وبسایت اکسیوس گزارش داد جان رتکلیف، رییس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، به رییسجمهوری ایالات متحده گفته که اطلاعات جمعآوریشده از سوی نهادهای اطلاعاتی آمریکا تردیدهایی جدی درباره تمایل تهران برای دادن امتیازهای هستهای مورد نظر آمریکا در هر توافق نهایی ایجاد کرده است.
اکسیوس دوشنبه ۲۵ خرداد بهنقل از به گفته سه منبع آگاه که نامشان را اعلام نکرد، نوشت رتکلیف تنها فرد تردیدکننده در تیم ارشد ترامپ نیست. به گفته دو منبع، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، و پیت هگست، وزیر جنگ، نیز در گفتوگوهای درونی نگرانیها و پرسشهایی درباره توافق مطرح کردهاند، در حالی که جیدی ونس، معاون رییسجمهوری و استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ویژه ترامپ از آن حمایت کردهاند.
براساس این گزارش، در روزهای منتهی به اعلام توافق در روز یکشنبه، مجموعهای از نشستهای سطح بالا میان ترامپ و مشاورانش درباره این توافق برگزار شد.
به گفته دو منبع، در جریان این نشستها ترامپ و تیمش درباره اطلاعاتی که چندین نهاد اطلاعاتی آمریکا جمعآوری کرده بودند گفتوگو کردند؛ اطلاعاتی که نشان میداد نحوه صحبت مقامهای جمهوری اسلامی درباره توافق در جلسات داخلی خودشان با آنچه به میانجیها و آمریکا میگویند، همخوانی ندارد.
به گفته دو منبع، رتکلیف و روبیو گفتند که بر اساس این اطلاعات، نسبت به اینکه مقامهای جمهوری اسلامی با اقدامات هستهای مورد نظر آمریکا موافقت کنند تردید دارند.
یکی از منابع گفت: «اطلاعات نشان میدهد که نیتهای جمهوری اسلامی با تعهداتش در چارچوب توافق همخوانی ندارد.»
روزنامه اسرائیل هیوم نیز در گزارشی نوشت هفته گذشته گفتوگویی صریح صورت گرفت که در آن تصمیم نهایی گرفته شد و رییسجمهوری آمریکا تصمیم قطعی گرفت با تفاهمنامه پیش برود. درخواست اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، برای لغو نکردن تحریمها، با این استدلال که اعمال دوباره آنها بسیار دشوار خواهد بود، تنها اندکی مفاد را تغییر داد و انتظار میرود تحریمها، دستکم تا حدی، پس از بازگشایی کامل تنگه هرمز، یعنی بدون گرفتن هیچ امتیاز واقعی از جمهوری اسلامی، لغو شوند.
بهنوشته اسرائیل هیوم، ترامپ با دیدگاه جیدی ونس، معاون خود، همسو شده که معتقد است نخستوزیر اسرائیل در تلاش است توافق را از مسیر خارج کند. مقامهای ارشد آمریکایی هشدار میدهند هر کسی که جرات کند با مسیر انتخابشده درباره ایران مخالفت کند، بهایی شخصی خواهد پرداخت.
یک مقام ارشد آمریکایی که نامش اعلام نشده، در توصیف آنچه پشت پرده گفتوگوهای کاخ سفید درباره ایران جریان دارد، به اسرائیل هیوم گفت: «بحث تمام شده است. کسانی که با آن مخالفت کنند ممکن است بهای شخصی بپردازند.»
این روزنامه چند هفته پیش نیز از گفتوگویی دشوار گزارش داد که در آن میان برخی از افراد درگیر، از جمله میان جیدی ونس و دونالد ترامپ مشاجرهای تند درگرفت. ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر که مذاکرات با جمهوری اسلامی را مدیریت میکنند، از توافق با رژیم ایران حمایت میکنند؛ بخشی به دلیل این ارزیابی که این رژیم در بازه زمانی معقول سقوط نخواهد کرد، و بخشی نیز به دلیل فشار برخی کشورهای خلیج فارس و در رأس آنها قطر.
بهنوشته اسرائیل هیوم، قطر روابط نزدیکی با فرستادگان آمریکایی دخیل در مذاکرات دارد. به گفته مقامهای آمریکایی آگاه، ونس روابط ویژهای با رهبری قطر برقرار کرده است. در مقابل مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، و پیت هگست، وزیر جنگ، با کمک چند مقام ارشد در پنتاگون و وزارت امور خارجه، ارزیابی متفاوتی ارائه کردند مبنی بر اینکه رژیم ایران زیر فشار اقتصادی در حال مرگ است و تشدید این فشار راه درست برای وادار کردن آن به تسلیم یا در غیر این صورت، فروپاشی رژیم است.
با این حال، یک مقام کاخ سفید به اکسیوس گفت: «رییسجمهوری ترامپ به همه دیدگاهها درباره هر موضوعی گوش میدهد، اما همه میدانند که تصمیمگیرنده نهایی اوست.»
این مقام افزود: «این تفاهمنامه تمامی خطوط قرمزی را که دولت مدتها بر آنها تاکید کرده بود رعایت میکند و این کار از از طریق تضمین اینکه ایران هرگز نتواند به سلاح هستهای دست پیدا کند، نتواند اورانیوم با غنای بالا را حفظ کند و نتواند عرضه انرژی جهان را گروگان بگیرد، انجام میگیرد.»
او افزود که ترامپ تنها با یک توافق نهایی «خوب» موافقت خواهد کرد.
سیا، وزارت امور خارجه و پنتاگون به پرسشهای اکسیوس در این زمینه پاسخ ندادند.
مشخص و عملی شدن گامهایی که باید در بخشهای هستهای برداشته شود و در تفاهمنامهای که یکشنبه امضا شد به کلیات آنها اشاره شده، منوط به آن است که طرفها طی ۶۰ روز آینده به توافق هستهای مفصلتری دست پیدا کنند.
انتظار میرود ونس، ویتکاف و کوشنر جمعه با محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، به همراه میانجیهای پاکستانی و قطری دیدار کنند تا درباره مرحله بعدی گفتوگوها بحث کنند.
متن کامل توافق اولیه ۱۴ بندی هنوز منتشر نشده است، اما یک منبع آگاه از متن معتقد است که جمهوری اسلامی در چارچوب این تفاهمنامه بیش از آنچه میدهد، دریافت خواهد کرد؛ مگر اینکه در نهایت توافقی هستهای را امضا کند که اهداف آمریکا را برآورده سازد.
این توافق برای تمدید آتشبس و آغاز ۶۰ روز مذاکره طراحی شده است؛ مذاکراتی که با رضایت دو طرف قابل تمدید خواهد بود.
در چارچوب این گفتوگوها، حکومت ایران بار دیگر تعهد قبلی خود را مبنی بر اینکه هرگز به دنبال دستیابی یا تولید سلاح هستهای نخواهد رفت، تکرار میکند.
این منبع به اکسیوس گفت تفاهمنامه تصریح میکند که آمریکا و جمهوری اسلامی متعهد میشوند «تکلیف مواد غنیشده ذخیرهشده را مشخص کنند» و «موضوع غنیسازی در آینده و دیگر مسائل مورد توافق مرتبط با نیازهای هستهای ایران را بر اساس چارچوبی رضایتبخش که در توافق نهایی مورد توافق قرار گیرد، مورد بحث قرار دهند.»
طبق متن، جمهوری اسلامی تا زمانی که مذاکرات ادامه داشته باشد وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را حفظ خواهد کرد. در مقابل، آمریکا نیز تحریم جدیدی اعمال نخواهد کرد و نیروهای بیشتری به منطقه نخواهد فرستاد.
بر اساس توضیحات این منبع از متن توافق، اگر توافق نهایی هستهای حاصل شود، آمریکا ظرف ۳۰ روز نیروهایی را که برای جنگ بسیج کرده بود خارج خواهد کرد و همه تحریمهای جمهوری اسلامی را بر اساس جدول زمانی مورد توافق لغو خواهد کرد.
منتقدان توافق در دولت ترامپ معتقدند بعید است جمهوری اسلامی توافق هستهای را بر اساس شروط آمریکا امضا کند و در این فاصله، از تفاهمنامه بیشتر از آمریکا سود خواهد برد.
با این حال، دونالد ترامپ عصر دوشنبه ۲۵ خرداد در شبکه اجتماعی تروثسوشیال گزارشهای منتشرشده درباره ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای تهران را تکذیب کرد و نوشت این «اخبار جعلی» از سوی «دموکراتهای نادان منتشر شده است.»
او بار دیگر تاکید کرد جمهوری اسلامی موافقت کرده است که هرگز سلاح هستهای نداشته باشد.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز دوشنبه گفت در توافق، حتی یک دلار لغو تحریم یا آزادسازی داراییهای مسدودشده وجود ندارد.
او افزود: « توافق یک بسته بسیار قابلتوجه از لغو تحریمها را برای ایرانیان در نظر میگیرد که میتواند نحوه تعامل ایران با جهان و با منطقه را دگرگون کند. اما ایران تنها در صورتی از این مزایا بهرهمند خواهد شد که به تعهداتش در توافق عمل کند.»
دو مقام ارشد آمریکایی نیز در نشست خبری دوشنبه ۲۵ خرداد با خبرنگاران تاکید کردند که همه مزایای در نظر گرفتهشده برای حکومت ایران به انجام اقدامات معنادار از سوی تهران وابسته است.
یکی از مقامهای ارشد آمریکا گفت واشنگتن ظرف دو تا سه هفته خواهد فهمید که آیا حکومت ایران درباره امتیازهای هستهای جدی است یا نه. اگر نباشد، روند مذاکرات میتواند متوقف شود بدون اینکه تهران دستاورد چندانی کسب کرده باشد.
لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه از کارولینای جنوبی، به آکسیوس گفت: «تا حدی نگرانم که برداشت ایران از این توافق با آنچه تیم مذاکرهکننده آمریکایی ادعا میکند متفاوت باشد.»
او در عین حال خواستار انتشار فوری سند توافق شد.
تمرکز بر تنگه هرمز
در حالی که بخشهای هستهای مشروط هستند، تفاهمنامه خواستار بازگشایی تنگه هرمز در کوتاهمدت است.
بر اساس توضیح منبع آگاه از متن، تفاهمنامه تصریح میکند که «ایران با به کارگیری همه تلاش خود ترتیبات لازم را برای عبور امن کشتیهای تجاری بدون دریافت هیچ هزینهای به مدت ۶۰ روز فراهم خواهد کرد»، در حالی که آمریکا نیز به تدریج محاصره خود را کاهش میدهد تا ظرف ۳۰ روز بهطور کامل لغو شود.
در این سند آمده است که جمهوری اسلامی با عمان وارد گفتوگو خواهد شد تا «نحوه مدیریت آینده و خدمات دریایی» در تنگه را مشخص کند و دیگر کشورهای خلیج فارس نیز در این گفتوگو مشارکت خواهند داشت تا راهحلی «منطبق با حقوق بینالملل و حقوق حاکمیتی کشورهای منطقه» پیدا شود.
رسانههای حکومتی در ایران از احتمال دریافت عوارض عبور پس از پایان این دوره ۶۰ روزه خبر دادهاند.
یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات مذاکرات، آزادسازی داراییها و منابع مالی مسدودشده ایران بوده است که جمهوری اسلامی اصرار فراوانی بر آن دارد.
بهنوشته اکسیوس، این تفاهمنامه فضای زیادی برای تفسیر باقی میگذارد، زیرا تصریح میکند که آمریکا «متعهد میشود این منابع را پس از اجرای این تفاهمنامه به طور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد.»
مقامهای آمریکایی میگویند این مدل «پرداخت در برابر عملکرد» خواهد بود. یک مقام ارشد آمریکایی به خبرنگاران گفت اگر آمریکا از حکومت ایران «نشانههای مثبت» ببیند، ممکن است در ازای آن بخشی از این منابع مالی را آزاد کند.
تفاهمنامه همچنین میگوید هر توافق نهایی شامل «یک برنامه قطعی و مورد توافق دو طرف» برای ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری جهت «بازسازی و توسعه اقتصادی» ایران و همچنین سازوکار اجرای آن خواهد بود.
حامیان توافق استدلال میکنند که این یک چشمانداز بلندمدت است که تنها در صورتی محقق خواهد شد که جمهوری اسلامی برنامه هستهای خود را برچیند و اصلاحات داخلی قابلتوجهی را انجام دهد.
بهنوشته اسرائیل هیوم، ترامپ با دیدگاه جیدی ونس، معاون خود، همسو شده که معتقد است نخستوزیر اسرائیل در تلاش است توافق را از مسیر خارج کند. مقامهای ارشد آمریکایی هشدار میدهند هر کسی که جرات کند با مسیر انتخابشده درباره ایران مخالفت کند، بهایی شخصی خواهد پرداخت.
یک مقام ارشد آمریکایی که نامش اعلام نشده، در توصیف آنچه پشت پرده گفتوگوهای کاخ سفید درباره ایران جریان دارد، به اسرائیل هیوم گفت: «بحث تمام شده است. کسانی که با آن مخالفت کنند ممکن است بهای شخصی بپردازند.»
این روزنامه چند هفته پیش نیز از گفتوگویی دشوار گزارش داد که در آن میان برخی از افراد درگیر، از جمله میان جیدی ونس و دونالد ترامپ مشاجرهای تند درگرفت. ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر که مذاکرات با جمهوری اسلامی را مدیریت میکنند، از توافق با رژیم ایران حمایت میکنند؛ بخشی به دلیل این ارزیابی که این رژیم در بازه زمانی معقول سقوط نخواهد کرد، و بخشی نیز به دلیل فشار برخی کشورهای خلیج فارس و در رأس آنها قطر.
بهنوشته اسرائیل هیوم، قطر روابط نزدیکی با فرستادگان آمریکایی دخیل در مذاکرات دارد. به گفته مقامهای آمریکایی آگاه، ونس روابط ویژهای با رهبری قطر برقرار کرده است. در مقابل مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، و پیت هگست، وزیر جنگ، با کمک چند مقام ارشد در پنتاگون و وزارت امور خارجه، ارزیابی متفاوتی ارائه کردند مبنی بر اینکه رژیم ایران زیر فشار اقتصادی در حال مرگ است و تشدید این فشار راه درست برای وادار کردن آن به تسلیم یا در غیر این صورت، فروپاشی رژیم است.
تا آخر راه، به هر قیمت
بهنوشته اسرائیل هیوم، هفته گذشته گفتوگویی صریح صورت گرفت که در آن تصمیم نهایی گرفته شد و رییسجمهوری آمریکا تصمیم قطعی گرفت با تفاهمنامه پیش برود. درخواست اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، برای لغو نکردن تحریمها، با این استدلال که اعمال دوباره آنها بسیار دشوار خواهد بود، تنها اندکی مفاد را تغییر داد و انتظار میرود تحریمها، دستکم تا حدی، پس از بازگشایی کامل تنگه هرمز، یعنی بدون گرفتن هیچ امتیاز واقعی از جمهوری اسلامی، لغو شوند.
براساس این گزارش، ترامپ همچنین موضع دو فرستاده خود و معاونش را در موضوع اسرائیل پذیرفت. اگرچه ونس در نشستهای خبری کاخ سفید اعلام کرد که حق اسرائیل برای دفاع از خود حفظ خواهد شد، اما هر بار که اسرائیل در لبنان حمله میکند، و همچنین در جریان حمله هفته گذشته به جمهوری اسلامی، از رییسجمهوری خواسته است نتانیاهو را متوقف کند و نخستوزیر اسرائیل را متهم کرده که عامدانه در تلاش است توافق در حال شکلگیری را خراب کند.
ترامپ، همانگونه که در اظهارات، پستهای شبکههای اجتماعی و گفتوگوهایش با روزنامهنگاران منعکس شده، این روایت را پذیرفته، و مانند دیگر موارد مربوط به رهبران خارجی، تقریبا به نظر میرسد از آزار کلامی نتانیاهو لذت میبرد. اظهارات او در دو هفته گذشته با انتقاد تند داخلی، از جمله از سوی چهرههای ارشد حزب خودش، روبهرو شده است.
رویکرد مثبت به مذاکرات
به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ برای خنثی کردن انتقادهای داخلی بیشتر، ممکن است کسانی را که با تفاهمنامه و مذاکرات با جمهوری اسلامی مخالفت میکنند برکنار کند.
یک مقام ارشد آمریکایی آگاه به جزییات مذاکرات درباره شانس دستیابی به توافق به اسرائیل هیوم گفت: «با توجه به نحوهای که مذاکرات تاکنون پیش رفته، دلایلی برای ارزیابیهای مثبت وجود دارد.»
عودد عیلام، مقام ارشد پیشین موساد و پژوهشگر مرکز امور خارجی و امنیتی اورشلیم، نیز به این روزنامه گفت: «این یک بازی آمریکایی است که با حماقت کامل و فقدان کامل درک از ایران اداره میشود. ترامپ بد عمل میکند، نه تنها بر خلاف منافع اسرائیل، بلکه برخلاف منافع آمریکا. ترامپ دیگر نمیخواهد بجنگد و مشکل این است که این را به احمقانهترین شکل ممکن نشان میدهد؛ یک راهپیمایی حماقت به سبک ترامپ.»
اسرائیل به یک نفر وابسته است
عیلام هشدار داد که این رفتار به مبارزه میان بلوکها علیه چین و روسیه نیز آسیب میزند. او گفت: «متاسفانه، دولت اسرائیل به یک نفر وابسته است که ما بدهی عظیمی به او داریم؛ توافقهای ابراهیم، آزادی گروگانها و حملات به جمهوری اسلامی. برخلاف همه روسایجمهوری دیگر آمریکا، اما روشن است که تقریبا تمام پولی که در نتیجه این توافق در اختیار جمهوری اسلامی قرار میگیرد خرج سپاه پاسداران و بازسازی تواناییهای نظامی حکومت ایران خواهد شد.»
عیلام تعلیق همه تحریمها بر فروش نفت ایران را بدترین بند یادداشت تفاهم میان تهران و واشینگتن خواند. تحت تحریمها، فروش نفت ایران سالانه بین ۴۰ تا ۶۰ میلیارد دلار برای جمهوری اسلامی درآمد داشت و بدون تحریمها، این رقم میتواند دو برابر شود.
هشدار اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، مبنی بر اینکه لغو تحریمها خطرناک است همانطور که گفته شد، پذیرفته نشد و انتظار میرود در نتیجه آن تحریمهای بیشتری نیز لغو شود. کشورهای دیگری که تا کنون از آمریکا میترسیدند، این پیام را دریافت خواهند کرد که همه چیز عادی است و تجارت با جمهوری اسلامی مجاز است.
با این حال اسرائیل هیوم نوشته است: «در این شرایط دو نکته نسبتا خوشبینانه وجود دارد. اگر توافق واقعا بر اساس اصول تعیینشده در تفاهمنامه امضا شود، ایران برای سالهای طولانی از بمب اتمی دور نگه داشته خواهد شد. نکته خوشبینانه دوم این است که مخالفت سپاه پاسداران ممکن است توافق را به شکست بکشاند. بسیاری از کارشناسان ایران باور ندارند سپاه با بندهای محدودکننده مربوط به پرونده هستهای موافقت کند؛ در این صورت شاید دوباره به نقطه اول بازگردیم. اما حتی در آن سناریو نیز تردید جدی وجود دارد که آیا رییسجمهوری و مشاورانش دستور بازگشت کامل به تحریمها و فشار اقتصادی را صادر خواهند کرد یا نه.»
او تاکید کرد: «هر توافقی با این رژیم در نهایت شکست خواهد خورد. هرگز نمیتوان به آن اعتماد کرد. این رژیم همچنان از جهان باجخواهد خواست، ایرانیان شجاع و بیگناه را سرکوب خواهد کرد و ترور و بیثباتی را در منطقه و در سطح بینالمللی، از جمله در خیابانهای بریتانیا، گسترش خواهد داد.»
شاهزاده رضا پهلوی هرگونه توافق با جمهوری اسلامی را از نظر اخلاقی «غلط» خواند و گفت: «جامعه بینالمللی باید از مبارزه مردم ایران برای آزادی حمایت کند. آنها را در مرکز هر مذاکره و در سیاست خود در قبال ایران قرار دهد. توافق با رژیمی که در دی ماه طی دو روز ۴۰ هزار معترض را کشت، از نظر اخلاقی غلط و از نظر راهبردی گمراهکننده است. نتیجه معکوس خواهد داد.»
او افزود: «اما بگذارید روشن بگویم: با حمایت بینالمللی یا بدون آن، این رژیم سقوط خواهد کرد. مردم ایران خود را از استبداد آزاد خواهند کرد.»
«ناسازگار با جهان آزاد»
بهنوشته مجله تایم، برای شاهزاده رضا پهلوی، ناکامی در وارد کردن ضربه نهایی تازهترین فصل از یک اشتباه چند دههای غرب است: برخورد با جمهوری اسلامی بهعنوان رژیمی که شاید بتوان رفتار آن را نرمتر کرد، نه بهعنوان یک موجودیت اساسا تمامیتخواه.
بهگفته شاهزاده رضا پهلوی، «هسته مشکل خود رژیم است و ماهیت آن. هیچ راهی وجود ندارد که این رژیم، با ذهنیتی که دارد، بتواند با جهان، بهویژه جهان آزاد، کنار بیاید. این رژیم بهسادگی ناسازگار است در حالی که ایران کشوری توسعهیافته و تحصیلکرده است که با جهان آزاد تناسب دارد.»
او با تاکید بر بدبینی خود نسبت به توافق جدید احتمالی با جمهوری اسلامی گفت مشخص نیست این توافق تا چه اندازه کامل است و دوام خواهد آورد و از آن مهمتر روشن نیست که در این میان چه بر سر مردم ایران میآید.
«باید تغییر رژیم رخ دهد»
شاهزاده رضا پهلوی در گفتوگو با مجله تایم گفت حملات آمریکا و اسرائیل از سوی مردم بهعنوان یک مداخله انسانی، تقریبا همچون اقدامی آزادیبخش، و نه یک تهاجم خارجی دیده شد.
او افزود: « تغییر رژیم تنها پاسخ ممکن است. هیچ راهی وجود ندارد که این رژیم بتواند با جهان، بهویژه جهان آزاد، آنگونه که میشناسیم، کنار بیاید.»
با این حال، بهنوشته تایم به نظر میرسد پنجره فرصت در حال بسته شدن است یا در برخی موارد حتی بسته شده است. ترامپ اهمیت تغییر رژیم را کمرنگ کرده و گفته است پهلوی گزینهای جدی نیست، هرچند «آدم خوبی» است. در مقابل، ترامپ تلویحا گفته است محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شور ای اسلامی، چهرهای «بسیار معقول» و «بسیار محکم» است که میتواند شریک قابلقبولی برای ایالات متحده باشد.
شاهزاده رضا پهلوی درباره قالیباف به تایم گفت: «او فرمانده سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود. به اندازه نفر بعدی در این سیستم دستش به خون آلوده است. نمیتوان ناگهان او را زیبا جلوه داد. مثل این است که روی خوک رژ لب بزنید.»
شاهزاده رضا پهلوی افزود: «آنچه از رییسجمهوری ترامپ و رهبر هر کشور دیگری که از بیرون به ایران نگاه میکند انتظار دارم این است که بدانند این ما هستیم که باید تعیین کنیم رهبر بعدی ایران چه کسی باشد. این به مردم ایران بستگی دارد. آمریکا بهعنوان یک دموکراسی غربی همیشه طرفدار این بوده که مردم تصمیم بگیرند. بگذارید صندوق رأی، آینده را تعیین کند.»
او با تاکید بر اینکه حتی بدون حمایت ترامپ، تغییر رژیم در ایران ممکن است، گفت این تغییر از سوی مردم ایران خواهد آمد.
بهنوشته رویترز تندروهای جمهوری اسلامی از رویارویی سهماههای که آن را پیروزی خود میدانند، انرژی گرفتهاند. آنها خواهان آن هستند که رهبری حکومت در مذاکرات آینده با آمریکا موضعی سختگیرانه اتخاذ کند و بازسازی توان نظامی را در اولویت قرار دهد؛ زیرا اطمینان دارند که میتوانند هرگونه نارضایتی داخلی را با زور مهار کنند، اما مردم ایران بهشدت خواهان آن هستند که هرگونه دستاورد صلح یا گشایش مالی صرف بهبود سطح زندگی و ایجاد چشماندازهای بهتر شود؛ آن هم پس از جنگی ویرانگر که در ادامه سالها تحریمهای دردناک بر کشور تحمیل شده است.
هر دو اردوگاه انتظارات بالایی دارند، خواستههایشان با یکدیگر در تضاد است و صبر چندانی نیز ندارند. در پسزمینه نیز شبح اعتراضات گستردهای قرار دارد که حکومت در دی ماه با کشتن هزاران معترض آن را سرکوب کرد.
خشم عمومی در جامعه ایران
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مهمان موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت در برلین، گفت: «به محض پایان جنگ، و در حالی که این توافق موقت همچنان شکننده است، مشکلات واقعی برای حاکمیت روحانی ایران آغاز خواهد شد.»
چهار مقام فعلی و یک مقام سابق جمهوری اسلامی، که نامشان اعلام نشده، در گفتوگو با رویترز فشارهایی را تشریح کردند که اکنون جمهوری اسلامی با آن مواجه است؛ فشاری که ناشی از بازگشت توجه مردم از جنگ به ویرانههای اقتصاد کشور است.
سه نفر از این مقامات گفتند انتظار عمومی آن است که هرگونه گشایش مالی ناشی از تعلیق تحریمها یا آزادسازی داراییها برای تقویت اقتصاد و بهبود زندگی مردم هزینه شود.
یکی از آنها، که بهگفته رویترز مقامی ارشد است، گفت ایرانیان از جنگ و دشواریهای اقتصادی خستهاند و احتمالا این منابع مالی صرف بازسازی، تزریق نقدینگی به بانکها و حمایت گستردهتر از اقتصاد خواهد شد.
هر چهار مقام بهصراحت یا بهطور ضمنی تایید کردند در صورتی که حکومت نتواند سطح زندگی مردم را بهبود بخشد، خطر بازگشت اعتراضات جدی خواهد بود. یکی از آنان توافق پایان جنگ را «شمشیری دولبه» توصیف کرد؛ زیرا سطح انتظارات عمومی بهشدت افزایش یافته است.
یک مقام سابق که به جریان اصلاحطلب جمهوری اسلامی تعلق دارد، نیز گفت این خطرات در بالاترین سطوح رهبری جمهوری اسلامی به خوبی درک شده و یکی از دلایل پذیرش توافق بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران نیز همین بوده است.
بهنوشته رویترز و با اینکه هنوز متن یادداشت تفاهم تهران و واشینگتن منتشر نشده، انتظار میرود تفاهمنامه پایان جنگ که قرار است روز جمعه آن را امضا کنند، شامل مقداری گشایش مالی برای جمهوری اسلامی باشد و در صورت دستیابی دو طرف به توافقی گستردهتر در ادامه تابستان، مزایای بیشتری نیز به دنبال داشته باشد.
اقتصاد ایران با تورم بسیار بالا، سقوط ارزش پول ملی، بیکاری گسترده و همچنین خسارتهای عظیم به صنعت و زیرساختها از زمان آغاز جنگ روبهرو است؛ خسارتهایی که بازسازی آنها هزینه بسیار سنگینی خواهد داشت.
سعید لیلاز، اقتصاددان و تحلیلگر سیاسی ایرانی، گفت: «از منظر داخلی، جمهوری اسلامی اکنون فرصت محدودی برای کنترل شرایط داخلی دارد. ایالات متحده همواره بر تحولات داخلی ایران تمرکز داشته و همچنان نیز چنین میکند.»
تخفیف بلندمدت تحریمها، که به شرکتهای ایرانی امکان دسترسی دوباره به بازارها و منابع مالی جهانی را بدهد، مستلزم توافقی گستردهتر با آمریکا درباره برنامه هستهای تهران است؛ موضوعی که هنوز دور از دسترس به نظر میرسد.
تندروهای منتظر پاداش
در طول جنگ، مقامات جمهوری اسلامی از طریق هشدارهای شدید، مجازاتهای سختگیرانه و همچنین بسیج حامیان خود در خیابانها در قالب تجمعات و برنامههای تقریبا مداوم حمایت از نظام، مانع بروز نارضایتی شدند.
تندروها که سالها از حاکمیت خواسته بودند موضع سختتری در قبال غرب اتخاذ کند و قدرت جمهوری اسلامی را از طریق اقداماتی نظیر بستن تنگه هرمز به نمایش بگذارد، اکنون احساس میکنند حقانیتشان ثابت شده و انتظار دارند تلاشهایشان پاداش بگیرد.
اردوگاه تندروها شامل طیفهای مختلفی از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. اما در حالی که سپاه اکنون آماده پذیرش توافقی برای کمک به بقای جمهوری اسلامی است، جبهه موسوم به پایداری چنین موضعی ندارد.
این جبهه شامل نمایندگانی در مجلس، سیاستمداران باسابقه و چهرههای بانفوذ رسانهای است و در میان افرادی که از آغاز جنگ به خیابانها آمدهاند، از حمایتهایی برخوردار است.
بهنوشته رویترز، اگرچه آنها قدرت کافی برای تغییر سیاستهای کلان نظام را ندارند، اما میتوانند برای حاکمیت دردسر ایجاد کنند.
بسیاری از آنان بهویژه ناراحتاند که پس از کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی در نخستین روز درگیریها، جمهوری اسلامی اکنون به جای آنکه برای دستیابی به شرایط بهتر صبر کند، وارد مذاکره با آمریکا شده است.
یکی از چهار مقام جمهوری اسلامی که رویترز با آنها گفتوگو کرده، ضمن پذیرش ضرورت رسیدگی به مشکلات معیشتی مردم، گفت جنگ نشان داد که تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی همچنان مهمترین اولویت کشور است.
او افزود بازسازی قدرت نظامی با سرعت تمام ادامه خواهد یافت.
حمیدرضا عزیزی گفت اگر توافق موقت باعث تزریق سریع منابع مالی به اقتصاد شود، دولت شاید بتواند فعلا رویارویی با مطالبات مردم را به تعویق بیندازد.
او افزود: «فوریترین چالش پیش روی رهبری جدید جمهوری اسلامی این است که چگونه پایگاه تندرو و حامیان سرسخت خود را متقاعد کند که این توافق در واقع توافق خوبی است. زیرا در طول جنگ و همچنین در دوره آتشبس، حکومت تا حد زیادی به همین اقلیت سرسخت تکیه کرده بود.»
آزادیهای اجتماعی، اما نه آزادیهای سیاسی
بهنوشته رویترز، یکی دیگر از مشکلاتی که حکومت با آن روبهرو است، پیامدهای آخرین موج بزرگ اعتراضات در سال۱۴۰۱ است که به عقبنشینی عملی حکومت در موضوع پوشش زنان منجر شد.
از زمان اعتراضات گسترده پس از کشته شدن مهسا امینی در بازداشت، زنان توانستهاند بدون روسری اجباری در اماکن عمومی حاضر شوند؛ موضوعی که همواره موجب نارضایتی تندروها بوده است.
در طول جنگ، سپاه پاسداران بیش از پیش قدرتمند شد و به روی کار آمدن گزینه مورد نظر خود، مجتبی خامنهای، بهعنوان جانشین پدرش کمک کرد. تحلیلگران میگویند مجتبی خامنهای هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده و سپاه همچنان دست بالا را در ساختار قدرت دارد.
الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه در واشینگتن، گفت سپاه ممکن است همانقدر که با معترضان مخالف نظام برخورد میکند، با تندروهای ایدئولوژیکی که توافق مورد حمایت آن را نپذیرند نیز مقابله کند.
او گفت: «فکر میکنم آنها با هر کسی که اجماع موجود را به چالش بکشد برخورد خواهند کرد، زیرا کنترل داخلی پس از علی خامنهای اهمیت فوقالعادهای دارد. آزادیهای اجتماعی وجود خواهد داشت؛ مثل زنانی که بدون حجاب در خیابان رفتوآمد میکنند، اما هیچگونه تحملی نسبت به آزادیهای سیاسی وجود نخواهد داشت.»
این خبرگزاری در گزارشی که شامگاه دوشنبه ۲۵ خرداد، تقریبا ۲۴ ساعت پس از اعلام امضای اولیه یادداشت تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی، منتشر شد، به نقل از این مقام ارشد اسرائیلی نوشت توافق مقدماتی برای اسرائیل وحشتناک استو هیچکس در رهبری اسرائیل، از نخستوزیر گرفته تا رییس ستاد کل ارتش، نگاه دیگری به آن ندارد.»
مقامهای اسرائیلی به رویترز گفتند احتمال میدهند دوره ۶۰ روزه مذاکرات درباره شرطهای مد نظر طرفین و رسیدن به یک توافق نهایی تمدید شود و در حالی که نگرانیهای اسرائيل همچنان به قوت خود باقی است، دست این کشور برای اقدام نظامی نیز بسته بماند.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، در ماههای گذشته بارها بر سر مساله ایران درگیر شدهاند.
چندی پیش ترامپ در یک تماس تلفنی، نتانیاهو را «لعنتی دیوانه» توصیف کرد و به او دستور داد در زمانی که آمریکا در پی دستیابی به توافق با ایران بود، به بیروت حمله نکند.
نتانیاهو آن روز حملات را لغو کرد، اما یک هفته بعد به حومه جنوبی بیروت حمله کرد. این اقدام اسرائیل، حملات تلافیجویان جمهوری اسلامی را به دنبال داشت و در نهایت ترامپ با نوشتن یک پست در شبکه اجتماعی تروث سوشال هر دو طرف را توبیخ کرد.
چند ساعت پیش از اعلام توافق موقت، در حالی که ترامپ بر قریبالوقوع بودن امضای یادداشت تفاهم در روز تولدش تاکید داشت، اسرائیل بار دیگر پایتخت لبنان را هدف قرار داد. ترامپ نیز در پستی که از خشم او بابت حملات اسرائیل حکایت داشت، راکتهای شلیکشده از سوی لبنان به اسرائیل را «کوچک و بیاهمیت» توصیف کرد.
هرچند نتانیاهو در ماههای گذشته بارها بر همسویی و توافق خود با رییسجمهوری آمریکا تاکید کرده بود، اما دوشنبه ۲۵ خرداد در یک نشست رسانهای در اورشلیم اذعان کرد که او و ترامپ گاهی اختلاف نظر داشتهاند.
او گفت: «ترامپ رییسجمهوری ایالات متحده است، من نخستوزیر اسرائیلم. ما بیشتر وقتها همنظریم و البته زمانهایی هم هست که این توافق نظر کمتر است. من مسئول منافع امنیتی اسرائیل هستم.»
دن شاپیرو، سفیر پیشین آمریکا در اسرائیل و پژوهشگر اندیشکده شورای آتلانتیک، این موقعیت را «لحظهای آشکار از واگرایی منافع» خواند و به رویترز گفت: «نتانیاهو تلاش خواهد کرد آشکارا با این تفاهم مخالفت نکند تا وارد درگیری با ترامپ نشود. اما نشان خواهد داد که اسرائیل خود را این توافق ملزم نمیداند و حقوق خود را محفوظ میدارد.»
روزنامه نیویورکپست ساعاتی پس از امضای یادداشت تفاهم در گزارشی از گسترش خشم و نارضایتی از توافق پیشنهادی در طیفهای مختلف سیاسی اسرائیل خبر داد؛ بهویژه به این دلیل که اسرائیل در مذاکراتی که با هدایت دولت ترامپ میان آمریکا و حکومت ایران جریان داشته، نقش مستقیمی نداشته است.
اسرائیل: به پیمان آمریکا و ایران متعهد نیستیم
انتظار میرود یادداشت تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی، جمعه ۲۸ خرداد در سوئیس امضا شود. هرچند مفاد این یادداشت هنوز روشن نیست، اما مقامهای پاکستان و جمهوری اسلامی تاکید دارند که این پیمان خواستار توقف دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله در لبنان، است.
نتانیاهو گفت اسرائیل نیروهای خود را در جنوب لبنان حفظ خواهد کرد و «آزادی عمل» خود را در برابر حملات حزبالله نگه خواهد داشت.
او دوشنبه به خبرنگاران گفت: «ایران میخواست ما از آنجا عقبنشینی کنیم، اما من محکم ایستادم.» او افزود: «ما آزادی عمل خود را حفظ میکنیم و منطقه امنیتی را برای حفاظت از شهروندان شمالی اسرائیل نگه میداریم.»
توافق موقت، تنگه هرمز، گلوگاه نفتی مهم جهان، را دوباره باز خواهد کرد، در حالی که سرنوشت برنامه هستهای تهران قرار است در دورهای ۶۰ روزه از مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی تعیین تکلیف شود.
دو موضوع دیگر که نتانیاهو و ترامپ هر دو در آغاز جنگ بهعنوان دلایل توجیهی آن مطرح کرده بودند، یعنی مهار برنامه موشکی جمهوری اسلامی و پایان دادن به حمایت تهران از گروههای مسلح منطقهای، ظاهرا در دستور کار گفتوگوها قرار ندارد.
سه مقام اسرائیلی به رویترز گفتند اسرائیل بسیار محتمل میداند که پیمان ۶۰ روزه به ۹۰ روز تمدید شود و آمریکا در حالی که درباره توافقی گستردهتر مذاکره میکند، استقرار داراییهای نظامی خود را در منطقه حفظ کند.
دو مقام اسرائیلی دیگر نیز به این رسانه گفتند اسرائیل هفته گذشته، زمانی که ترامپ نخستین بار گفت توافق با ایران نزدیک است، غافلگیر شد. آنها اذعان کردند که اسرائیل در اثرگذاری بر مذاکرات موفقیت چندانی نداشته است.
