مقامات جمهوری اسلامی میگویند دستکم ۳ هزار و ۱۱۷ نفر در جریان اعتراضاتی که از اوایل دی ماه در ایران آغاز شد، جان خود را از دست دادهاند؛ آماری که فعالان حقوق بشر آن را بهطور جدی کمتر از واقعیت میدانند و هشدار میدهند شمار واقعی قربانیان ممکن است چندین برابر این رقم باشد.
آمار اعلام شده از سوی جمهوری اسلامی بازتاب گستردهای در رسانههای دنیا داشت و فعالان و سازمانهای حقوق بشری با توجه به سابقه حکومت در آمارسازی و پنهانکاری در مواقع مشابه، واکنش نشان دادند.
چهارشنبه یکم بهمن خبرگزاری فرانسه با اشاره به انقلاب ملی ایرانیان تاکید کرد اعتراضات اخیر که در ابتدا با نارضایتیهای اقتصادی و معیشتی آغاز شد، بهسرعت به یک جنبش سراسری علیه حاکمیت روحانیتی تبدیل شد که از زمان انقلاب ۱۳۵۷ بر ایران حکومت میکند.
از هشتم ژانویه (۱۸ دی)، شهرهای مختلف ایران برای چند روز پیاپی شاهد تظاهرات گسترده بود، اما به گفته فعالان، سرکوب شدید حکومت و قطع سراسری اینترنت باعث فروکشکردن موقت اعتراضات شد.
به نوشته خبرگزاری فرانسه، مقامهای جمهوری اسلامی این اعتراضات را «اقدامی تروریستی» و «اغتشاشات خشونتبار» توصیف کرده و ایالات متحده را به تحریک آن متهم کردهاند.
در مقابل، سازمانهای حقوق بشری میگویند هزاران معترض که خواهان تغییرات سیاسی و اجتماعی بودند، با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی کشته شدهاند.
تلویزیون دولتی حکومت ایران روز چهارشنبه اول بهمن نخستین آمار رسمی تلفات را منتشر کرد. در بیانیهای که به نقل از «بنیاد شهید و امور ایثارگران» پخش شد، اعلام شد در مجموع ۳ هزار و ۱۱۷ نفر در جریان اعتراضات جان باختهاند.
بر اساس این بیانیه، ۲ هزار و ۴۲۷ نفر از کشتهشدگان، از جمله اعضای نیروهای امنیتی، «شهید» و «قربانیان بیگناه» معرفی شدهاند.
علیاکبر پورجمشیدیان، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفتوگو با تلویزیون دولتی در ایران گفت ۶۹۰ نفر باقیمانده «تروریستها، اغتشاشگران و افرادی بودند که به مراکز نظامی حمله کردند».
او مدعی شد شمار بالای «شهدا» نشاندهنده «خویشتنداری نیروهای امنیتی» در جریان اعتراضات بوده است.
این روایت با واکنش تند نهادهای حقوق بشری روبهرو شده است. محمود امیریمقدم، مدیر سازمان «حقوق بشر ایران» مستقر در نروژ، به خبرگزاری فرانسه گفت تمام شواهدی که از داخل ایران به بیرون رسیده، نشان میدهد شمار واقعی کشتهشدگان بسیار بیشتر از آمار رسمی است.
او هشدار داد جمهوری اسلامی سابقهای مستند در کمگزارشدادن خشونت مرگبار دولتی دارد و اگر همان الگو در این مورد نیز تکرار شده باشد، «تعداد واقعی قربانیان میتواند به حدود ۲۵ هزار نفر برسد».
به گفته امیریمقدم، شواهد نشان میدهد معترضان با گلوله جنگی نیروهای امنیتی و نیروهای وابسته به حکومت، از جمله با سلاحهای سنگین، هدف قرار گرفتهاند.
سازمانهای حقوق بشری از جمله عفو بینالملل نیز گزارش دادهاند نیروهای امنیتی از پشتبامها به سوی معترضان شلیک کرده و بهطور هدفمند چشم آنها را نشانه گرفتهاند.
به نوشته خبرگزاری فرانسه ارائه آمار دقیق به دلیل قطع گسترده اینترنت همچنان دشوار است. نهاد پایش اینترنت «نتبلاکس» اعلام کرده قطع ارتباط در ایران بیش از ۳۰۰ ساعت ادامه داشته است.
«بنیاد شهید» در بیانیه خود مدعی شد بسیاری از کشتهشدگان «رهگذران» بودهاند و بدون ارائه مدرک گفت برخی معترضان توسط «عناصر تروریستی سازمانیافته» در میان جمعیت کشته شدهاند.
خبرگزاری فرانسه به نقل از گروه حقوق بشری «ههنگاو» نیز اعلام کرده کشتهشدن دستکم ۴۲ زن در جریان اعتراضات را تایید کرده است. همزمان، گزارشهایی از دفن مخفیانه قربانیان منتشر شده و خانوادهها میگویند اجازه برگزاری مراسم سوگواری علنی نداشتهاند.
در همین زمینه شبکه فرانس۲۴ با خانواده یک قربانی سرکوب در ایران صحبت کرده که میگوید معترض کشتهشده را در قبری مخفیانه به خاک سپردهاند.
در این میان، روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد دونالد ترامپ، ريیسجمهوری آمریکا، همچنان مشاورانش را تحت فشار گذاشته تا «گزینههای نظامی قاطع» علیه ایران ارائه کنند، هرچند تصمیم نهایی برای حمله فعلاً به تعویق افتاده است. به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ بارها بر «قاطعبودن» هر اقدام احتمالی تاکید کرده است.
این روزنامه همچنین مقالهای از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه حکومت ایران، منتشر کرد که در آن مدعی شد اعتراضات ابتدا مشروع شناخته شده بود اما پس از ورود «عناصر تروریستی داخلی و خارجی» به خشونت کشیده شد.
او قطع اینترنت را اقدامی برای مختلکردن ارتباط سازماندهندگان ناآرامیها دانست و رسانههای بینالمللی را به تحریف واقعیت متهم کرد.
عراقچی هشدار داد در صورت بروز جنگی دیگر، ایران خویشتنداری نخواهد کرد، هرچند گفت شخصاً با جنگ مخالف است.
همزمان، ترامپ تهدید کرد اگر تهران دست به ترور او بزند، آمریکا ایران را «از صفحه روزگار محو خواهد کرد».
در واکنش به تهدیدات ترامپ، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، آمریکا را مسئول اعتراضات دانست و گفت ایالات متحده باید پاسخگوی «همه تلفات و خسارتها» باشد.
ترامپ نیز در پاسخ، خامنهای را «فردی بیمار» خواند و گفت «وقت آن رسیده که بهدنبال رهبری جدید در ایران باشیم».
با وجود فروکشکردن موقت اعتراضات، فعالان حقوق بشر هشدار میدهند سرکوب خونین، قطع ارتباطات و تهدیدهای متقابل تهران و واشینگتن، ایران و منطقه را در وضعیتی شکننده و پرتنش نگه داشته است.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
