ایراناینترنشنال
رهبر جمهوری اسلامی ناپدید شده است، فرمانهایش بدون تصویر و صدا صادر میشوند و قدرت به تدریج از یک رهبر قابل مشاهده به شبکهای امنیتی و پنهان منتقل شده است؛ تغییری که شاید بازگشتی برای مدل قدیمی جمهوری اسلامی باقی نگذاشته باشد.
نه تصویر تازهای از رهبر جدید جمهوری اسلامی وجود دارد، نه سخنرانی علنی، نه حضور عمومی و نه حتی یک پیام صوتی یا ویدیویی. در میانه بحرانی که تهران را وارد خطرناکترین رویارویی نظامی تاریخ جمهوری اسلامی کرده، مردی که قرار بود سومین رهبر نظام باشد، اکنون بیشتر یک نام است تا یک چهره واقعی و حاضر در قدرت.
همین غیبت، شاید بزرگترین تحول در ساختار جمهوری اسلامی از زمان تاسیس آن باشد؛ تغییری که نه فقط چهره رهبری، بلکه کل مکانیزم قدرت را دگرگون کرده است.
فاکس نیوز در گزارشی درباره مدل زندگی مجتبی خامنهای، وضعیت او را با سالهای پایانی زندگی اسامه بنلادن در ابوتآباد مقایسه کرده است؛ الگویی مبتنی بر اختفا، حذف حضور عمومی و ارتباطات محدود امنیتی. در این گزارش، عمر محمد، کارشناس ضدتروریسم، از اصطلاح «نامرئی شدن عملیاتی» استفاده میکند؛ وضعیتی که در آن رهبر، برای زنده ماندن نباید دیده شود.
اما مساله فقط پنهان شدن یک رهبر نیست. آنچه اکنون در جمهوری اسلامی در حال شکلگیری است، عبور از «رهبری فردمحور» به «مکانیزم پنهان بقا» است.
در جمهوری اسلامی، رهبر همیشه باید دیده میشد. از روحالله خمینی تا علی خامنهای، اصل قدرت بر نمایش حضور استوار بود؛ رهبر در نماز جمعه، سخنرانیها، دیدارهای رسمی و بحرانهای سیاسی ظاهر میشد تا نشان دهد مرکز تصمیمگیری است و با قدرت در صحنه حضور دارد. اما اکنون، برای نخستین بار، ساختار حکومت وارد مرحلهای شده که در آن حتی معلوم نیست شخصی که فرمانها به نام او صادر میشوند، واقعا در چه وضعیتی قرار دارد.
رویترز گزارش داده است که مجتبی خامنهای دستور داده ذخایر اورانیوم غنیشده از ایران خارج نشود. اما واقعیت این است که هیچ تصویر، صدای مستقیم یا حضور علنیای وجود ندارد که نشان دهد این تصمیمها واقعا از سوی خود او گرفته میشوند. تمام پیامها مکتوباند، تمام نقلقولها غیرمستقیماند و تمام روایتها از «منابع نزدیک» یا «مقامهای آگاه» میآیند.
همین ابهام، نشاندهنده تغییر ماهیت قدرت در جمهوری اسلامی است. اکنون نام «خامنهای» بیش از آنکه نشانه یک رهبر قابل مشاهده باشد، به ابزاری برای حفظ انسجام ساختار تبدیل شده است؛ ساختاری که از ترس فروپاشی، نیاز دارد همچنان وانمود کند راس قدرت هنوز وجود دارد و فرمان میدهد.
در چنین وضعیتی، رهبری دیگر یک فرد نیست؛ یک مکانیزم امنیتی است.
آسوشیتدپرس در همین چارچوب، احمد وحیدی را بهعنوان یکی از بازیگران کلیدی ساختار جدید قدرت معرفی میکند؛ فردی که اکنون به یکی از حلقههای اصلی تصمیمسازی و مذاکره تبدیل شده است. این گزارش میگوید وحیدی، که سابقه فرماندهی نیروی قدس، نقش در سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ و اتهام مشارکت در عملیاتهای برونمرزی را دارد، اکنون بخشی از حلقه محدود نزدیک به مجتبی خامنهای محسوب میشود.
اما اهمیت نقش وحیدی فقط در جایگاه او نیست، بلکه در معنایی است که این جابهجایی قدرت دارد. هرچه رهبر کمتر دیده میشود، فرماندهان امنیتی و حلقههای پنهان بیشتر جای او را پر میکنند. به همین دلیل، قدرت در جمهوری اسلامی به تدریج از «رهبری علنی» به «مدیریت امنیتی پشت پرده» منتقل شده است.
این همان نقطهای است که مدل پیشین جمهوری اسلامی عملا فرو میریزد. حکومت دیگر نمیتواند به وضعیت سابق بازگردد، چون اصل مشروعیت سنتی آن آسیب دیده است. رهبری که از ابتدای قدرت گرفتنش ناپدید بوده، در آینده دیگر نمیتواند ناگهان به چهرهای علنی و مقتدر تبدیل شود.
حتی اگر جنگ متوقف شود یا توافقی شکل بگیرد، این واقعیت تغییر نخواهد کرد که ساختار جمهوری اسلامی اکنون بر پایه پنهان نگه داشتن راس قدرت عمل میکند.
در چنین شرایطی، صدور فرمانها، موضعگیریها و حتی تصمیمهای استراتژیک، بیش از آنکه نشانه حضور فعال یک رهبر باشد، به بخشی از تلاش حکومت برای حفظ ظاهر یک مرکز فرماندهی تبدیل شده است. شاید مهمترین بحران جمهوری اسلامی همین باشد؛ حکومتی که دههها مشروعیت خود را بر «حضور رهبر» بنا کرده بود، اکنون برای بقا مجبور شده رهبری را به چیزی نامرئی، مبهم و غیرقابل اثبات تبدیل کند.
همزمان گزارشهای از تشدید تلاشهای پاکستان برای دستیابی به توافقی بین تهران و واشینگتن منتشر شده است.
ترامپ پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «ما اورانیوم بسیار غنیشده ایران را به دست خواهیم آورد. به آن نیاز نداریم، آن را نمیخواهیم. احتمالا بعد از اینکه به دستش آوردیم نابودش میکنیم، اما اجازه نخواهیم داد آنها آن را داشته باشند.»
گفته میشود جمهوری اسلامی نزدیک به ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا در اختیار دارد؛ مادهای که به گفته ترامپ، نزدیک به یک سال پیش در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه زیر زمین دفن شده است.
گرفتن این اورانیوم و برچیدن برنامه هستهای بخشی از اهداف اصلی ترامپ در جنگ ایران بوده است؛ هدفی که بر اساس آن، تهران نباید اجازه دستیابی به سلاح هستهای را پیدا کند.
در همین حال رویترز بهنقل از دو منبع ارشد در جمهوری اسلامی که نامشان اعلام نشده، گزارش داد که مجتبی خامنهای، رهبر دیده نشده جمهوری اسلامی دستور داده اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی از کشور خارج نشود.
یک مقام حکومتی، پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت به رویترز گفت: «دستور رهبر جمهوری اسلامی و اجماع درون حاکمیت این است که ذخایر اورانیوم غنیشده نباید از کشور خارج شود.»
یک منبع دیگر نیز اعلام کرد برای حلوفصل موضوع ذخایر اورانیوم میتوان «فرمولهای قابل اجرا» در نظر گرفت.
او افزود: «راهحلهایی مانند رقیقسازی ذخایر تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی وجود دارد.»
به گفته این دو منبع آگاه که بهدلیل حساسیت موضوع خواستند هویتشان مخفی بماند، مقامهای جمهوری اسلامی معتقدند انتقال مواد هستهای به خارج از کشور، حکومت را در برابر حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل در آینده آسیبپذیرتر خواهد کرد.
این اظهارات در حالی مطرح میشوند که مذاکرات میان تهران و واشینگتن برای خاتمه دادن به مناقشه همچنان ادامه دارد و گزارش شده که پاکستان برای به نتیجه رسیدن این مذاکرات بر اقدامات خود افزوده است.
در حالی که افزایش شدید قیمت نفت به تورم دامن زده و اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار داده، مذاکرات برای پایان دادن به جنگ شش هفته پس از اجرایی شدن یک آتشبس شکننده، پیشرفت اندکی داشته است.
رویترز بهنقل از سه منبع آگاه از مذاکرات به گزارش داد که عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، روز پنجشنبه تصمیم خواهد گرفت که آیا برای میانجیگری به تهران سفر کند یا نه.
وزیر کشور پاکستان چهارشنبه در تهران بود و از جمله با محمد باقر قالیباف، رییس تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، احمد وحیدی فرمانده کل سپاه پاسداران و مسعود پزشکیان رییس دولت در جمهوری اسلامی دیدار و مذاکره کرد.
یکی از منابع به رویترز گفت: «ما با همه گروههای مختلف در ایران گفتوگو میکنیم تا ارتباطات را منسجمتر کنیم و روند کار سرعت بگیرد.»
او افزود: «کم شدن صبر ترامپ نگرانکننده است، اما ما روی سرعت انتقال پیامها از هر طرف کار میکنیم.»
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا پنجشنبه پیش از سفر به سوئد و هند گفت: «ما در مذاکرات مقداری پیشرفت داشتهایم. اما واضح است که با نظامی روبهرو هستیم که خودش تا حدی دچار شکاف است؛ یعنی نظام ایران.»
او افزود: «با این حال، قرار است چند دیدار انجام شود. تا جایی که میدانم پاکستانیها پنجشنبه به تهران سفر خواهند کرد.»
روبیو گفت: «ترجیح رییسجمهوری آمریکا این است که به یک توافق خوب برسیم. این همیشه ترجیح او بوده است. اگر بتوانیم یک توافق خوب انجام دهیم، عالی خواهد بود. من اینجا نیستم که بگویم حتما این اتفاق خواهد افتاد، اما اینجا هستم تا بگویم هر کاری بتوانیم انجام خواهیم داد تا ببینیم آیا میتوانیم به چنین توافقی برسیم یا نه.»
وزیر امور خارجه آمریکا تاکید کرد: «اما اگر نتوانیم به یک توافق خوب برسیم، رییسجمهوی بهروشنی گفته که گزینههای دیگری هم دارد. من وارد جزئیات آن گزینهها نمیشوم، اما همه میدانند آنها چیستند.»
او افزود که برنامه هستهای ایران در نشست آینده وزیران امور خارجه کشورهای عضو ناتو مورد بحث قرار خواهد گرفت.
خبرگزاری ایسنا نیز گزارش داد که منیر روز پنجشنبه برای رایزنی به تهران سفر خواهد کرد. این خبرگزاری نوشت متنی که در تهران درباره آن گفتوگو میشود، مربوط به چارچوب کلی و برخی جزییات و اقدامات اعتمادساز بهعنوان تضمین است.
ترامپ چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت گفت حاضر است منتظر پاسخ تهران بماند، اما در عین حال آماده ازسرگیری حملات است.
او به خبرنگاران گفت: «باور کنید، اگر پاسخهای درست را نگیریم، همهچیز خیلی سریع پیش میرود. همه ما آمادهایم.»
ترامپ افزود: «ممکن است چند روز طول بکشد، اما میتواند خیلی سریع هم پیش برود.»
سپاه پاسداران هشدار داده است که حملات تازه، آتش جنگ را به فراتر از منطقه گسترش خواهد داد.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز پنجشنبه بار دیگر ادعای تهران درباره حاکمیت بر تنگه هرمز را مطرح کرد؛ تنگهای که یکپنجم نفت و گاز طبیعی جهان از آن عبور میکند.
او گفت تجاوز آمریکا، اسرائیل و برخی کشورهای منطقه، امنیت این آبراه را بهطور بنیادین تغییر داده است.
غریبآبادی افزود جمهوری اسلامی میتواند برای حفاظت از امنیت و ایمنی دریایی خود، «اقدامات عملی و متناسب» اتخاذ کند و به حقوق بینالملل استناد کرد.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، پنجشنبه گفت: «اگر آنها بخواهند به این مسیر ادامه دهند، توافق دیپلماتیک غیرممکن میشود. بنابراین اگر در تلاش برای چنین کاری باشند، این تهدیدی علیه جهان است و کاملا غیرقانونی است.»
با بسته ماندن عملی تنگه برای نزدیک به سه ماه، کمبودهای فزاینده قیمت انرژی را در سراسر جهان بالا برده است؛ بحرانی که آژانس بینالمللی انرژی آن را بدترین شوک انرژی جهان خوانده است.
آژانس بینالمللی انرژی پنجشنبه هشدار داد که اوج تقاضای سوخت در تابستان، همراه با نبود عرضه جدید از خاورمیانه، میتواند بازار را در ماههای ژوئیه و اوت وارد «منطقه قرمز» کند.
بهگزارش رویترز برخی کشتیها موفق به عبور از تنگه هرمز میشوند، اما این تعداد در مقایسه با ۱۲۵ تا ۱۴۰ کشتی که پیش از جنگ از این تنگه میگذشتند بسیار ناچیز است.
