اندوه گذشته از مرز؛ ایرانیان خارج کشور کشتار دی ماه را چگونه تجربه کردند؟

کشتار بی‌سابقه دی ماه و سرکوب بی‌رحمانه جمهوری اسلامی، وارد بدن‌هایی شد که در آن سرزمین نبودند.

بی‌خوابی‌های شبانه باعث بیماری‌های گوارشی شد، شمارش وسواس‌گونه کشته‌شدگان را به همراه آورد و با ایجاد شدن احساساتی پیوسته، رابطه‌ ایرانیان مهاجر با ایران، برای همیشه تغییر کرد.

اکنون، دو ماه بعد از آن کشتار، در حالی که ایالات متحده و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در حال جنگ هستند و قطع اینترنت به‌مراتب شدیدتر، بار دیگر کشور را در بر گرفته، آن گسست اولیه با شدتی تازه بازگشته است.

تصاویر مرگ، قطع ارتباط، و عدم قطعیت درباره آینده ایران، زخمی را دوباره می‌گشاید که بسیاری در دیاسپورا می‌گویند هرگز به‌طور کامل التیام نیافته و نخواهد یافت.

یک مطالعه کیفی جدید از نازنین شهبازی، پژوهشگر و دانشجوی دکترای دانشگاه منچستر، به روشن شدن ابعاد این وضعیت کمک می‌کند.

این پژوهش بر پایه هشت مصاحبه تحقیقی با کنشگران فعال خارج از ایران بنا شده است.

این گفت‌وگوها که مدت کوتاهی پس از کشتار دی ماه و وصل شدن دوباره اینترنت انجام شد، به بررسی این موضوع می‌پردازد: چگونه افرادی که فرسنگ‌ها از خشونت دور بودند، خیزش و کشتار را مانند یک گسست و ضربه شخصی تجربه کردند؛ گسستی که بدن آن‌ها، درکشان از زمان و حتی معنای گفتن عبارت «من ایرانی هستم» را به کلی تغییر داد.

100%

شهبازی در گفت‌وگو با ایران‌اینترنشنال توضیح داد: «اعتراضات، کشتار، قطع اینترنت و جلوگیری از برگزاری مراسم خاکسپاری، اتفاقاتی جدا از هم نبودند. برای کسانی که با آن‌ها صحبت کردم، این‌ها یک شوک پیوسته و زنجیروار را می‌ساختند که تمام زندگی‌شان را از نو سازمان‌دهی کرد.»

سازمان‌های حقوق بشری، سرکوب‌ها را با جزییات دقیق، از تیراندازی و بازداشت گرفته تا ارعاب خانواده‌ها و فشار بر بستگان کشته‌شدگان، مستند کرده‌اند، اما این گزارش‌ها معمولا نمی‌توانند ثبت کنند این خشونت چگونه در جان و روان کسانی که از دور شاهد آن بوده‌اند، ادامه می‌یابد.

شهبازی گفت: «گزارش‌های حقوق بشری می‌توانند بگویند چه بر سر مردم آمده و دقیقا چند نفر کشته شده‌اند، اما نمی‌توانند نشان دهند زیستن با این واقعیت تلخ، در بدن، خواب، روابط و احساس فرد نسبت به آینده چه تاثیری دارد و چه تخریبی به جا می‌گذارد.»

بدن؛ راوی واقعه

یکی از برجسته‌ترین الگوهای تکرارشونده در این مصاحبه‌ها، تجسم تجربه کشتار در بدن افراد است.

شرکت‌کنندگان از واکنش‌های جسمی شدید گفتند؛ از تهوع و بالا آوردن پس از دیدن تصاویر پیکرهای سوخته گرفته تا افزایش ناگهانی وزن، بروز اگزما، تشدید سندرم روده، تنگی نفس، دندان‌قروچه و بی‌خوابی‌های تمام‌نشدنی.

برخی اشتهای خود را کاملا از دست داده‌اند و برخی دیگر گفتند روال عادی زندگی‌شان از هم پاشیده و تمام وقتشان به دنبال کردن شبانه‌روزی اخبار ایران گذشته است.

شهبازی در این باره گفت: «وقتی کلمات از بیان فاجعه ناتوان ماندند، افراد به بدن‌هایشان پناه بردند. استفراغ ناگهانی، افزایش وزن زیاد در عرض ۲۰ روز، گرفتگی‌های شدید گردن یا دندان‌قروچه، در واقع راه‌هایی بودند که بدن از طریق آن‌ها چیزی را ثبت می‌کرد که ذهن هنوز نمی‌توانست به‌طور کامل هضم یا بیانش کند.»

در این معنا، بدن همزمان هم شاهد ماجرا بود و هم ظرفی برای تحمل آن.

خشونت سیاسی دیگر فقط موضوعی برای تحلیل یا بحث نبود؛ بلکه چیزی بود که در گوارش، خواب، عضلات و پوست افراد رسوب می‌کرد.

به گفته شهبازی، این واکنش‌ها ابعادی از رنج را آشکار می‌کند که برچسب‌های رایجی مثل «تروما» یا «اختلال استرس پس از سانحه» (PTSD) گاهی از درک عمق آن‌ها ناتوان‌اند: «این برچسب‌های پزشکی ممکن است تجربه فرد را فقط به فهرستی از علائم تقلیل دهند. اما آنچه این افراد توصیف کردند، درام‌های بسیار واقعی و عینی بدنی بود که مستقیما به تصاویر و رویدادهای ایران گره خورده بود.»

زندگی در فضای امن اما زیر تیر و گلوله

موضوع تکرارشونده دیگر، موقعیت اخلاقی خاصی است که زندگی در تبعید ایجاد می‌کند.

مصاحبه‌شوندگان با این که از نظر فیزیکی در امنیت بودند - در بریتانیا، اروپا، آمریکای شمالی یا دیگر نقاط خارج از مرزها - اما تاکید داشتند که خود را ناظرانی دور و غریبه احساس نمی‌کنند.

شهبازی وضعیت آن‌ها را این‌گونه توصیف کرد: «آن‌ها امن بودند؛ اما فراخوانده‌شده. بیرون از میدان تیر و گلوله زندگی می‌کردند، اما دقیقا درون میدان مسئولیت قرار داشتند.»

شرکت‌کنندگان بارها به یک پرسش دردناک بازمی‌گشته‌اند: «چرا من اینجا هستم و زنده‌ام، در حالی که دیگران کشته شدند؟»

دوری از وطن نه تنها بار عاطفی خیزش را کم نکرد، بلکه در بسیاری از موارد به آن دامن زد: «امنیت، امکان جابه‌جایی و سلامت بدن، دیگر به عنوان یک امتیاز دیده نمی‌شد؛ بلکه به شکل نوعی بدهی پرداخت‌نشده نسبت به کسانی احساس می‌شد که در ایران ماندند و با خطر مرگ روبه‌رو شدند.»

این احساس بدهی نمادین توضیح می‌دهد چرا بسیاری از مصاحبه‌شوندگان هفته‌هایی را توصیف کردند که در آن کار، خواب و زندگی روزمره‌شان کاملا تعطیل شد و جای خود را به پیگیری مداوم اخبار داد.

آن‌ها صرفا خبرها را دنبال نمی‌کردند، بلکه تلاش داشتند به یک فراخوان اخلاقی پاسخ دهند که بر دوش خود احساس می‌کردند.

زبان عاجز از بیان ابعاد خشونت

ابعاد خشونت چنان وسیع بوده است که زبان از بیان آن عاجز می‌ماند.

شرکت‌کنندگان بارها به واژه‌های سنگین و شدید متوسل شده‌اند؛ کلماتی مثل «فاجعه»، «قتل‌عام» یا «چیزی شبیه هولوکاست»، زیرا واژگان معمولی نمی‌توانسته‌اند بزرگی آنچه را که افراد دیده بودند، در بر بگیرند.

شهبازی گفت: «زبان روزمره برای توصیف این حجم از فاجعه خیلی کوچک به نظر می‌رسید، بنابراین افراد به بزرگ‌ترین کلماتی که می‌شناختند پناه بردند.»

اما حتی این واژه‌ها هم حق مطلب را ادا نکرده‌اند.

بسیاری از مصاحبه‌شوندگان هنگام صحبت مکث می‌کرده‌اند و با جملاتی مثل «چیزی شبیه به ...» نشان می‌داده‌اند که هیچ واژه‌ای واقعا نمی‌تواند عمق ماجرا را پوشش دهد.

در این میان، اعداد به راهی برای درک واقعه تبدیل شدند؛ دنبال کردن وسواس‌گونه آمار کشته‌شدگان یا تلاش برای تخمین تعداد قربانیان، راهی بوده است تا این کشتار بی‌حد و مرز، کمی قابل تصور و واقعی شود.

افتخار کردن به ایرانی‌بودن

با وجود تمام رنج‌های توصیف‌شده، این پژوهش به یک یافته غیرمنتظره رسیده است: این خیزش، درک افراد را از «هویت ملی» خود تغییر داده است.

سال‌های سال، بسیاری از ایرانیان خارج کشور، هویت خود را با نوعی «شرم» ناشی از تصویر جهانی حکومت پیوند می‌زدند، اما پس از این اعتراضات، این حس دگرگون شد.

شهبازی گفت که چندین نفر از شرکت‌کنندگان از «کاهش احساس شرم» هنگام معرفی خود به عنوان یک ایرانی سخن گفتند: «آنان به جای آن شرم قدیمی، حالا از غرور نسبت به شجاعت و فداکاری معترضان صحبت می‌کردند.»

برخی هم از پیوندی تازه با فرهنگ و سرزمینشان گفتند و برخی دیگر، از تحسین مادرانی که در خط مقدم ایستادند.

به گفته شهبازی، این تغییر می‌تواند پیامدهای سیاسی مهمی داشته باشد، چرا که ایرانی بودن را به جای ایدئولوژی‌های حکومتی، بر محور مفاهیمی مثل برابری، عدالت و انسانیت، بازتعریف می‌کند.

هرچند این دگرگونی همچنان شکننده است و جنگ کنونی و قطع دوباره اینترنت باعث شده تصاویر خشونت‌بار دیگری به خانه‌های ایرانیان نفوذ کند، اما این مصاحبه‌ها نشان می‌دهند این رویداد به مرزهای ایران محدود نمانده است.

به گفته شهبازی، «کشتار روی صفحه‌های نمایش باقی نماند، بلکه به درون بدن‌ها، درک از زمان و حتی شیوه ابراز هویت ایرانیان نفوذ کرد».