گمانه‌زنی‌ها درباره مفاد تفاهم‌نامه ادامه دارد؛ تناقض در روایت‌های تهران و واشینگتن

بر اساس اعلام مقام‌های دو طرف، قرار است هیات‌های جمهوری اسلامی و آمریکا روز جمعه، ۲۸ خرداد در ژنو حاضر شوند تا یادداشت تفاهمی را که یکشنبه به‌صورت اولیه امضا شده است، نهایی و به‌طور رسمی امضا کنند. عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه ۲۵ خرداد اعلام کرد که احتمالا جمعه در سوئیس دیداری میان روسای هیات‌های دو طرف برگزار و پس از امضای تفاهم‌نامه، نخستین دور مذاکرات بعدی آغاز می‌شود.

در همین حال، یک دیپلمات آگاه به این مذاکرات، به پی‌بی‌اس گفت که مقام‌های ایرانی و آمریکایی پیش از مراسم امضای جمعه، نشست‌های مقدماتی را در دوحه برگزار خواهند کرد.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری ایالات متحده، نیز دوشنبه در یک نشست رسانه‌ای در فرانسه در حاشیه نشست گروه هفت، گفت متن تفاهم «احتمالا مدتی پس از جمعه» منتشر خواهد شد.

یک مقام ارشد آمریکایی در گفت‌وگو با العربیه خبر داد که جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا، برای پیگیری مرحله بعدی مذاکرات به روند اجرای توافق وارد می‌شود و هدایت مرحله مذاکرات فنی و اجرایی توافق را بر عهده خواهد داشت.

برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی

بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره چارچوب تفاهم، این توافق فقط یک بازه ۶۰ روزه برای مذاکره درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا و آینده برنامه هسته‌ای ایران ایجاد می‌کند.

ترامپ روز شنبه، یک روز پیش از امضای اولیه تفاهم، گفت که رهبران جمهوری اسلامی «دیگر سلاح هسته‌ای نمی‌خواهند و چنین سلاحی هم نخواهند داشت؛ نه از طریق خرید، نه از طریق توسعه و نه از هیچ شکل دیگری از تامین آن».

جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا، دوشنبه ۲۵ خرداد در مصاحبه با ای‌بی‌سی در توضیح محتوای تفاهم‌نامه اولیه گفت این توافق دو مسیر پیش روی جمهوری اسلامی می‌گذارد.

به گفته او، اگر تهران به تلاش برای بازسازی برنامه هسته‌ای خود ادامه دهد، توافق تضمین می‌کند که حکومت ایران منابع لازم برای این کار را در اختیار نداشته باشد، اما اگر جمهوری اسلامی حاضر باشد تعهدی بلندمدت و قابل راستی‌آزمایی برای کنار گذاشتن مسیر دستیابی به سلاح هسته‌ای بدهد، آمریکا آماده است از ورود ایران به اقتصاد جهانی استقبال کند و بخشی از تحریم‌ها را بردارد.

یک مقام ارشد آمریکایی نیز در گفت‌وگو با العربیه گفت واشینگتن «سازوکاری» در اختیار دارد که مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای خواهد شد. این مقام افزود طی ۳۰ روز آینده مشخص می‌شود روند روابط و مذاکرات با ایران به چه سمتی خواهد رفت.

اما دنیل بی. شاپیرو، سفیر پیشین آمریکا در اسرائیل و عضو اندیشکده شورای آتلانتیک، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در مورد مسائل هسته‌ای، واقعا هیچ توافقی وجود ندارد. ایران می‌داند چگونه این مذاکرات را طولانی کند و بکوشد در مسیر آن امتیازهایی به دست آورد.»

شاپیرو همچنین هشدار داد که ممکن است هیچ توافقی حاصل نشود و اگر هم توافقی به دست آید، «بسیار محتمل است» از چیزی که پیش از جنگ از راه دیپلماسی قابل دستیابی بود، بدتر باشد.

انتقال پول به جمهوری اسلامی و رفع تحریم‌ها

رفع تحریم‌ها و دسترسی جمهوری اسلامی به منابع مالی، از محورهای اصلی اختلاف در روایت‌های دو طرف است.

ترامپ در حاشیه نشست گروه هفت، در پاسخ به این پرسش که آیا توافق شامل کاهش تحریم‌ها برای ایران می‌شود، گفت: «نه، شامل نمی‌شود.» او افزود جمهوری اسلامی باید «واقعا رفتارش را تغییر دهد» و تاکید کرد توافق کنونی بر باز بودن تنگه هرمز و عبور و مرور آزادانه و بدون عوارض متمرکز است.

ونس نیز در توضیح محتوای تفاهم‌نامه گفت ایران «حتی یک سنت» پول دریافت نمی‌کند، مگر آن‌که تعهدات خود را انجام دهد. او تاکید کرد آمریکا «حتی یک دلار» از پول خود را به ایران نخواهد داد و آنچه درباره آن صحبت می‌شود، اساسا کاهش تحریم‌هاست.

به گفته ونس، اگر جمهوری اسلامی اقداماتی برای از بین بردن ذخایر مواد غنی‌شده خود انجام دهد یا سازوکار راستی‌آزمایی مورد نظر واشینگتن را بپذیرد، کاهش تحریم‌ها در پی خواهد آمد.

او همچنین از احتمال دسترسی ایران به یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری سخن گفت، اما تاکید کرد چنین دسترسی‌ای فقط در صورت پایبندی تهران به تعهداتش ممکن خواهد بود و این صندوق از سوی ائتلافی از کشورهای خلیج فارس تامین مالی می‌شود.

ونس گفت هدف ترامپ این است که توافق برای مردم ایران نیز یک برد باشد، اما این امر مستلزم «اعتمادسازی واقعی» و «رفتار مثبت واقعی» از سوی نظام سیاسی ایران است.

در مقابل، روایت برخی چهره‌های نزدیک به جریان تندرو در ایران متفاوت است. محمود نبویان، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت طبق یادداشت تفاهم، آمریکا متعهد شده است تا زمان خاتمه تحریم‌ها، مجوزهای وزارت خزانه‌داری برای صادرات نفت خام ایران، مواد پتروشیمی و مشتقات آن و همه خدمات مرتبط، از جمله تراکنش‌های بانکی، بیمه و حمل‌ونقل را صادر کند.

نبویان همچنین نوشت در متن یادداشت تفاهم درباره آزادسازی پول‌های مسدودشده «تناقض درون‌متنی» وجود دارد؛ زیرا به گفته او، طبق بند ۱۳، بند ۱۱ باید بلافاصله اجرا شود، اما در بند ۱۱ آزادسازی پول‌ها به «پیشرفت مذاکرات» مشروط شده است. او خواستار ارائه گزارش دقیق اجرای یادداشت تفاهم به «ملت ایران» شد.

عباس عراقچی نیز به گزارش خبرگزاری مهر گفت اقتصاد ایران نباید خود را «متکی و موکول» به این قبیل توافقات اقتصادی از طریق مذاکره با آمریکا کند؛ اظهاراتی که نشان می‌دهد مقام‌های جمهوری اسلامی هم‌زمان با دفاع از تفاهم، می‌کوشند انتظارهای اقتصادی از آن را کنترل کنند.

مخالفت‌های اسرائیل و تندروهای داخلی با متن تفاهم‌نامه

اگرچه مقام‌های آمریکا و جمهوری اسلامی تفاهم‌نامه را موفقیت سیاسی خود معرفی کرده‌اند، واکنش‌های اعتراضی و انتقادی در دو سوی منازعه نیز شکل گرفته است.

قالیباف در شبکه اجتماعی ایکس خطاب به مردم ایران نوشت جمهوری اسلامی با «مقاومت تاریخی» مردم و «رشادت نیروهای مسلح» در برابر کسانی که به گفته او قصد «نابودی و تسلیم» ایران را داشتند، «گامی بلند به سوی پیروزی نهایی» برداشته است. او افزود: «ایستاده‌ایم و در نهایت ایران پیروز خواهد شد.»

در طرف آمریکایی، مقام‌های ارشد دولت ترامپ نیز تفاهم‌نامه را حاصل فشار بر جمهوری اسلامی معرفی کرده‌اند. یک مقام ارشد آمریکایی در گفت‌وگو با العربیه گفت کشاندن ایران به میز مذاکره نتیجه مستقیم فشارهای اعمال‌شده و اجرای محاصره بوده است. این مقام همچنین گفت ایران برای نخستین بار امتیازاتی «بی‌سابقه» ارائه کرده و رفع محاصره و تحریم‌ها تهران را به ادامه مسیر گفت‌وگو ترغیب کرده است.

اما در اسرائیل، نگرانی اصلی این است که تفاهم تهران و واشینگتن بدون الزام روشن جمهوری اسلامی به محدودیت‌های هسته‌ای و بدون توقف قطعی فعالیت‌های حزب‌الله در لبنان، به کاهش فشار بر ایران منجر شود. مقام‌های اسرائیلی تاکید کرده‌اند کشورشان طرف تفاهم‌نامه نیست و نیروهای اسرائیلی جنوب لبنان را ترک نخواهند کرد.

در داخل ایران نیز بخشی از تندروها، هم‌زمان با تکرار روایت «پیروزی»، درباره مفاد تفاهم ابراز نگرانی کرده‌اند. نبویان از «تناقض درون‌متنی» سخن گفته و خواستار گزارش دقیق درباره اجرای یادداشت تفاهم شده است.

خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، نیز به نقل از یک منبع آگاه از اعمال «تغییرات مهم» در متن نهایی تفاهم جمهوری اسلامی و آمریکا خبر داد. فارس نوشت با تصریح نقش جمهوری اسلامی و عمان در تعیین آینده خدمات دریانوردی در تنگه هرمز، حق حاکمیتی دو کشور بر این گذرگاه تثبیت شده است.

محاصره دریایی و وضعیت تنگه هرمز

بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی، فوری‌ترین بخش اجرایی تفاهم‌نامه معرفی شده، اما همین موضوع نیز با روایت‌های متفاوت همراه است.

ترامپ در حاشیه نشست گروه هفت گفت تنگه هرمز تا جمعه به‌طور کامل باز خواهد شد. او همچنین گفت بر اساس توافق، تنگه باز نخواهد شد.

رییس‌جمهوری آمریکا همچنین بر «آزادی عبور بدون عوارض» تاکید کرد و افزود آمریکا و طرف مقابل «کمی بر سر این موضوع بحث» داشته‌اند، اما به گفته او، عبور و مرور آزادانه خواهد بود.

سی‌ان‌ان صبح دوشنبه گزارش داد که ارتش آمریکا دستور آماده‌سازی برای پایان دادن به محاصره دریایی تنگه هرمز از جمعه را دریافت کرده است. البته این رسانه، اجرای این دستور را منوط به امضای توافق میان واشینگتن و جمهوری اسلامی خواند.

سی‌ان‌ان همچنین به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت که در صورت امضای توافق، نیروهای آمریکایی روند لغو محاصره دریایی را آغاز می‌کنند. این مقام در عین حال تاکید کرده است که این برنامه بر اساس شرایط فعلی تنظیم شده و ممکن است تا پیش از جمعه تغییر کند.

رویترز به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی نوشت ترافیک تنگه هرمز از همین حالا رو به افزایش است و در طول زمان افزایش بیشتری خواهد یافت. او افزود احتمالا بازگشت کامل تردد به وضعیت عادی تا دو هفته زمان خواهد برد.

یک مقام ارشد آمریکایی در گفت‌وگو با العربیه نیز گفت طی دو هفته آینده، تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت. او همچنین گفت آمریکا موفق شده حدود هفت میلیون بشکه نفت را از منطقه خارج کند و ایران دریافته است که کنترل کاملی بر شرایط ندارد.

در مقابل، خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع آگاه روایت متفاوتی ارائه کرد. این منبع به فارس گفت در متن تفاهم آمده است که جمهوری اسلامی فقط برای ۶۰ روز عبور بدون هزینه کشتی‌ها را خواهد پذیرفت. به گفته او، آمریکا «اصل دریافت هزینه» را پذیرفته و فقط برای ۶۰ روز از تهران تخفیف گرفته است.

این منبع همچنین به فارس گفت جمهوری اسلامی پس از ۶۰ روز قصد دارد با ارائه خدمات ایمنی، دریانوردی، محیط زیست و بیمه، از عواید مالی حاصل از تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز برای توسعه اقتصادی کشور بهره‌مند شود.

در بخش دیگری از گزارش فارس آمده است که یکشنبه، در لحظات آخر مذاکرات، متن تفاهم‌نامه تغییراتی داشت که بر اساس آن اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی و عمان بر تنگه هرمز را به‌صورت «قطعی و مصرح» مورد تاکید قرار گرفت.

هم‌زمان، ارتش آمریکا در یک یادداشت هشدار اعلام کرد محاصره بنادر ایران تا زمان تکمیل توافق آتش‌بس که برای ۱۹ ژوئن برنامه‌ریزی شده، همچنان برقرار است. در این هشدار آمده است: «محاصره نظامی بنادر ایران همچنان برقرار است و تمامی ترددهای ورودی و خروجی از این بنادر را محدود می‌کند.» ارتش آمریکا همچنین هشدار داد: «تا زمانی که دستور صریح صادر نشده است، از تلاش برای عبور خودداری کنید.»

خروج آمریکا از منطقه

یکی دیگر از مفاد بحث‌برانگیز تفاهم‌نامه، ادعای خروج نیروهای آمریکایی از محیط پیرامونی ایران است؛ ادعایی که تا کنون از سوی مقام‌های آمریکایی به‌صورت علنی تایید نشده است.

خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع مطلع نوشت بر اساس ماده چهار تفاهم‌نامه جمهوری اسلامی و آمریکا، ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای رزمی آمریکایی باید از محیط پیرامونی ایران خارج شوند.

همین منبع به تسنیم گفت بر اساس بند ۹ تفاهم‌نامه، در طول ۶۰ روز مذاکرات برای توافق نهایی، نیروی جدید آمریکا به منطقه اضافه نمی‌شود و جمهوری اسلامی نیز در این بازه اقدام هسته‌ای انجام نمی‌دهد.

مساله لبنان و پایان جنگ در همه جبهه‌ها

یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات در جریان مذاکرات و اکنون در ر روایت‌های منتشرشده از هر دو سو، جایگاه لبنان در تفاهم‌نامه و تنش‌ها میان حزب‌الله، گروه نیابتی تحت حمایت جمهوری اسلامی، با اسرائیل است.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، در نشست خبری دوشنبه ۲۵ خرداد گفت: «لبنان و خاتمه جنگ در لبنان بخش لاینفک تفاهم خاتمه جنگ است.»

او افزود در یادداشت تفاهم جمهوری اسلامی و آمریکا سه بار از لبنان نام برده شده و عبارت «پایان جنگ در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان و احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی لبنان» در متن آمده است. به گفته بقائی، هر تفاهمی باید شامل احترام به تمامیت سرزمینی و حاکمیت ملی لبنان باشد.

حزب‌الله لبنان نیز در بیانیه‌ای از گنجانده شدن نام لبنان در توافق با آمریکا استقبال کرد و آن را نشانه تعهد جمهوری اسلامی به توقف جنگ و حفظ حقوق لبنان دانست.

این گروه در نخستین واکنش عمومی خود پس از اعلام تفاهم، آن را «دستاوردی بزرگ» برای جمهوری اسلامی خواند و گفت این توافق می‌تواند به «آزادسازی کامل سرزمین ما، بازگشت زندانیان ما به میهن و خانواده‌هایشان» و بازسازی مناطق ویران‌شده بر اثر جنگ منجر شود.

در مقابل، اسرائیل روایت تهران و حزب‌الله را نمی‌پذیرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از موضع وزرای کابینه اسرائیل، مقام‌های این کشور به‌طور شفاف به ترامپ اطلاع داده‌اند که اسرائیل طرف تفاهم‌نامه تهران و واشینگتن نیست و نیروهایش جنوب لبنان را ترک نخواهند کرد.

دیوید منسر، سخنگوی دفتر بنیامین نتانیاهو، در پاسخ به پرسش‌های خبرگزاری آسوشیتدپرس درباره موضع اسرائیل گفت اسرائیل و آمریکا در جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای «کاملا همسو» هستند، اما اسرائیل حملات حزب‌الله به خاک خود را تحمل نخواهد کرد و به اقدام علیه کسانی که در پی آسیب رساندن به شهروندانش هستند، ادامه خواهد داد.

ارتش لبنان از ساکنان روستاهای تخلیه‌شده در مرزهای جنوبی این کشور خواست برای بازگشت عجله نکنند و به دلیل خطر «نقض‌ها و تجاوزات اسرائیل» از دستورهای نظامی پیروی کنند. هم‌زمان، گزارش‌هایی از حمله پهپادی اسرائیل به لبنان در صبح دوشنبه منتشر شد و حزب‌الله در بیانیه‌ای هشدار داد هیچ حمله‌ای را که ناقض حاکمیت لبنان باشد یا مردم این کشور را هدف قرار دهد، نخواهد پذیرفت.