یافته‌های پژوهشی تازه حاکی از آن است که پروازهای طولانی می‌تواند ساعت زیستی پرندگان دریایی را بر هم بزند و با مختل کردن جهت‌یابی آنها به کمک خورشید، باعث انحرافشان از مسیر بازگشت به خانه شود.
به گزارش خبرگزاری رویترز، پژوهشگران با بررسی حرکت گونه‌ای از پرندگان دریایی موسوم به «کبوتر دریایی مانکس» دریافته‌اند جابه‌جایی سریع بر فراز اقیانوس اطلس می‌تواند پدیده‌ای مشابه پرواززدگی انسان (جت لگ) در آنها ایجاد کند.
مسافرانی که از چند منطقه زمانی می‌گذرند، مانند کسانی که از لندن به توکیو می‌روند، ممکن است دچار پرواززدگی شوند؛ زیرا ساعت درونی ۲۴ ساعته بدنشان با زمان مقصد هماهنگ نیست.
یافته‌های این پژوهش که در نشریه «ساینس» منتشر شده، نشان می‌دهد همین ناهماهنگی می‌تواند بر مسیریابی پرندگان نیز اثر بگذارد.
پژوهشگران برای شناخت شیوه جهت‌یابی این پرندگان بر فراز اقیانوس، داده‌های ۲۰ سال ردیابی جی‌پی‌اس ۱۰۴۵ کبوتر دریایی مانکس را در دوره زادآوری مورد بررسی قرار دادند.
این پرندگان هنگام جست‌وجوی غذا گاهی از زیستگاه‌های خود در جزایر نزدیک بریتانیا، حدود هزار کیلومتر به سوی غرب پرواز می‌کنند.
خورشید چگونه راهنما می‌شود؟
رویترز در ادامه نوشت پرندگان برای یافتن راه از نشانه‌های گوناگونی بهره می‌برند و خورشید یکی از آن‌هاست.
پرنده‌ای که رو به جنوب می‌رود، هنگام طلوع خورشید را در سمت چپ و نزدیک غروب در سمت راست خود می‌بیند؛ بنابراین برای حفظ مسیر باید جابه‌جایی خورشید در آسمان را در محاسباتش لحاظ کند.
پاتریک لوین، پژوهشگر زیست‌شناسی دانشگاه آکسفورد و از سرپرستان این پژوهش، گفت جانوران برای این کار به ساعت درونی خود متکی هستند؛ همان ساعتی که زمان خواب و فعالیت را در بدن انسان تنظیم می‌کند.
پژوهشگران با بررسی موقعیت پرندگان و حرکت خورشید محاسبه کردند اگر ساعت درونی آنها همچنان با زمان محلی نقطه‌ای که هنگام سپیده‌دم در آن بودند تنظیم بماند، تا چه اندازه از مسیر منحرف خواهند شد.
بررسی ۳۳۵ پرواز بازگشت به زیستگاه در محدوده‌هایی که خشکی دیده نمی‌شد، نشان داد جهت حرکت پرندگان با خطاهای پیش‌بینی‌شده مطابقت نزدیکی دارد.
به گفته لوین، ناهماهنگی ساعت درونی با زمان محیط بر اثر جابه‌جایی در امتداد طول جغرافیایی، همان سازوکاری است که انسان را دچار پرواززدگی می‌کند.
پرندگان حتی نزدیک سواحل آشنا نیز همچنان از قطب‌نمای خورشیدی استفاده می‌کردند. فاصله آنها از ساحل در جهتی تغییر می‌کرد که پژوهشگران بر پایه خطاهای ناشی از ناهماهنگی ساعت زیستی پیش‌بینی کرده بودند.
تیم گیلفورد، استاد رفتارشناسی جانوران در دانشگاه آکسفورد و دیگر سرپرست پژوهش، این رفتار را با فرایندی دو مرحله‌ای توضیح داد: جانور ابتدا موقعیت خود را نسبت به مقصد مشخص می‌کند و سپس با کمک قطب‌نما، جهت حرکت را برمی‌گزیند.
از این رو، پرندگان ممکن است حتی در مناطق آشنا هم ترکیبی از سامانه نقشه‌یابی و قطب‌نما را به کار بگیرند.
لوین گفت اگر انحراف‌ها کوچک باشند، احتمالا فشار انتخاب طبیعی برای حذف این شیوه چندان زیاد نیست.
احتمال دیگر این است که قطب‌نمای خورشیدی به پرندگان کمک کند هنگام دنبال کردن خط ساحلی، جهت درست را برگزینند.
به گفته لوین، پرندگان حتی در هوای ابری نیز می‌توانند با تشخیص نور قطبیده، موقعیت خورشید را تخمین بزنند و از آن برای جهت‌یابی استفاده کنند، مگر آنکه آسمان به‌شدت ابری باشد.
نور قطبیده نوری با الگوی مشخص در جهت ارتعاش میدان الکتریکی است و برخی پرندگان از الگوی آن در آسمان برای جهت‌یابی بهره می‌گیرند.
احتمال اختلال در تغذیه و استراحت
هنوز روشن نیست ناهماهنگی ساعت زیستی، جز مسیریابی، چه اثری بر این پرندگان دارد. با این حال، این ساعت زمان تغذیه و استراحت را تنظیم می‌کند و اختلال در آن ممکن است برنامه این فعالیت‌ها را بر هم بزند.
کبوترهای دریایی معمولا اندکی پس از سپیده‌دم و پیش از غروب شکار می‌کنند؛ زمانی که ماهی‌ها و دیگر طعمه‌ها به سطح آب نزدیک‌تر هستند. در نتیجه، استراحت در ساعت نامناسب می‌تواند فرصت یافتن غذا را از آنها بگیرد.
پرواززدگی در انسان پیامدهای ناخوشایند کوتاه‌مدتی دارد و در افرادی مانند خلبانان و مهمانداران که مرتب آن را تجربه می‌کنند، با مشکلات بلندمدت سلامت مرتبط دانسته شده است.
لوین گفت هنوز معلوم نیست پرندگان نیز چنین پیامدهایی را تجربه می‌کنند یا نه، ولی گونه‌هایی که مرتب در مسیر شرق و غرب جابه‌جا می‌شوند، شاید در روند تکامل راه‌هایی برای سازگاری یافته باشند.
او افزود: «آگاهی از وقوع این پدیده تنها گام نخست است، ولی شاید این پرندگان بتوانند درباره چگونگی درمان یا پیشگیری از پرواززدگی چیزی به ما بیاموزند.»
دانشمندان برای نخستین بار فسیل‌های دایناسوری میوه‌خوار را کشف کرده‌اند که بی‌دندان و به‌اندازه بوقلمون بود. این جانور سری شبیه طوطی داشت و ساختار منقار و آرواره‌هایش برای خوردن میوه و دیگر خوراک‌های گیاهی نرم سازگار شده بود.
خبرگزاری رویترز جمعه هشتم آبان گزارش داد این دایناسور با نام علمی «اینفرنوگالوس جیمزی» حدود ۶۶ میلیون سال پیش، در دوره کرتاسه و واپسین روزگار فرمانروایی دایناسورها، زندگی می‌کرد و فسیل‌هایش در ایالت‌های مونتانا و داکوتای شمالی آمریکا کشف شده‌اند.
دایناسورها رژیم‌های غذایی گوناگونی داشتند و برخی حتی یکدیگر را می‌خوردند. با این حال، تا پیش از این کشف، شواهدی برای تایید میوه‌خواری آنها در دست نبود.
نام اینفرنوگالوس به معنای «مرغ جهنمی» است و به ظاهر پرنده‌مانند آن و محل کشف فسیل‌ها در سازند زمین‌شناسی «هِل کریک» اشاره دارد؛ منطقه‌ای که بقایای شماری از مشهورترین دایناسورها در آن پیدا شده است.
این سازند در بخش‌هایی از چهار ایالت مونتانا، داکوتای شمالی، داکوتای جنوبی و وایومینگ آمریکا گسترده است و از مناطق مهم کشف فسیل دایناسورها به شمار می‌رود.
این جانور در دشت‌های سیلابی ساحلی با آب‌وهوای نیمه‌گرمسیری، در کنار دایناسورهایی چون تیرانوسوروس، تریسراتوپس سه‌شاخ و آنکیلوسوروس زره‌پوش زندگی می‌کرد.
طول آن حدود یک‌ونیم متر و وزنش نزدیک به ۱۱٫۳ کیلوگرم بود. یافته‌ها شامل یک اسکلت تقریبا کامل و استخوان‌هایی از آرواره و سقف دهان است.
هرچند اثری از پر در این فسیل‌ها باقی نمانده، پژوهشگران بر پایه بررسی خویشاوندان نزدیک آن، بدنش را پوشیده از پر می‌دانند.
سه سازگاری برای خوردن میوه
گرگ فانستون، دیرینه‌شناس دانشگاه استونی بروک در نیویورک و نویسنده اصلی این پژوهش، سه ویژگی را مهم‌ترین شواهد میوه‌خواری این دایناسور معرفی کرد.
آرایش ماهیچه‌های آرواره، حرکت رفت‌وبرگشتی هنگام جویدن را ممکن می‌کرد؛ مفصلی متحرک به آرواره اجازه می‌داد به جلو بلغزد و برجستگی‌ها و شیارهای منقار نیز به له کردن و بریدن خوراک‌های نرم کمک می‌کردند.
به‌گفته فانستون، این ویژگی‌ها امروزه به‌صورت جداگانه در جانورانی مانند طوطی کرکسی انجیرخوار و لاک‌پشت سبز دریایی دیده می‌شوند، ولی هیچ جانور زنده‌ای هر سه را با هم ندارد.
یافته‌های این تحقیق در نشریه «نیچر کامیونیکیشنز» منتشر شده است.
اینفرنوگالوس به گروه تروپودها تعلق داشت که همه دایناسورهای گوشت‌خوار، شماری از دایناسورهای گیاه‌خوار و تمامی پرندگان را در بر می‌گیرد.
فانستون افزود این کشف از سازگارپذیری بالای تروپودها و تنوع شیوه‌های زندگی دایناسورها حکایت دارد.
او همچنین توضیح داد جایگزینی دندان با منقار می‌توانست دامنه خوراک‌های در دسترس را به‌شدت گسترش دهد، به شرط آنکه جانور توانایی هضم آنها را داشته باشد.
بیشتر تروپودهای گیاه‌خوار با بلعیدن سنگ، غذا را در معده خرد می‌کردند؛ در حالی که اینفرنوگالوس و دیگر اعضای تبار «کائناگناتیدها» غذا را پیش از بلعیدن می‌جویدند.
کائناگناتیدها گروهی از دایناسورهای بی‌دندان و پرنده‌مانند بودند.
پیوند میوه‌خواری با گسترش گیاهان گل‌دار
گیاهان گل‌دار حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ میلیون سال پیش پدیدار شدند و به‌تدریج در بسیاری از زیستگاه‌ها جای گیاهانی مانند مخروطیان و جینکو را گرفتند. پیدایش میوه منبع غذایی تازه‌ای در اختیار جانوران گذاشت.
توماس داجن، پژوهشگر موزه سلطنتی انتاریو در تورنتو و از نویسندگان پژوهش، گفت احتمال میوه‌خواری برخی دایناسورها پیش‌تر مطرح شده بود، ولی پشتوانه‌ای نداشت.
به باور او، این کشف از تنوع رژیم غذایی دایناسورها فراتر از برآوردهای پیشین حکایت دارد.
رویترز نوشت خوراک اینفرنوگالوس احتمالا شامل انواع میوه‌های سته و میوه‌های هسته‌دار بوده است. گروه دوم امروزه میوه‌هایی مانند هلو، گیلاس، انبه و زیتون را در بر می‌گیرد.
جانوران میوه‌خوار با پراکندن بذرها به گسترش گیاهان کمک می‌کنند. به گفته فانستون، پستانداران و پرندگان دوره کرتاسه نیز احتمالا میوه می‌خوردند، ولی به‌دلیل جثه کوچکشان، بعید بود بتوانند بذرهای بسیار درشت را جابه‌جا کنند یا بذرها را به نقاط دوردست برسانند.
پژوهشگران احتمال می‌دهند میوه‌های دارای بذرهای درشت در آن دوره در حال گسترش بودند و کائناگناتیدها در پراکندن آنها نقش داشتند، هرچند تایید این ارتباط به شواهد بیشتری نیاز دارد.
پژوهشی تازه نشان می‌دهد بقایای یک ویروس باستانی در ژنوم شامپانزه‌ها می‌تواند فعالیت ژن‌های موثر در رشد سلول‌های عصبی را تغییر دهد؛ یافته‌ای که شاید به توضیح چگونگی شکل‌گیری تفاوت‌های چشمگیر میان مغز انسان و شامپانزه کمک کند.
پایگاه خبری ساینس‌نیوز با استناد به یافته‌های این تحقیق گزارش داد دی‌ان‌ای به‌جامانده از عفونتی که میلیون‌ها سال پیش رخ داده، هنوز در ژنوم شامپانزه‌ها وجود دارد، اما در انسان دیده نمی‌شود.
شامپانزه یکی از نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده انسان به شمار می‌رود، اما حجم مغز انسان حدود سه برابر مغز این جانور است و توانایی‌های شناختی پیشرفته‌تری دارد.
با این حال، به گفته یوهان یاکوبسون، عصب‌شناس دانشگاه لوند سوئد، بیشتر ژن‌های سازنده پروتئین در این دو گونه بسیار شبیه هستند.
همین شباهت پژوهشگران را به بررسی بخش‌هایی از ژنوم سوق داد که زمان و محل فعال یا غیرفعال شدن ژن‌ها را تنظیم می‌کنند.
یافته‌های این پژوهش به‌تازگی در نشریه «ساینس ادونسز» منتشر شده است.
رد پای یک ویروس باستانی
یکی از عواملی که می‌تواند بر این تنظیم اثر بگذارد، ویروس‌ها هستند. گروهی از آنها که «رتروویروس» نامیده می‌شوند، دی‌ان‌ای خود را وارد ژنوم میزبان می‌کنند تا سلول آلوده را به ساخت ویروس‌های تازه وادارند.
گاهی این ماده ژنتیکی حتی پس از پایان عفونت باقی می‌ماند و اگر وارد سلول‌های تولیدمثلی شده باشد، به نسل‌های بعد منتقل می‌شود.
این بقایای ژنتیکی «رتروویروس‌های درون‌زاد» نام دارند. آنها دیگر اطلاعات ژنتیکی لازم برای تولید ویروس‌های عفونی را ندارند، اما همچنان می‌توانند بر فعالیت ژن‌های میزبان تاثیر بگذارند.
بقایای ویروسی دست‌کم هشت درصد ژنوم انسان و شامپانزه را تشکیل می‌دهند و پژوهش‌های پیشین نقش آنها را در تحولاتی مانند پیدایش جفت در پستانداران نشان داده‌اند.
یاکوبسون و همکارانش سراغ بقایای ویروسی رفتند که حاصل عفونت یکی از نیاکان میمون‌های انسان‌نمای آفریقایی در حدود پنج تا هفت میلیون سال پیش است.
رد این ویروس در ۱۵۸ نقطه از ژنوم شامپانزه‌ها دیده می‌شود، در حالی که در ژنوم انسان اثری از آن نیست. علت این تفاوت همچنان نامعلوم است.
حذف دی‌ان‌ای ویروسی چه چیزی را آشکار کرد؟
پژوهشگران برای بررسی تاثیر این تفاوت، از سلول‌های بنیادی شامپانزه و فناوری ویرایش ژن «کریسپر» استفاده کردند.
آنها توالی دی‌ان‌ای ویروسی مورد بررسی را حذف کردند و دریافتند ژن مجاور آن، موسوم به LINC00662، که پیش‌تر غیرفعال بود، فعال شد و شروع به تولید آران‌ای کرد.
این ژن معمولا در شامپانزه غیرفعال است، اما در سلول‌های مغز انسان فعالیت دارد.
آران‌ای مولکولی است که در بیان و تنظیم اطلاعات ژنتیکی نقش دارد. شناسایی آن به پژوهشگران امکان داد فعال شدن ژن را پس از حذف دی‌ان‌ای ویروسی تشخیص دهند.
این آزمایش نشان داد توالی ژنتیکی به‌جامانده از ویروس می‌تواند فعالیت ژن مجاور خود را تغییر دهد.
گروه پژوهشی آزمایش معکوس را نیز انجام داد: با کریسپر، ژن LINC00662 را در سلول‌های انسانی غیرفعال کرد تا وضعیتی مشابه شامپانزه پدید آید.
نتایج حاکی از آن بود که وقتی این ژن در سلول‌های هر دو گونه فعال باشد، فعالیت مجموعه‌ای از ژن‌های دیگر نیز افزایش می‌یابد؛ از جمله ژن‌های موثر در رشد و بلوغ نورون‌ها و ایجاد ارتباطات تازه میان سلول‌های عصبی.
این یافته نشان داد بقایای ویروسی می‌توانند بر شبکه‌ای از ژن‌های مرتبط با رشد مغز اثر بگذارند.
یک سرنخ، نه پاسخ نهایی
ساینس‌نیوز در ادامه گزارش داد هنوز دقیقا مشخص نیست غیرفعال شدن این شبکه ژنی بر اثر وجود دی‌ان‌ای ویروسی، چه تاثیری بر رشد و عملکرد مغز شامپانزه‌ها گذاشته است.
یاکوبسون معتقد است این تفاوت ممکن است در شکل‌گیری مسیرهای تکاملی متفاوت مغز انسان و شامپانزه نقش داشته باشد، هرچند تاثیر سایر عوامل ژنتیکی و محیطی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.
به گفته او، یافته‌ها نشان می‌دهند ورود دی‌ان‌ای یک ویروس باستانی به ژنوم چگونه می‌تواند تفاوتی پایدار در تنظیم فعالیت ژن‌ها میان دو گونه ایجاد کند.
جورجا مودنینی، زیست‌شناس تکاملی دانشگاه پادووا که در این پژوهش مشارکت نداشت، گفت بر اساس نتایج جدید، تغییرات ژنتیکی در جریان تکامل تنها به جایگزینی واحدهای سازنده دی‌ان‌ای با یکدیگر محدود نیستند و می‌توانند از راه‌های دیگری نیز رخ دهند.
راویندر کاندا، متخصص ژنتیک تکاملی دانشگاه آکسفورد بروکس، نیز شواهد مربوط به تاثیر این بقایای ویروسی بر رشد و تکامل نورون‌ها را قانع‌کننده خواند، اما تاکید کرد هنوز نمی‌توان دامنه پیامدهای آن را مشخص کرد.
او احتمال داد سازوکارهای دیگری هم در تنظیم ژن‌ها دخالت داشته باشند و این نمونه تنها بخش کوچکی از نقش ویروس‌های باستانی در تکامل مغز باشد.
کاندا افزود: «فکر می‌کنم هنوز رتروویروس‌های بسیار زیادی برای کشف شدن وجود دارند و آنچه تاکنون شناخته‌ایم، تنها نوک کوه یخ است.»
پژوهشگران سامانه‌ای ساخته‌اند که می‌تواند بوهایی مانند قهوه و پرتقال را شناسایی کند و به دستگاهی در مکانی دیگر فرمان دهد همان رایحه را بازآفرینی کند. این فناوری که «سِنترونیک» نام دارد، گامی آزمایشی برای افزودن حس بویایی به ارتباطات دیجیتال است.
خبرگزاری رویترز جمعه اول آبان گزارش داد با وجود رواج انتقال تصویر و صدا، حس بویایی همچنان از ارتباطات دیجیتال غایب بوده است.
اکنون پژوهشگران دانشگاه ایالتی اوهایو امکان شناسایی یک بو و بازآفرینی آن را در مکانی دیگر، حتی هزاران کیلومتر دورتر، فراهم آورده‌اند.
چونیو یانگ، دانشجوی دکتری علوم و مهندسی مواد در این دانشگاه و نویسنده اصلی پژوهش، گفت هدف این است که بو نیز در کنار تصویر و صدا به تجربه‌های ارتباطی اضافه شود و آنها را واقعی‌تر و جذاب‌تر کند.
نتایج این پژوهش در نشریه «ساینس ادونسز» منتشر شده است. به گفته یانگ، وجه تمایز این سامانه، ترکیب شناسایی و بازآفرینی بو در یک بستر کوچک ارتباطی است.
بینی الکترونیکی چگونه کار می‌کند؟
سامانه «سنترونیک» از دو بخش اصلی تشکیل شده است: بینی الکترونیکی برای تشخیص بو و دستگاه تولیدکننده رایحه برای بازآفرینی آن.
بینی الکترونیکی با کمک چند حسگر گازی، ترکیبات شیمیایی موجود در هوا را بررسی می‌کند. سپس یک مدل یادگیری ماشینی تشخیص می‌دهد که الگوی شناسایی‌شده به کدام‌یک از بوهایی تعلق دارد که پیش‌تر برای شناخت آنها آموزش دیده است.
این اطلاعات از طریق اینترنت به دستگاه گیرنده فرستاده می‌شود تا با آزاد کردن مواد معطر، رایحه مربوط را ایجاد کند.
در واقع، خود بو یا مولکول‌های آن از اینترنت عبور نمی‌کنند؛ تنها داده‌های لازم برای انتخاب رایحه به مقصد می‌رسند.
بینی الکترونیکی حدود ۱۵ سانتی‌متر قطر دارد و قابل حمل است، اما روی بدن نصب نمی‌شود. پژوهشگران چند نمونه از دستگاه تولیدکننده بو ساخته‌اند که از جمله آنها می‌توان به مچ‌بند، گردنبند و ابزاری کوچک اشاره کرد که در دست قرار می‌گیرد.
فعلا تنها ۵ بو
به گزارش رویترز، این سامانه در مرحله کنونی تنها پنج بوی آشنا را تشخیص می‌دهد: قهوه، پرتقال، کیک، آبجو و شراب قرمز.
یانگ توضیح داد این نمونه‌ها به‌دلیل آشنا بودن و تفاوت رایحه‌هایشان برای نمایش عملکرد دستگاه انتخاب شده‌اند.
به‌گفته او، گسترش فهرست بوهای قابل‌شناسایی از نظر فنی امکان‌پذیر است، اما تشخیص یک رایحه با بازآفرینی دقیق آن تفاوت دارد.
برای افزودن هر بوی تازه، هم باید بینی الکترونیکی با داده‌های جدید آموزش ببیند و هم مایع معطر متناسب با آن در دستگاه گیرنده موجود باشد.
یانگ تاکید کرد دستیابی به سامانه‌ای که هر بویی را بازتولید کند، بسیار فراتر از توانایی نمونه کنونی است.
از نظر او، هدف واقع‌بینانه‌تر این است که فناوری بتواند مجموعه‌ای کاربردی از بوهای معمول زندگی را پوشش دهد؛ هدفی که تحقق آن به پژوهش و توسعه فراوان نیاز دارد.
از تماس خانوادگی تا خرید اینترنتی
رویترز نوشت پژوهشگران برای این فناوری کاربردهای مختلفی تصور می‌کنند. برای نمونه، افراد ممکن است در آینده بتوانند رایحه غذایی را که پخته‌اند با دوستان یا اعضای خانواده در کشوری دیگر به اشتراک بگذارند.
افزودن بو به تجربه‌های واقعیت مجازی و واقعیت افزوده یا فراهم آوردن امکان امتحان رایحه محصولات از راه دور هنگام خرید اینترنتی از کاربردهای احتمالی آن است.
با این حال، یانگ یادآور شد «سنترونیک» هنوز نمونه‌ای پژوهشی است و بدون مشارکت هیچ شرکتی ساخته شده است.
تجاری‌سازی دستگاه به داده‌های آموزشی گسترده‌تر و تشخیص قابل‌اعتماد بوها در محیط‌های واقعی نیاز دارد؛ جایی که معمولا چند رایحه با یکدیگر آمیخته‌اند.
بهبود دقت بازآفرینی، افزایش شمار رایحه‌ها، کوچک ماندن دستگاه، امکان پر کردن آسان مخازن، دوام و هزینه ساخت هم از چالش‌های پیش رو هستند.
علاوه بر این، پژوهشگران باید ایمنی تماس مکرر افراد با ذرات معطری را که دستگاه در هوا منتشر می‌کند، مورد بررسی قرار دهند.
یانگ گفت در آینده شاید بتوان گوشی هوشمند را به وسیله‌ای جانبی برای تولید بو متصل کرد، اما جا دادن مخازن رایحه، قطعات الکترونیکی و افشانک‌ها در خود گوشی دشوار است و وزن آن را افزایش می‌دهد.
جنگ سرد بازگشته است، اما این بار رقیب آمریکا چین است، نه شوروی و میدان رقابت فقط موشک و بمب نیست، تراشه، مراکز داده، انرژی و هوش مصنوعی هم اضافه شده‌اند. در پس این مسابقه، پرسشی نگران‌کننده هم شکل گرفته است: اگر فناوری مورد رقابت از کنترل سازندگانش خارج شود، چه خواهد شد؟
داستان از یک آزمایشگاه شروع می‌شود. قرار بود فقط یک تمرین امنیتی باشد. از یک سامانه هوش مصنوعی خواسته بودند به شبکه‌ای آزمایشی نفوذ کند و به آن گفته بودند در محیطی بسته و بدون اینترنت کار می‌کند. اما به دلیل یک خطای تنظیمات، محیط آزمایش به اینترنت واقعی وصل مانده بود. سامانه به دنبال هدفش رفت و سیستم‌های واقعی سازمان‌هایی را که هیچ ربطی به تمرین نداشتند، بخشی از این بازی فرض کرد.
تابستان ۲۰۲۶، شرکت آمریکایی آنتروپیک، سازنده مدل کلود (Claude)، اعلام کرد چنین اتفاقی چند بار برای مدل‌هایش رخ داده است. ابتدا از سه مورد خبر داد و در سپتامبر مورد چهارمی را هم اعلام کرد. در جدی‌ترین مورد، مدل یک بسته نرم‌افزاری مخرب را در یک مخزن عمومی کدهای کامپیوتری منتشر کرد و از این راه به اطلاعات یک شرکت امنیتی دست یافت. چند روز پیش از آن، رقیبش OpenAI هم از حادثه‌ای مشابه خبر داده بود.
آنتروپیک می‌گوید شواهدی ندیده که مدل‌ها قصد فرار داشته یا هدفی فراتر از ماموریتشان دنبال کرده باشند، اما پذیرفته که برخی از آنها نشانه‌های هشدار را جدی نگرفتند و با وجود احتمال آسیب، کار را ادامه دادند. پس شورش آگاهانه ماشین در کار نبود.
اما این اتفاق در حالی رخ داد که هر دو شرکت در خط مقدم مسابقه‌ای هستند که روزبه‌روز بیشتر به آن «جنگ سرد جدید» می‌گویند.
چین، شوروی نیست
در دوران جنگ سرد قرن بیستم، قدرت با شمار کلاهک‌های اتمی و موشک‌ها سنجیده می‌شد و رقیب آمریکا در آن دوران فاقد اقتصادی برنامه‌ریزی‌شده و توانایی رقابت تجاری بود.
چین امروز چنین رقیبی نیست. این کشور یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های تولید و تجارت جهان است و اقتصادش چنان با اقتصاد آمریکا گره خورده که فشار بر یکی به دیگری هم آسیب می‌زند.
همین تفاوت، دو کشور را به دو راه متفاوت برای پیروزی در مسابقه هوش مصنوعی برده است.
هوش قدرتمندتر یا اقتصاد هوشمندتر
شرکت‌های آمریکایی مانند OpenAI، گوگل و آنتروپیک سرمایه عظیمی صرف ساخت مدل‌های هرچه قدرتمندتر می‌کنند و بسیاری از آنها به «هوش عمومی مصنوعی» یا AGI چشم دوخته‌اند. سامانه‌ای با توانایی‌هایی در سطح انسان یا فراتر، هرچند تعریف مورد توافقی برای آن وجود ندارد. در نگاه آمریکا، هوش برتر، خودش راه کاربرد اقتصادی را باز می‌کند.
چین اما در کنار ساخت مدل‌های پیشرفته، روی کاربرد آنها در همان اقتصاد صنعتی عظیمی که در اختیار دارد شرط بسته است. طرح «هوش مصنوعی پلاس» یا AI+که پکن در ۲۰۲۵ پیش برد، این فناوری را به کارخانه‌ها، کشاورزی و حمل‌ونقل می‌برد.
در این میان پرسش این است: شرکتی که مسئله‌ای علمی را حل می‌کند موفق‌تر است، یا شرکتی که با ابزارهای ارزان‌تر هزاران کارخانه را بهینه می‌کند؟
ظهور دیپ‌سیک (DeepSeek) در ۲۰۲۵ نشان داد پول همه‌چیز نیست. این شرکت چینی با روش‌های کارآمدتر به سطح مدل‌های آمریکایی نزدیک شد و کارایی محدودیت‌های آمریکا بر صادرات تراشه به چین را زیر سوال برد. به گزارش ۲۰۲۶ دانشگاه استنفورد، آمریکا هنوز در سرمایه‌گذاری خصوصی با فاصله زیاد پیشتاز است، اما فاصله عملکرد بهترین مدل‌های دو کشور به‌شدت کم شده است.
در این شرایط پرسش اصلی فقط این نیست که چه کسی باهوش‌ترین ماشین را می‌سازد، بلکه این است که چه کسی زودتر آن را به قدرت تبدیل می‌کند. و در مسابقه‌ای که دو بازیگر اصلی دارد، بقیه جهان، به‌ویژه اروپا، با پرسشی دیگر روبه‌رو هستند: اگر سازنده نباشی، به کدام سازنده وابسته خواهی بود؟
اروپا، تماشاگر یا وابسته آینده؟
اروپا در جنگ سرد گذشته برای امنیت خود به آمریکا تکیه داشت و حالا ممکن است برای فناوری هم به آن وابسته شود. یووال نوح هراری، مورخ و نویسنده، در گفت‌وگو با روری استوارت این وضعیت را «امپریالیسم هوش مصنوعی» می‌نامد. اگر بانک‌ها، بیمارستان‌ها و ارتش یک کشور روی زیرساخت هوش مصنوعی قدرتی دیگر کار کنند، استقلال آن کشور تا چه اندازه واقعی است؟
این نگرانی خیالی نیست. به گزارش پارلمان اروپا، آمازون، مایکروسافت و گوگل نزدیک به ۷۰ درصد بازار خدمات ابری اروپا را در دست دارند. ماریو دراگی، رئیس پیشین بانک مرکزی اروپا، هم هشدار داده که این قاره در تبدیل علم به شرکت‌های بزرگ عقب مانده است. منتقدان مقررات سنگین اتحادیه را مقصر می‌دانند ،اما ریشه مشکل عمیق‌تر است: بازار سرمایه پراکنده و انرژی گران.
اما با این حال اروپا خیلی هم در این زمینه دست بسته نیست. شرکت هلندی ASML تجهیزاتی می‌سازد که بدون آنها تراشه پیشرفته‌ای تولید نمی‌شود، و هراری همکاری عمیق‌تر کشورهای اروپایی را راه حفظ استقلال می‌داند. اما نکته‌ای که دراگی به آن اشاره کرد، یعنی هزینه انرژی، ما را به لایه‌ای از این رقابت می‌رساند که کمتر دیده می‌شود.
انرژی، جبهه پنهان یک جنگ دیجیتال
هوش مصنوعی ظاهری دیجیتال دارد، اما بدون برق کار نمی‌کند. به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، مراکز داده در ۲۰۲۴ حدود ۱٫۵ درصد برق جهان را مصرف کردند و انتظار می‌رود مصرفشان تا پایان دهه بیش از دو برابر شود. در این رقابت، کشوری که انرژی ارزان و مطمئن دارد، دست بالاتر را دارد.
این موضوع شاید شاید پاشنه آشیل چین باشد. این کشور بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان است. وقتی در ۲۰۲۶ درگیری با ایران جریان نفت از تنگه هرمز را مختل کرد، واردات نفت چین در سه‌ماهه دوم حدود یک‌سوم کاهش یافت و پکن ناچار شد از ذخایرش برداشت کند. آمریکا، به عنوان تولیدکننده بزرگ نفت و گاز، در برابر چنین شوکی آسیب‌پذیری کمتری دارد.
رقابت بر سر نفت به ونزوئلا هم رسیده است. کشوری که سال‌ها نفتش به چین می‌رفت، پس از کنار رفتن نیکلاس مادورو نفتش به دست آمریکایی‌ها افتاده. این تحول جای پای پکن را تضعیف می‌کند، هرچند شاهدی نیست که هدف آمریکا بالا بردن قیمت جهانی نفت برای فشار بر چین باشد.
تراشه، سرمایه و انرژی، سرعت این مسابقه را تعیین می‌کنند. و هرچه این سرعت بیشتر شود، پرسشی که از آن آزمایشگاه آغاز شد جدی‌تر می‌شود: آیا کسی فرصت دارد ترمز این تحولات را بکشد؟
مسابقه‌ای که کسی نمی‌خواهد در آن عقب بماند
دولت دونالد ترامپ در ژوئیه ۲۰۲۵ برنامه‌ای منتشر کرد که نوآوری سریع، گسترش زیرساخت و حفظ برتری جهانی آمریکا را در اولویت می‌گذارد و می‌کوشد موانع مقرراتی را کم کند، با این استدلال که مقررات سنگین فرصت را به چین می‌دهد. اما منتقدان نگران‌اند ایمنی به اولویت دوم تبدیل شود.
منطق مسابقه ساده است: هر کس کند شود، رقیبش جلو می‌زند. پس همه انگیزه دارند سریع‌تر بروند. این همان خطر آشنای جنگ سرد هسته‌ای است، با یک تفاوت مهم. آن زمان دولت‌ها می‌توانستند بر سر شمار موشک‌ها مذاکره کنند. امروز هوش مصنوعی در شرکت‌های خصوصی ساخته می‌شود، پیش از ارزیابی کامل دولت‌ها به دست میلیون‌ها نفر می‌رسد و کاربردهای غیرنظامی گسترده‌ای دارد. توافق بر سر قواعد مشترک، دشوارتر از هر زمان است.
و این ما را به همان آزمایشگاهی برمی‌گرداند که داستان از آن شروع شد.
بازیگر سوم
انسان برای نخستین بار چیزی می‌سازد که فقط ابزار نیست، بلکه «عامل» است. چاقو یا موتور خودش تصمیم نمی‌گیرد اما عامل‌های هوش مصنوعی پس از گرفتن ماموریت، مراحل کار را طراحی می‌کنند، ابزار به کار می‌گیرند و روششان را تغییر می‌دهند.
این به معنای آگاهی یا اراده مستقل نیست، اما پیش‌بینی رفتارشان را دشوارتر می‌کند. مدلی که در آن آزمایش، سیستم‌های واقعی را بخشی از بازی پنداشت، نمونه کوچکی از همین مسئله بود.
حال تصور کنید آمریکا و چین هر دو دفاع سایبری خود را به هوش مصنوعی سپرده باشند. سامانه یکی از دو کشور، یک فعالیت معمولی را به اشتباه حمله تشخیص می‌دهد و خودکار به آن واکنش نشان می‌دهد. سامانه طرف مقابل این واکنش را حمله می‌بیند و پاسخ می‌دهد. در چند دقیقه، بحرانی شکل می‌گیرد که هیچ یک از دو دولت برای آن تصمیم نگرفته بود.
این فقط یک سناریوی احتمالی است، اما معنای بازیگر سوم را روشن می‌کند؛ نه یک ماشین خودآگاه که علیه انسان بشورد، بلکه سامانه‌هایی که با تصمیم‌های خودکارشان، اتفاقاتی رقم می‌زنند که هیچ انسانی قصدش را نداشته است.
برنده‌ای که شاید فقط یک کشور نباشد
جنگ سرد گذشته با فروپاشی شوروی و پیروزی آمریکا پایان یافت، اما در جنگ سرد جدید، حتی تعریف پیروزی دشوار است. شاید آمریکا هوشمندترین مدل‌ها را بسازد، چین در تبدیل آنها به قدرت اقتصادی موفق‌تر باشد و اروپا برای حفظ استقلال خود راهی پیدا کند.
اما این بار پرسش فقط این نیست که چه کسی پیروز می‌شود. پرسش این است که آیا پیروز میدان همچنان کنترل ساخته خود را در دست خواهد داشت؟
در جنگ سرد گذشته، جهان نگران بود کدام رهبر دکمه جنگ هسته‌ای را فشار می‌دهد. در جنگ سرد جدید، شاید خطر بزرگ‌تر آن باشد که روزی دیگر هیچ انسانی پشت آن دکمه نباشد.
آن‌وقت آمریکا و چین ممکن است هر دو بازنده جنگی باشند که برنده‌اش را خودشان ساخته‌اند.
لوری تنبل بانگکا، نخستی‌سانی زهرآگین که از دهه ۱۹۳۰ تاکنون شواهد علمی معتبری از حضورش به ثبت نرسیده بود و احتمال می‌رفت منقرض شده باشد، پس از نزدیک به یک قرن مجددا در اندونزی شناسایی شد. پژوهشگران می‌گویند بیش از ۹۰ نمونه از این جانور طی سال‌های اخیر پیدا شده است.
پژوهشی که در نشریه علمی «اشپیکسیانا» منتشر شده، اطلاعات مربوط به سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ را مورد بررسی قرار داده است.
به گزارش خبرگزاری رویترز، مرکز نجات حیات وحش آلوبی اندونزی لوری‌های تنبل بانگکا را در مناطق مختلف جزیره در نزدیکی سواحل جنوب شرقی سوماترا شناسایی کرد و شماری را از خطر نجات داد.
تیمون گلاو، پژوهشگر رشته حفاظت از طبیعت و مدیریت تنوع زیستی در باغ‌وحش «هاوس دس میرس» در وین و از نویسندگان این مقاله، گفت: «لوری تنبل بانگکا هنوز زنده است.»
به گفته او، پراکندگی جانوران نجات‌یافته نشان می‌دهد این گونه با وجود تخریب گسترده زیستگاهش، در چندین نقطه از جزیره دوام آورده است.
بازگشت پس از نزدیک به یک قرن
رویترز نوشت آخرین شواهد علمی ثبت‌شده از حضور این گونه در بانگکا به سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۲ بازمی‌گردد. پس از آن، برای دهه‌ها اطلاعات معتبری درباره ادامه حیاتش در دست نبود.
اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت در سال ۲۰۲۰ آن را در رده گونه‌های «به‌شدت در معرض خطر انقراض» قرار داد و احتمال نابودی کاملش را مطرح کرد.
سازمان حفاظت از طبیعت «ری‌وایلد» نیز نام آن را در فهرست «نخستی‌سانان گمشده» گنجاند.
گلاو بی‌توجهی علمی به چنین جانور متمایزی را شگفت‌آور دانست و گفت کشف دوباره آن، امید به زنده بودن گونه‌های دیگری را که تصور می‌شود منقرض شده‌اند، افزایش می‌دهد.
به گفته او، ممکن است این جانوران در مناطقی زندگی کنند که پژوهشگران دهه‌ها به آنها سر نزده‌اند.
لوری تنبل بانگکا با نام علمی Nycticebus bancanus، پستانداری کوچک و شب‌زی با خز قهوه‌ای مایل به قرمز، چشمان درشت و نقش‌های مشخص روی صورت است.
این جانور برخلاف بسیاری از نخستی‌سانان درخت‌زی، به‌آرامی و با حرکاتی سنجیده میان شاخه‌ها جابه‌جا می‌شود.
از نظر خویشاوندی تکاملی هم به لمورهای ماداگاسکار و گالاگوهای آفریقا نزدیک‌تر است تا میمون‌ها و انسان‌ها.
لوری تنبل چگونه زهر خود را منتقل می‌کند؟
یکی از ویژگی‌های کم‌نظیر لوری‌های تنبل، زهرآگین بودن آن‌هاست؛ خصوصیتی نادر در میان پستانداران.
این جانوران از غددی نزدیک آرنج خود ماده‌ای ترشح می‌کنند. هنگام احساس خطر، دست‌ها را بالا می‌آورند و با لیسیدن غدد، ترشحات را با بزاق دهان می‌آمیزند. سپس می‌توانند زهر را از راه گاز گرفتن منتقل کنند.
گلاو هشدار داد زهر لوری تنبل ممکن است در انسان واکنش آلرژیک شدید و حتی مرگبار ایجاد کند.
با این حال، پژوهش‌ها درباره گونه‌های دیگر نشان می‌دهد این سلاح بیشتر در درگیری میان خود لوری‌ها کاربرد دارد، هرچند احتمالا برای مقابله با شکارچیان و انگل‌ها نیز به کار می‌رود.
این جانور در فک پایین خود دندان‌هایی رو به جلو دارد که کنار هم ساختاری شانه‌مانند تشکیل می‌دهند. لوری تنبل از آنها برای نظافت بدن، خراشیدن پوست درختان و بیرون آوردن صمغ و همچنین انتقال زهر استفاده می‌کند.
زبان دومی زیر زبان اصلی‌اش قرار دارد که این دندان‌ها را تمیز می‌کند. درباره غذای لوری بانگکا اطلاعات اندکی وجود دارد، اما احتمالا حشرات، صمغ، شهد گل و بخش‌هایی از گیاهان را می‌خورد.
تخریب زیستگاه، تهدیدی برای بقای لوری تنبل بانگکا
رویترز نوشت بسیاری از لوری‌های شناسایی‌شده از خانه‌ها، باغ‌ها، مزارع و جاده‌ها نجات یافتند. تعدادی نیز به‌ویژه بر اثر تماس با سیم‌های برق به‌شدت آسیب دیده بودند و چند نمونه با وجود درمان جان باختند.
به گفته گلاو، در نهایت ۸۶ جانور پس از بهبودی در زیستگاه‌های طبیعی مناسب رها شدند.
استخراج قلع و پاک‌سازی جنگل‌ها برای گسترش کشت نخل روغنی از مهم‌ترین عوامل کاهش زیستگاه این گونه به شمار می‌روند.
گلاو حفاظت از جنگل‌های باقی‌مانده را اولویت اصلی دانست و خواستار بررسی‌های میدانی منظم برای تعیین پراکندگی و شمار لوری‌های بانگکا شد.
او تاکید کرد هر گونه حاصل میلیون‌ها سال تکامل و بخشی از شبکه پیچیده حیات است و انقراض لوری تنبل بانگکا به معنای از دست رفتن بخشی جایگزین‌ناپذیر از طبیعت خواهد بود.
