روزنامهنگار و تحلیلگر اجتماعی
جنبش «زن، زندگی، آزادی» مدرسهای عمومی بود که میلیونها ایرانی در آن شجاعت، زبان تازه، همبستگی و روایتگری را آموختند. کلاسهایی که در زندگی روزمره ادامه دارند.
سه سال از آغاز جنبش «زن، زندگی، آزادی» میگذرد. خیزشی که با مرگ حکومتی مهسا (ژینا) امینی در شهریور ۱۴۰۱ آغاز شد و به سرعت به یکی از مهمترین لحظات تاریخ معاصر ایران بدل شد.
درباره این جنبش دهها گزارش و تحلیل نوشته شده است: از روایتهای حقوق بشری تا بحثهای سیاسی، از امید به تغییر تا روایتهای تلخ سرکوب. اما اگر بخواهیم در سالگرد آن زاویهای تازه بیابیم، شاید بهتر باشد از پرسشی دیگر شروع کنیم: این جنبش به ما چه آموخت؟
پژوهشگران علوم اجتماعی سالهاست بر این نکته تاکید دارند که جنبشها تنها اعتراضهای مقطعی نیستند بلکه همچون «مدرسه» عمل میکنند.
چارلز تیلی، تاریخنگار جنبشهای اجتماعی، جنبشها را «آزمایشگاههایی برای تجربه شکلهای تازه کنش جمعی» مینامد.
سیدنی تارو، از برجستهترین نظریهپردازان این حوزه نیز جنبشها را فرایندی میداند که در آن مردم با دولت و با یکدیگر درگیر میشوند و در این مسیر یاد میگیرند و خود را بازآفرینی میکنند.
از همین زاویه، جنبش «زن، زندگی، آزادی» یک مدرسه عمومی بوده است؛ مدرسهای که ایرانیان را چه در خیابان و چه در فضای مجازی به کلاس خود فرا خوانده و درسهایی داشته که در حافظه جمعی باقی خواهند ماند، حتی اگر دستاورد سیاسی فوری نداشته باشند.
شجاعت مدنی، نخستین درس خیابان
نخستین درس این مدرسه شجاعت بود. زنانی که روسری از سر برداشتند یا در برابر نیروهای امنیتی ایستادند، تصویر تازهای از حضور در عرصه عمومی ساختند.
آنچه سالها غیرممکن به نظر میرسید ـ ایستادن آشکار در برابر گشت ارشاد و حجاب اجباری ـ به تجربهای جمعی بدل شد.
مردانی نیز که در کنار زنان ایستادند، شکل تازهای از همبستگی جنسیتی را تمرین کردند.
جامعه در این روند آموخت که ترس، مطلق نیست.
برت کلاندرمنز، روانشناس اجتماعی، سالها پیش نوشت نقطه عطف جنبشها همان لحظهای است که «ترس فردی به کنش جمعی تبدیل میشود».
میلیونها نفر در ایران این تغییر را لمس کردند: ترس به انرژی برای عمل بدل شد.
انقلاب واژگانی، زبانی تازه برای سیاست
درس دوم، یادگیری یک زبان تازه بود. شعار «زن، زندگی، آزادی» که از دل مبارزات کردستان برخاست، در مدت کوتاهی مرزهای جغرافیایی و قومی را پشت سر گذاشت و به زبان مشترک آزادیخواهی در سراسر ایران بدل شد.
این شعار ساده اما پرقدرت، بهجای واژگان سنگین و ایدئولوژیک گذشته، بر زندگی روزمره انسانها تکیه داشت: بر زن، بر حق زیستن و بر آزادی بهمثابه تجربهای ملموس.
جنبشها زمانی ماندگار میشوند که بتوانند واژهها و نمادهای تازهای بسازند که معناهای قدیمی را جابهجا کنند. دقیقا چنین چیزی در ایران رخ داد.
«آزادی» که سالها در حد مفهومی انتزاعی و کلی باقی مانده بود، در پرتو این شعار معنا و جایگاه تازهای یافت: آزادی نه بهعنوان وعدهای دوردست، بلکه بهعنوان حق بدن و حق بر بدن، حضور در خیابان، انتخاب پوشش و امکان زیستن در لحظه اکنون.
به همین دلیل، زبان سیاسی دیگر همان زبان گذشته نماند.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» با همین سه واژه ساده اما سرشار از معنا، قاموسی تازه برای سیاست در ایران ساخت. قاموسی که مردم با آن توانستند خواستههای خود را بازتعریف کنند و آنها را از سطح شعارهای کلی به تجربهای زیسته و ملموس پیوند بزنند.
همبستگیهای کوچک، درس مقاومت در مقیاس خرد
«مقاومت روزمره» به اشکال کوچک و غیررسمی مقاومت در برابر سلطه اشاره دارد که در زندگی روزمره افراد رخ میدهد.
جیمز سی. اسکات، نظریهپرداز سیاسی، این مفهوم را بهعنوان اقداماتی خودجوش و کمخطر مانند شوخیهای سیاسی، دیوارنویسی یا نادیده گرفتن قوانین معرفی کرد.
در جنبش «زن، زندگی، آزادی»، این مقاومت در گروههای دانشجویی، محفلهای دوستانه و اشتراک محتوای انتقادی در شبکههای اجتماعی ادامه یافت.
این کنشهای کوچک اما پیوسته، روح جنبش را زنده نگه میدارند، هویت جمعی را تقویت میکنند و زمینه را برای تغییرات بزرگتر فراهم میسازند.
سرکوب گسترده خیلی زود خیابانها را خلوتتر کرد اما مدرسه جنبش تعطیل نشد. درس تازه، همبستگی در مقیاسهای کوچک بود.
گروههای کوچک به شبکههای مقاومت بدل شدند. شبکههایی که کارشان تنها اعتراض نبود، بلکه پشتیبانی، مراقبت و زنده نگه داشتن یاد جنبش هم بود.
مقاومتهای کوچک اما پیوسته اجازه نمیدهند سلطه بهطور کامل مستقر شود.
ایرانیان در این سالها چنین اشکالی از مقاومت را تمرین کردند و همین تجربه، به ذخیرهای جمعی بدل شد.
روایتگری، شکستن انحصار رسانه
پژوهشهای رسانه و جنبشهای دیجیتال در سالهای اخیر نشان دادهاند که رسانههای اجتماعی فقط ابزار ارتباط نیستند بلکه میتوانند به جنبشها امکان دهند روایت خودشان را بسازند؛ روایتی که با زبان رسمی حکومت یا حتی رسانههای بزرگ تفاوت دارد.
در ایران نیز چنین اتفاقی افتاد. از همان روزهای آغازین جنبش، هزاران شهروند تلفن همراه خود را بهدست گرفتند و به ثبت لحظهها پرداختند: ویدیوهای کوتاه از خیابانها، تصاویر از دیوارنویسیها، صداهایی از فریادها و سرودها.
هر یک از این قطعات کوچک، بخشی از حقیقتی را ثبت کرد که حکومت میخواست پنهان سازد.
این روایتگری جمعی، انحصار خبر را از دست رسانههای رسمی گرفت.
اگر پیشتر تنها صدا و تصویر حکومتی بود که واقعیت را تعریف میکرد، اکنون هر فرد میتوانست با یک ویدیو یا عکس، سهمی در ساختن حقیقت عمومی داشته باشد.
همین فرایند بود که شبکههای اجتماعی را به آرشیوی زنده از مقاومت بدل کرد؛ آرشیوی که نهتنها در همان لحظه اثر گذاشت، بلکه به حافظه تاریخی جامعه نیز راه یافت.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» در این معنا به یک کلاس بزرگ رسانهای تبدیل شد. مرز میان «خبرنگار» و «شهروند» فرو ریخت و هزاران نفر به روایتگران خودانگیخته بدل شدند.
نتیجه آن بود که برای نخستین بار در تاریخ معاصر ایران، مردم توانستند با قدرتی بیسابقه روایت رسمی حکومت را به چالش بکشند و صدای خود را به جهان برسانند.
مقایسه تاریخی، مدرسهای متفاوت
اگر جنبش مشروطه را «مدرسه قانون» بدانیم، انقلاب ۵۷ را «مدرسه بسیج سیاسی» و جنبش سبز را «مدرسه مشروعیتزدایی از انتخابات»، خیزش «زن، زندگی، آزادی» مدرسهای دیگر بود: مدرسه زندگی روزمره.
جان دیویی، فیلسوف آمریکایی، یک قرن پیش نوشت که دموکراسی بدون آموزش مشارکتی تحقق نمییابد. در ایران، این آموزش به شکلی غیررسمی و خیابانی رخ داد.
این جنبش به عموم مردم یاد داد که چگونه زندگی خود را از قید ایدئولوژی رها کنند، حتی اگر ساختار قدرت همچنان پابرجا باشد.
یادگیریهای ماندگار
ممکن است پرسیده شود همه این یادگیریها بدون تغییر فوری در ساختار قدرت چه ارزشی دارد؟
پاسخ آن است که تجربههای جمعی بهسادگی پاک نمیشوند.
«یادگیری دموکراتیک در جنبشها» به حافظه اجتماعی منتقل میشود؛ حتی اگر جنبش سرکوب شود.
یک بار که زنی بیحجاب در خیابان بایستد و میلیونها نفر او را ببینند، این تصویر از حافظه جمعی پاکشدنی نیست. یک بار که جامعه ترس را کنار بگذارد، دیگر بهسادگی به حالت پیشین بازنمیگردد.
همین است که دستاوردهای آموزشی و فرهنگی جنبش، عمیق و ماندگار میشود.
مدرسهای برای آینده
جنبش «زن، زندگی، آزادی» یک مدرسه عمومی بود. مدرسهای که در آن درس شجاعت، زبان تازه، همبستگی و روایتگری آموخته شد. این مدرسه همچنان باز است، حتی اگر خیابانهایش خاموشتر باشند.
میلیونها ایرانی دانشآموختگان این مدرسهاند و تجربههایشان در زندگی روزمره، در هنر، در کنشهای کوچک مقاومت و در گفتوگوهای آینده سیاسی ایران ادامه خواهد یافت.
درس اصلی این مدرسه روشن است: سیاست دیگر فقط در سطح نهادهای حکومتی یا اپوزیسیونی تعریف نمیشود. سیاست در خیابان و بدن و زبان و شبکههای کوچک زندگی روزمره جریان دارد و این همان «خرد آگاهی» است: خردی که از دل تجربه جمعی برمیخیزد و آینده را شکل میدهد.
به گزارش تایمز اسرائیل، این مقام ارشد وزارت دفاع اسرائیل دوشنبه ۲۴ شهریور درباره جنگ اخیر با جمهوری اسلامی گفت: «این جنگ با پیروزی آشکار اسرائیل پایان یافت اما دورهای دیگری علیه جمهوری اسلامی وجود خواهد داشت.»
او تاکید کرد: «مقامات جمهوری اسلامی ناپدید نشدهاند، آنها احساس تحقیر شدن میکنند و بنابراین مبالغ هنگفتی را در حوزه دفاع و فرایندهای شتابزده ساخت قدرت، سرمایهگذاری میکنند.»
از زمان پایان یافتن جنگ جمهوری اسلامی و اسرائیل، اظهارات و ارزیابیهای متعددی درباره احتمال ازسرگیری جنگ مطرح شده است.
۱۷ شهریور، مدیرعامل «انجمن دفاع و امنیت اسرائیل»، درباره احتمال حمله دوباره اسرائیل به ایران گفت: «ماجرای ایران پایان نیافته است.»
یارون بوسکیلا اشاره کرد گرچه اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه ضربات قابل توجهی به برنامه هستهای تهران وارد کرده است، تهدید همچنان حلنشده باقی مانده است.
در ایران نیز اواخر مردادماه، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرد جنگ نظامی میان حکومت ایران و اسرائیل «هنوز تمام نشده» و مقامات جمهوری اسلامی در این زمینه باید همچنان آماده باشند.
لاریجانی در مصاحبه با وبسایت دفتر رهبر جمهوری اسلامی گفت: «من نمیگویم الان جنگ بالفعل وجود دارد ولی بدانیم که جنگی شروع شده و این جنگ الان فقط به قطع آتش بسنده کرده است.»
او تاکید کرد: «پس ما باید آماده باشیم.»
تدارک برای حفظ برتری اسرائیل
مدیرکل وزارت دفاع اسرائیل در جریان سخنرانی در یک کنفرانس که از سوی حسابرس کل وزارت دارایی برگزار شد، همچنین از هزینههای حملات اسرائیل به حوثیها در یمن و رهگیری موشکهای این گروه مورد حمایت تهران گفت.
او گفت: «برای حفظ برتری نظامی، وزارت دفاع بر سه افق زمانی عمل میکند: در کوتاهمدت، تدارکات و خرید؛ در میانمدت، بهبود آمادگی برای دهه آینده؛ و در بلندمدت، توسعه سامانههای تسلیحاتی تغییردهنده بازی برای عرصههای آینده.»
بارام اعلام کرد که این وزارتخانه در میانه روند ایجاد یک «شورای عالی تسلیحات» است؛ نهادی که به گفته او به اسرائیل امکان خواهد داد تا «به طور قابل توجهی سرعت آمادگی خود را برای جنگ با ایران و دیگر دشمنان دوردست افزایش دهد».
مدیرکل وزارت دفاع اسرائیل افزود: «ما باید همین حالا در اندیشه شگفتیهای بعدی و عملیاتهای ویژه بعدی باشیم.»
او ادامه داد: «ما باید تغییر بنیادی در فرآیند تولید و خرید سامانههای حیاتی دفاعی و رزمی ایجاد کنیم.»
بارام در پایان گفت که این وزارتخانه هفته گذشته قراردادهای صادرات تسلیحاتی به ارزش ۲.۵ میلیارد دلار امضا کرده است. این در شرایطی است که تعدادی از کشورها قراردادهای دفاعی خود با اسرائیل را لغو کردهاند.
او گفت: «نمیتوانم نام کشورها را ذکر کنم اما آنها معنای سرمایهگذاری بلندمدت در دفاع در جهانی بیثبات را درک میکنند.»
امیر قطر دوشنبه ۲۴ شهریور در این اجلاس، حمله اسرائیل به دوحه را «تکاندهنده» برای تمام جهان خواند و گفت جلسه رهبران حماس در مکانی برگزار شده بود که همه از آن اطلاع داشتند.
او با «خائنانه و بزدلانه» خواندن این حمله، اسرائیل را متهم کرد که به دنبال آزادی گروگانها نیست و مذاکرات برای این کشور یک «تاکتیک جنگی» است.
اسرائیل ۱۸ شهریور ساختمانی را که گفته شد محل استقرار رهبران حماس در دوحه بوده است بمباران کرد که این حمله شش کشته - از جمله یک افسر امنیتی قطری - بر جای گذاشت.
در این حمله، پسر خلیل الحیه، از رهبران حماس، و رییس دفتر او کشته شدند.
به گفته امیر قطر، در زمان این حمله، حماس در حال بررسی پیشنهادی برای آتشبس بود.
آل ثانی گفت اگر اسرائیل طرح صلح عربی را پذیرفته بود، از فجایع بیشماری جلوگیری میشد.
او در ادامه افزود که بنیامین نتانیاهو «رویای تبدیل منطقه عربی به حوزه نفوذ اسرائیل» را در سر دارد.
دوحه میزبان نشستی فوقالعاده با حضور شماری از رهبران و سران کشورهای عربی و اسلامی است تا راههای پاسخ به حمله اسرائیل به خاک قطر را بررسی کنند.
پزشکیان خواهان قطع ارتباط کشورهای اسلامی با اسرائیل شد
ساعاتی پیش از آغاز این نشست، مسعود پزشکیان، رییس دولت چهاردهم، با امیر قطر و همچنین محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، دیدار و گفتوگو کرد.
او پیش از این سفر نیز گفت جلسه اضطراری سران کشورهای اسلامی به دعوت امیر قطر، در رابطه با «تجاوز اسرائیل» به دوحه انجام میگیرد که اقدامی «خلاف مقررات و قوانین بینالمللی» بود.
پزشکیان با اشاره به این حمله گفت: «این روزها شاهد هستیم که اسرائیل به هر کجا که دلش میخواهد حمله کرده و هر کاری که دلش میخواهد انجام میدهد .... متاسفانه آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی هم از این تجاوزها حمایت میکنند.»
او اظهار امیدواری کرد نشست اضطراری دوحه، به «جمعبندی» مناسبی برسد و «وحدت و انسجام» کشورهای اسلامی را در قبال اقدامات اسرائیل افزایش دهد.
پیشنهاد ایران و مصر برای تشکیل ناتوی اسلامی
نیوزویک دوشنبه ۲۴ شهریور گزارش داد جمهوری اسلامی و مصر طرح جدیدی برای ایجاد یک اتحاد نظامی منطقهای به سبک ناتو را در نشست کشورهای عربی و اسلامی در قطر ارائه دادهاند.
بر اساس این گزارش، مصر که بزرگترین ارتش جهان عرب را در اختیار دارد، پیشنهاد تشکیل یک فرماندهی مشترک نظامی مستقر در قاهره را مطرح کرده است.
نیوزویک افزود پاکستان که تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است نیز خواستار ایجاد یک نیروی کار مشترک برای رصد اقدامات اسرائیل و اتخاذ تدابیر بازدارنده و تهاجمی هماهنگ شده است.
پیشتر محسن رضایی، فرمانده سابق سپاه پاسداران، گفته بود پیش از آنکه اسرائیل به سراغ تکتک کشورهای منطقه برود، «باید با تشکیل ائتلاف نظامی در برابر آن ایستاد».
نشست دوحه با محوریت محکومیت حمله اسرائیل
ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، گفت این نشست بازتاب «همبستگی گسترده عربی و اسلامی با دوحه در برابر تجاوز بزدلانه اسرائیل و رد قاطع تروریسم دولتی اسرائیل» است.
او افزود این نشست پیشنویس قطعنامهای را که درباره «حمله اسرائیل به قطر» تهیه شده، بررسی خواهد کرد.
شامگاه یکشنبه ۲۳ شهریور نشستی مقدماتی با حضور وزیران خارجه و نمایندگان ۵۷ کشور عربی و اسلامی در دوحه برگزار شد که در آن، پیشنویس این بیانیه مورد بحث قرار گرفت.
محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر قطر، در این نشست از جامعه جهانی خواست اسرائیل را بهخاطر جنایاتش در منطقه مجازات کند.
او همچنین تاکید کرد کشورش به تلاشهای میانجیگرانه با مصر و آمریکا برای پایان دادن به جنگ غزه ادامه میدهد.
در این پیشنویس تاکید شد حمله اسرائیل به قطر و تداوم اقدامات خصمانه تلآویو، فرصتهای صلح را تضعیف کرده و تمامی دستاوردها در مسیر عادیسازی روابط با اسرائیل از جمله توافقهای موجود و آینده را تهدید میکند.
این متن همچنین «تهدیدهای مکرر اسرائیل برای هدف قرار دادن دوباره قطر یا هر کشور عربی و اسلامی دیگر» را مردود دانسته و تاکید کرده است که این حمله، عملا تلاشها و میانجیگریهای جاری را برای توقف جنگ در غزه هدف قرار داده است.
وزارت خارجه عربستان سعودی اعلام کرد فیصل بن فرحان، وزیر خارجه این کشور، در نشست مقدماتی شرکت کرده و برنامه اجلاس را که به بررسی حمله اسرائیل به قطر اختصاص داشت، مورد بحث قرار داد.
این وزارتخانه حمله اسرائیل به قطر را «نقض آشکار قوانین و هنجارهای بینالمللی» خواند.
احمد ابوالغیط، دبیرکل اتحادیه عرب نیز گفت برگزاری این اجلاس پیامی روشن و مبنی بر این دارد که «قطر تنها نیست و کشورهای عربی و اسلامی در کنار آن ایستادهاند».
قطر میزبان بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه است و در جنگ غزه نیز در کنار مصر و ایالات متحده نقش میانجی ایفا میکند.
این حمله موجی از محکومیتهای بینالمللی و نیز انتقاد کمسابقه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا را برانگیخت.
خامنهای در این فتوا تاکید کرد که در مورد چنین موسیقیای، تفاوتی میان منشا ترانه وجود ندارد.
او گفت: «در موارد حرمت، فرقی بین اینکه منشا تولید این صدا، شخص حقیقی یا هوش مصنوعی باشد، وجود ندارد.»
موسیقی ایران که پیش از انقلاب در زمینههای مختلف به شکوفایی رسیده بود، با استقرار جمهوری اسلامی با محدودیتهای گسترده مواجه شد.
بسیاری از خوانندگان زن و مرد ایرانی کشورشان را ترک کردند و صدای زن در موسیقی ممنوع شد.
دی ۱۴۰۰، غلامعلی حدادعادل، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در پاسخ به سوال خبرگزاری فارس درباره پخش موسیقی در صداوسیما به گفتوگویش با روحالله خمینی، رهبر سابق جمهوری اسلامی، در سال ۱۳۵۸ اشاره کرد و گفت که خمینی گفته بود «موسیقیای پخش کنید که در مردم حرکت ایجاد کند».
در سالهای اخیر، فشار بر خوانندگان زن در ایران همچنان ادامه داشته است.
سال گذشته، قوه قضاییه با انتشار اطلاعیهای اعلام کرد اجرای «کنسرت کاروانسرا» از سوی پرستو احمدی، «بدون مجوز قانونی و رعایت موازین شرعی» انجام شده و از تشکیل پرونده قضایی علیه این خواننده و عوامل تولید این کنسرت خبر داد.
پرستو احمدی، خواننده، نوازنده و آهنگساز، شامگاه چهارشنبه ۲۱ آذر ۱۴۰۳ در یکی از کاروانسراهای ایران کنسرتی با نام «کنسرت کاروانسرا» را بدون حجاب اجباری اجرا و آن را در یوتیوب پخش کرد.
دی ۱۴۰۳ نیز صفحه اینستاگرام غزل ماهور، خواننده ایرانی با بیش از ۱۸۷ هزار دنبالکننده، با دستور مقام قضایی مسدود شد. تمامی پستهای این خواننده زن حذف شد و پیام «این صفحه بنا به دستور مقام محترم قضایی مسدود گردید»، نمایش داده شد.
استفاده از هوش مصنوعی در موسیقی
در سالهای اخیر بهکارگیری هوش مصنوعی در موسیقی، از جمله برای بازتولید صدای خوانندگان روایج یافته است.
در زمینه ترانههای فارسی نیز به عنوان نمونه بازتولید ترانههای هایده، خواننده زن مشهور ایرانی با هوش مصنوعی مورد استقبال قرار گرفت.
استفاده از هوش مصنوعی در موسیقی نگرانیهایی را هم برانگیخته است.
تیر ۱۴۰۲، برگزار کنندگان «جوایز گرمی» که بهعنوان معتبرترین رویداد حوزه موسیقی در جهان شناخته میشود، برای استفاده از هوش مصنوعی در تولید آثار موسیقایی محدودیت تعریف کردند.
با وجود نگرانیهای حقوقی در این زمینه، برخی هنرمندان از استفاده شدن هوش مصنوعی در تولید آثار موسیقایی استقبال کردهاند.
پیشتر گرایمز، خواننده و آهنگساز کانادایی، در گفتوگو با مجله «رولینگ استون» گفت هر کسی میتواند با استفاده از صدای او و بدون ترس از جریمه شدن به تولید اثر بپردازد و در عوض، او را در منافع حاصل از کار شریک کند.
قبل از آن، پل مککارتنی، عضو گروه مشهور بیتلز نیز از کاربرد هوش مصنوعی برای استخراج صدای جان لنون و ساخت آخرین اثر این گروه خبر داده بود.
