منابع حقوق بشری از استقرار گسترده نیروهای نظامی، امنیتی و لباسشخصی جمهوری اسلامی در زاهدان خبر دادند. امام جمعه اهل سنت زاهدان نیز از تشدید فشارهای امنیتی بر «مجموعه مکی» خبر داد و گفت به آنها اعلام شده از انتقاد نسبت به مشکلات کشور خودداری کنند.
سایت حالوش که اخبار استان سیستان و بلوچستان را پوشش میدهد، دوشنبه اول دیماه در گزارشی نوشت نیروهای لباس شخصی وابسته به وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران با استقرار در مبادی ورودی و خروجی زاهدان، خودروها و شهروندان را متوقف و مدارک هویتی افراد را کنترل کردهاند.
حالوش به نقل از منابع مطلع نوشت این ایست بازرسیها بدون اعلام رسمی علت یا محدوده زمانی مشخص، بهصورت همزمان در نقاط مختلف شهر انجام شده و در برخی مناطق موجب اختلال در تردد و افزایش نگرانی عمومی شده است.
مولوی عبدالحمید اسماعیلزهی، امام جمعه اهل سنت زاهدان، ۳۰ آذر در جلسه هفتگی استادان «دارالعلوم زاهدان»، از تشدید فشارهای امنیتی بر «مجموعه مکی» خبر داد و گفت برخلاف وعده مسئولان، نه تنها تغییری در اوضاع ایجاد نشده، بلکه فشارها و تنگناهای امنیتی تشدید هم شده است.
اسماعیلزهی گفت: «مسئولان جمهوری اسلامی گفته بودند اگر موضوع جمعه خونین زاهدان حل شود تمام مشکلات ایجادشده برطرف خواهند شد، اما متاسفانه مسئولان به وعدههایشان عمل نکردند و نگرانیها در رابطه با تشدید فشارها و تنگناها کمافیالسابق وجود دارد.»
او اضافه کرد: «میگویند از مشکلات کشور صحبت و انتقاد نکنید، در حالی که ما شهروند این کشور هستیم و شهروند عادی هم نیستیم؛ مردم ما را پیشوای خود میدانند و از ما انتظار دارند. در شرایط کنونی مردم گرسنهاند و جیب مردم خالی است و همدردی و گریه با مردم رنجدیده در این شرایط وظیفهای شرعی و انسانی است.»
مجموعه مکی به مسجد مکی و نهادهای وابسته به آن، از جمله دارالعلوم زاهدان گفته میشود. مجموعهای که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین کانونهای مذهبی و اجتماعی اهلسنت در استان سیستان و بلوچستان تبدیل شده و بارها هدف فشار و محدودیتهای امنیتی قرار گرفته است.
تشدید فشارهای امنیتی در زاهدان در حالی است که رسیدگی به پیامدهای جمعههای خونین زاهدان و خاش همچنان بلاتکلیف مانده است.
۲۶ آبان، خانوادههای کشتهشدگان و مجروحان جمعه خونین زاهدان اعلام کردند با وجود وعدههای مقامهای قضایی درباره پرداخت دیه و رسیدگی به وضعیت آنان، هیچ نهادی تاکنون پاسخ روشنی ارائه نداده است.
هشتم مهر ۱۴۰۱، همزمان با جنبش «زن، زندگی، آزادی»، نیروهای حکومتی به نمازگزاران معترض در زاهدان آتش گشودند. حملهای که در واکنش به اعتراضها به تجاوز فرمانده نیروی انتظامی به یک دختر ۱۵ ساله بلوچ رخ داد و بیش از ۱۰۰ کشته، از جمله ۱۷ کودک و دستکم ۳۰۰ مجروح بر جای گذاشت.
این رویداد به آغاز اعتراضهای گسترده در شهرهای مختلف استان سیستان و بلوچستان انجامید و حدود یک ماه بعد، در ۱۳ آبان ۱۴۰۱، کشتاری مشابه در خاش انجام شد.
سازمان عفو بینالملل همان زمان شمار کشتهشدگان خاش را ۱۸ نفر اعلام کرد.
اسماعیلزهی در بخش دیگری از صحبتهای خود گفت: «انتقاد سازنده برای اصلاح، موثر و مفید است و کسی که اراده اصلاح نداشته باشد، از انتقاد سازنده استقبال نمیکند.»
او تاکید کرد: «معتقدیم اگر انتقاد سازنده نباشد، استبداد بهوجود میآید.»
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
