بر اساس این طرح، سرمایهگذاری بخش خصوصی از کشورهای حاشیه خلیج فارس و کشورهای شرق آسیا تامینکننده منابع این صندوق خواهد بود.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز تاکید کرد که منابع این صندوق از مالیاتدهندگان آمریکایی تامین نخواهد شد و تنها در صورتی فعال میشود که ایران بهطور دائمی برنامه هستهای خود را متوقف کند، از ذخایر اورانیوم غنیشده خود صرفنظر کند و بازرسیهای هستهای را بپذیرد.
خبرگزاری آسوشیتدپرس نوشته است این اقدام به بخشی از تلاشهای تقریبا هفتگی قانونگذاران برای محدود کردن اختیارات دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تبدیل شده است؛ آن هم در شرایطی که دولت او در حال پیگیری طرحی جدید برای پایان دادن به جنگی است که نزدیک به چهار ماه از آغاز آن میگذرد.
سناتورهایی از هر دو حزب نسبت به توافق در حال شکلگیری میان دولت ترامپ و حکومت ایران ابراز تردید کردهاند و از خودداری کاخ سفید در ارائه جزییات آن ناراضی هستند. آنها انتظار برگزاری یک جلسه توجیهی از سوی دولت را دارند، اما تا پیش از ضربالاجل تعیینشده برای امضای توافق در روز جمعه، هیچ جلسهای برنامهریزی نشده است.
نتیجه رأیگیری ۴۷ رأی موافق در برابر ۴۸ رأی مخالف بود. چهار سناتور جمهوریخواه به همراه اکثر دموکراتها از قطعنامه اختیارات جنگی حمایت کردند، اما این تعداد برای کسب اکثریت لازم و پیشبرد طرح کافی نبود.
رافائل وارناک، سناتور دموکرات ایالت جورجیا و پیشنهاددهنده این قطعنامه، پیش از رأیگیری گفت: «در مهار جنگطلبی غیرقانونی این رییسجمهوری به من بپیوندید.»
او افزود:«همیشه زمان مناسبی برای انجام کار درست وجود دارد.»
این نهمین بار بود که سناتورها تلاش میکردند قطعنامهای برای پایان دادن به جنگی که آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی بهدلیل برنامه هستهای آن آغاز کردهاند، به تصویب برسانند. ترامپ بدون مجوز کنگره این جنگ را آغاز کرد، اما با طولانی شدن درگیری، نگرانی قانونگذاران درباره هزینهها، راهبرد و هدف نهایی جنگ افزایش یافته است.
کنگره به تدریج در جنگ نقشآفرین میشود
بهگزارش آسوشیتدپرس، مجلس نمایندگان آمریکا در اوایل ماه جاری برای نخستین بار قطعنامه مشابهی را برای توقف عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی تصویب کرد؛ اقدامی که با پیوستن شماری از جمهوریخواهان به دموکراتها امکانپذیر شد.
در مقابل، سنای آمریکا همچنان در الگوی تکراری خود باقی مانده است؛ هر بار تنها یک رأی کمتر از حد نصاب لازم برای تصویب این طرح.
لیزا مورکوفسکی از آلاسکا، سوزان کالینز از مین، رند پال از کنتاکی و بیل کسیدی از لوئیزیانا چهار سناتور جمهوریخواهی بودند که به این قطعنامه رأی مثبت دادند. در سوی دیگر، جان فترمن، سناتور دموکرات پنسیلوانیا، با آن مخالفت کرد.
بیل کسیدی که ماه گذشته در انتخابات مقدماتی حزب جمهوریخواه برای تجدید انتخاب خود شکست خورده بود، برای نخستین بار از خط مشی حزبش فاصله گرفت و به پایان عملیات نظامی علیه ایران رأی داد. ترامپ از رقیب او در انتخابات حمایت کرده بود.
تام تیلیس، سناتور جمهوریخواه کارولینای شمالی که از جمله چهرههای مورد توجه در این رأیگیری بود، اعلام کرد از اقدامات ترامپ در قبال ایران حمایت میکند، هرچند جزئیات توافق در حال شکلگیری را با دقت دنبال میکند.
او گفت: «فکر نمیکنم دادن یک رأی اعتراضی به موضوعی که اساسا از آن حمایت میکنم، سازنده باشد.»
تیلیس افزود: «من از اقدام علیه ایران حمایت میکنم، اما نگاه دقیقی به محتوای توافق خواهم داشت.»
رأیگیریهای بیشتری درباره جنگ ایران در راه است
تیم کین، سناتور دموکرات ایالت ویرجینیا، رهبری تلاشهای حزب دموکرات برای متوقف کردن جنگ ایران را بر عهده داشته و تاکید کرده است که این اقدامات را تقریبا به صورت هفتگی ادامه خواهد داد.
کین معتقد است در حالی که مذاکرات برای پایان دادن به درگیریها در جریان است، کنگره باید اطمینان حاصل کند که آمریکا بدون مجوز قانونگذاران بار دیگر حملات نظامی را از سر نخواهد گرفت.
او گفت: «اگر واقعا وارد دورهای از ثبات شدهایم، نباید اجازه دهیم بدون دخالت کنگره دوباره جنگ آغاز شود.»
کین همچنین افزود: «اگر توافقهایی روی میز قرار دارد، نمیدانم آیا باید رییسجمهوری به تنهایی تصمیم بگیرد که آن توافق خوب است یا نه. او ممکن است بگوید این توافق کافی نیست و دوباره به جنگ بازگردیم. اما یک لحظه صبر کنید؛ شاید ما هم بخواهیم در این تصمیمگیری نقش داشته باشیم.»
بحث درباره نظارت کنگره بر توافق ایران
به گزارش آسوشیتدپرس سناتورها همچنین به تدریج در حال بررسی این موضوع هستند که کنگره چه نقشی در نظارت بر توافق احتمالی دولت ترامپ با جمهوری اسلامی خواهد داشت.
برخی از سناتورها معتقدند هرگونه توافق هستهای با تهران باید به رأی سنای آمریکا گذاشته شود، در حالی که گروهی دیگر چنین رأیگیری را ضروری نمیدانند.
کنگره آمریکا در سال ۲۰۱۵ «قانون بازبینی توافق هستهای ایران» (Iran Nuclear Agreement Review Act) را تصویب کرد؛ قانونی که دولت را ملزم میکند هر توافق مرتبط با برنامه هستهای ایران را برای بررسی به کنگره ارائه کند.
او در گفتوگویی با شبکه آیتیوی بریتانیا که سهشنبه ۲۶ خرداد پخش شد، گفت مردم ایران برای آزادی، رهایی و دموکراسی جان باختند اما بهشکلی عجیب در هیچ یک از این مذاکرات حضور ندارند.
شاهزاده رضا پهلوی با اشاره به موج اعدامها گفت: «جمهوری اسلامی در حالی که درباره مذاکره صحبت میکند، همچنان به کشتن شهروندان خود ادامه میدهد.»
او بار دیگر تاکید کرد که هرگونه گفتوگو درباره آینده ایران باید خواستههای مردم این کشور را در مرکز توجه قرار دهد و صرفا به موضوعاتی مانند پرونده هستهای یا امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز محدود نشود.
شاهزاده رضا پهلوی، دوشنبه ۲۵ خرداد نیز در گفتوگویی با مجله تایم با تاکید بر اینکه هر توافقی با جمهوری اسلامی شکست خواهد خورد، گفت تازهترین توافق با این رژیم از نظر اخلاقی غلط و از نظر راهبردی گمراهکننده است و نتیجه معکوس خواهد داد.
او تاکید کرد: «هر توافقی با این رژیم در نهایت شکست خواهد خورد. هرگز نمیتوان به آن اعتماد کرد. این رژیم همچنان از جهان باجخواهد خواست، ایرانیان شجاع و بیگناه را سرکوب خواهد کرد و ترور و بیثباتی را در منطقه و در سطح بینالمللی، از جمله در خیابانهای بریتانیا، گسترش خواهد داد.»
شاهزاده رضا پهلوی هرگونه توافق با جمهوری اسلامی را از نظر اخلاقی «غلط» خواند و گفت: «جامعه بینالمللی باید از مبارزه مردم ایران برای آزادی حمایت کند. آنها را در مرکز هر مذاکره و در سیاست خود در قبال ایران قرار دهد. توافق با رژیمی که در دی ماه طی دو روز ۴۰ هزار معترض را کشت، از نظر اخلاقی غلط و از نظر راهبردی گمراهکننده است. نتیجه معکوس خواهد داد.»
او افزود: «اما بگذارید روشن بگویم: با حمایت بینالمللی یا بدون آن، این رژیم سقوط خواهد کرد. مردم ایران خود را از استبداد آزاد خواهند کرد.»
«باید تغییر رژیم رخ دهد»
شاهزاده رضا پهلوی در گفتوگو با مجله تایم گفت حملات آمریکا و اسرائیل از سوی مردم بهعنوان یک مداخله انسانی، تقریبا همچون اقدامی آزادیبخش، و نه یک تهاجم خارجی دیده شد.
او افزود: « تغییر رژیم تنها پاسخ ممکن است. هیچ راهی وجود ندارد که این رژیم بتواند با جهان، بهویژه جهان آزاد، آنگونه که میشناسیم، کنار بیاید.»
با این حال، بهنوشته تایم به نظر میرسد پنجره فرصت در حال بسته شدن است یا در برخی موارد حتی بسته شده است. ترامپ اهمیت تغییر رژیم را کمرنگ کرده و گفته است پهلوی گزینهای جدی نیست، هرچند «آدم خوبی» است. در مقابل، ترامپ تلویحا گفته است محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شور ای اسلامی، چهرهای «بسیار معقول» و «بسیار محکم» است که میتواند شریک قابلقبولی برای ایالات متحده باشد.
شاهزاده رضا پهلوی درباره قالیباف به تایم گفت: «او فرمانده سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود. به اندازه نفر بعدی در این سیستم دستش به خون آلوده است. نمیتوان ناگهان او را زیبا جلوه داد. مثل این است که روی خوک رژ لب بزنید.»
شاهزاده رضا پهلوی افزود: «آنچه از رییسجمهوری ترامپ و رهبر هر کشور دیگری که از بیرون به ایران نگاه میکند انتظار دارم این است که بدانند این ما هستیم که باید تعیین کنیم رهبر بعدی ایران چه کسی باشد. این به مردم ایران بستگی دارد. آمریکا بهعنوان یک دموکراسی غربی همیشه طرفدار این بوده که مردم تصمیم بگیرند. بگذارید صندوق رأی، آینده را تعیین کند.»
او با تاکید بر اینکه حتی بدون حمایت ترامپ، تغییر رژیم در ایران ممکن است، گفت این تغییر از سوی مردم ایران خواهد آمد.
