چهار هفته مذاکره در سازمان ملل برای بازبینی پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) بدون دستیابی به توافق پایان یافت؛ سومین شکست پیاپی در روند بازبینی این پیمان که کارشناسان هشدار میدهند میتواند مشروعیت آن را تضعیف کرده و نگرانیها درباره رقابت تسلیحات هستهای را تشدید کند.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، گفتوگوهای سازمان ملل برای بازبینی پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، که مهمترین چارچوب بینالمللی کنترل تسلیحات هستهای به شمار میرود، پس از چهار هفته مذاکره و در شرایطی که انتظارات از ابتدا پایین بود، بدون دستیابی به توافق پایان یافت.
دو هونگ ویت، رییس کنفرانس و نماینده ویتنام، جمعه اول خرداد اعلام کرد که با وجود تلاشهای صورتگرفته، امکان دستیابی به توافق درباره موضوعات اصلی وجود نداشته است. او گفت: «با وجود تمام تلاشهای ما، برداشت من این است که کنفرانس در موقعیتی نیست که بتواند درباره بخشهای اساسی کار خود به توافق برسد» و افزود به همین دلیل سند نهایی برای تصویب ارائه نخواهد شد.
این سومین بار پیاپی است که روند بازبینی پیمان انپیتی شکست میخورد؛ بازبینیهای قبلی در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۲۲ نیز بدون نتیجه پایان یافته بودند. مذاکرات امسال در حالی انجام شد که نگرانیها درباره احتمال آغاز دور تازهای از رقابت تسلیحات هستهای، همزمان با افزایش تنشهای ژئوپلیتیک، رو به افزایش است.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، آخرین نسخه متن مورد مذاکره تنها تصریح میکرد که ایران «هرگز» نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند. با این حال، این عبارت همچنان در داخل کروشه باقی مانده بود. نکتهای که نشانهای از ادامه اختلاف میان کشورها بود. در نسخه اولیه متن، عبارت مربوط به «عدم پایبندی ایران» به تعهداتش آمده بود که در جریان مذاکرات حذف شده بود. در همین حال، نگرانیها درباره برنامه هستهای کره شمالی و حتی اشاره به خلع سلاح هستهای شبهجزیره کره نیز از متن حذف شده بود. همچنین درخواست مستقیم از آمریکا و روسیه برای آغاز مذاکرات درباره توافقی جایگزین برای پیمان «نیواستارت» (New START)، که محدودکننده زرادخانههای هستهای دو کشور بود و در ماه فوریه منقضی شد، از نسخه نهایی کنار گذاشته شد.
با وجود تعدیلهای گسترده، متن همچنان به خطر ازسرگیری آزمایشهای هستهای از سوی روسیه، چین و آمریکا، رشد زرادخانههای هستهای و حملات به زیرساختهای هستهای اشاره داشت؛ موضوعاتی که نشاندهنده نگرانیهای فزاینده درباره آینده نظام کنترل تسلیحات جهانی است.
ریچارد گووان، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، پیش از پایان مذاکرات هشدار داده بود که متن پیمان بهتدریج «کمتر و کمتر با واقعیت درگیریهای کنونی و خطرهای گسترش تسلیحات هستهای هماهنگ میشود.» او بهطور مشخص به ایران و کره شمالی بهعنوان نمونههایی از این چالشها اشاره کرده بود.
کارشناسان تاکید میکنند شکست مذاکرات باعث از بین رفتن پیمان انپیتی نمیشود، اما میتواند به کاهش مشروعیت و اثربخشی آن منجر شود. ست شلدن از کارزار بینالمللی نابودی سلاحهای هستهای (ICAN) گفت اگرچه بیشتر کشورها با حسن نیت برای خلع سلاح تلاش میکنند، اما تعداد محدودی از قدرتهای هستهای و برخی متحدانشان با گسترش زرادخانهها و مانعتراشی در مسیر خلع سلاح، پیمان را تضعیف کرده و جهان را به سوی خطر بیشتری سوق میدهند.
بر اساس دادههای موسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI)، تا ژانویه ۲۰۲۵، ۹ کشور دارای سلاح هستهای شامل آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، بریتانیا، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی در مجموع ۱۲ هزار و ۲۴۱ کلاهک هستهای در اختیار داشتهاند که حدود ۹۰ درصد آنها متعلق به آمریکا و روسیه بوده است. همزمان، برخی کشورها در حال نوسازی یا افزایش ذخایر تسلیحات هستهای خود هستند؛ روندی که نگرانیها درباره تضعیف نظام جهانی کنترل تسلیحات را افزایش داده است.
پیمان انپیتی که از سال ۱۹۷۰ اجرایی شده و تقریباً همه کشورهای جهان - به جز کشورهایی مانند اسرائیل، هند و پاکستان - به آن نپیوستهاند، با هدف جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای، پیشبرد خلع سلاح و حمایت از استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای شکل گرفته است. شکست تازه مذاکرات نشان میدهد اختلاف میان قدرتهای جهانی بر سر آینده کنترل تسلیحات هستهای همچنان عمیق باقی مانده و دستیابی به اجماع در این حوزه دشوارتر از گذشته شده است.
بر اساس پژوهشی که از سوی انجمن علوم اعصاب آمریکا منتشر شد، مغز انسان بهطور مداوم اطلاعاتی مانند تصاویر، صداها و فضاهای آشنا را با پیامدهای بعدی آنها پیوند میدهد.
این فرآیند که «یادگیری تداعیگر» نام دارد، به افراد کمک میکند بر پایه تجربههای قبلی، سریعتر تصمیم بگیرند و از خطر دوری کنند.
با این حال، پژوهشگران میگویند این سیستم در همه افراد به یک شکل عمل نمیکند.
این تحقیق توضیح میدهد که چگونه سازوکارهای طبیعی یادگیری در مغز، در بعضی افراد بهجای کمک به تصمیمگیری بهتر، به تداوم انتخابهای نامطلوب منجر میشود.
نقش نشانهها در تصمیمگیری نادرست
به گفته جوزپه دی پلگرینو، سرپرست این مطالعه از دانشگاه بولونیا، افراد از نظر میزان اتکا به نشانههای محیطی برای تصمیمگیری تفاوت چشمگیری با یکدیگر دارند.
برخی افراد هنگام تصمیمگیری بهشدت به تصاویر و صداهای اطراف خود وابستهاند، در حالی که گروهی دیگر انعطافپذیری بیشتری دارند و کمتر تحت تاثیر این محرکها قرار میگیرند.
به گفته پژوهشگران، مشکل زمانی بروز میکند که معنای این نشانهها دستخوش تغییر میشود.
برای نمونه، اگر یک محیط یا صدای آشنا که پیشتر با پاداش همراه بوده، بهتدریج به پیامدهای پرخطر یا نامطلوب منجر شود، مغز همه افراد نمیتواند این تغییر را بهدرستی ثبت کند.
در افرادی که حساسیت بالایی به نشانهها دارند، مغز در «بهروزرسانی» این آموختهها ناتوان میماند و همچنان بر اساس الگوهای قدیمی واکنش نشان میدهد.
در نتیجه این افراد، حتی پس از تجربه شکست یا زیان، همان انتخابهای قبلی را تکرار میکنند.
پیوند نشانهها با اعتیاد و اضطراب
در این شرایط، نشانههای محیطی بهجای آنکه راهنمایی مفید باشند، به عامل اصلی هدایت رفتار تبدیل میشوند و ترک عادتهای زیانبار را دشوارتر میکنند.
این یافتهها میتواند به درک بهتر الگوهای رفتاری در اعتیاد، اختلالات وسواسی و اضطراب کمک کند.
تیم تحقیقاتی قصد دارد این نوع الگوی یادگیری را در میان افراد دارای اختلالات بالینی مورد بررسی قرار دهد.
هدف آنها یافتن پاسخ روشنتری برای این پرسش است که آیا حساسیت بیش از حد به نشانههای محیطی میتواند یکی از دلایل اصلی تداوم الگوی تصمیمگیریهای پرخطر در این گروهها باشد.
