گلفنیوز در گزارشی مینویسد همزمان با ادامه مذاکرات ایران و آمریکا در عمان، حملات نظامی و پیامهای متناقض از تهران این پرسش را پررنگتر کرده که آیا واکنشهای جمهوری اسلامی از یک مرکز فرماندهی واحد هدایت میشود یا مراکز قدرت مختلف مسیرهای متفاوتی را دنبال میکنند.
همزمان با تشدید رویارویی نظامی میان آمریکا و جمهوری اسلامی، روزنامه گلفنیوز در گزارشی به بررسی ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا تهران همچنان از یک زنجیره فرماندهی واحد برخوردار است یا مراکز مختلف قدرت، مسیرهای متفاوتی را دنبال میکنند.
این گزارش میگوید مجموعهای از اقدامات متناقض دیپلماتیک و نظامی در روزهای اخیر، تردیدها درباره نحوه هدایت واکنش جمهوری اسلامی به بحران را افزایش داده است. از یک سو، مقامهای دیپلماتیک حکومت ایران در تلاش برای حفظ روند مذاکرات و کاهش تنش هستند و از سوی دیگر، فرماندهان نظامی با ادامه حملات، پیام متفاوتی ارسال میکنند.
به نوشته گلفنیوز، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، روز ۲۰ تیر در مسقط با مقامهای عمانی درباره حفظ ثبات منطقه و امنیت تنگه هرمز گفتوگو کرد. عمان در ماههای اخیر نقش اصلی میانجیگری میان تهران و واشینگتن را بر عهده داشته و همزمان تلاش کرده بیطرفی نظامی و اقتصادی خود را حفظ کند.
با این حال، تنها یک روز پس از این دیدار، گزارشهایی درباره حمله نیروهای نظامی جمهوری اسلامی به اهدافی در عمان منتشر شد؛ رخدادی که به نوشته گلفنیوز، این پرسش را تقویت کرد که آیا فعالیتهای دیپلماتیک و نظامی جمهوری اسلامی از یک مرکز واحد هدایت میشوند یا خیر.
ساختار چندلایه قدرت در جمهوری اسلامی
گلفنیوز مینویسد این تناقضها ریشه در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی دارد؛ ساختاری که در آن قدرت میان رهبر جمهوری اسلامی، مقامهای منتخب، سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی مختلف تقسیم شده است.
به نوشته این روزنامه، اگرچه وزارت امور خارجه مسئول مذاکرات است، سپاه پاسداران طی سالهای گذشته استقلال قابل توجهی در هدایت عملیاتهای منطقهای داشته و بارها سیاستهایی را دنبال کرده که تهاجمیتر از مواضع اعلامشده از سوی دولت بوده است.
گزارش میافزاید تحلیلگران معتقدند وجود این مراکز قدرت موازی، بهویژه در شرایط بحران، میتواند به صدور پیامهای متناقض از سوی حکومت ایران منجر شود و جمهوری اسلامی هیچگاه همانند یک ساختار کلاسیک با فرماندهی کاملاً متمرکز عمل نکرده است.
فرماندهیهای استانی سپاه
گلفنیوز در ادامه به تغییرات ساختاری سپاه پاسداران در سال ۱۳۸۷ اشاره میکند و مینویسد این نیرو به ۳۱ فرماندهی استانی تقسیم شد؛ فرماندهیهایی که به گونهای طراحی شدهاند که حتی بدون دریافت دستور مستقیم از تهران نیز بتوانند به عملیات ادامه دهند.
به نوشته این گزارش، هدف از این تغییرات آن بوده که حتی در صورت از میان رفتن رهبران ارشد، توان رزمی سپاه حفظ شود و عملیات نظامی متوقف نشود.
گزارش سپس به سناریوی مورد استفاده خود اشاره میکند که بر اساس آن، علی خامنهای در نخستین روز عملیات موسوم به «خشم حماسی» کشته شده و مجتبی خامنهای بدون حضور تصویری یا صوتی در رسانههای رسمی، تنها پیام «انتقام» را منتشر کرده است.
تنگه هرمز همچنان محور بحران
گلفنیوز تنگه هرمز را همچنان کانون اصلی بحران توصیف میکند و یادآور میشود که حدود یکپنجم نفت تجارتشده جهان از این آبراه عبور میکند.
این گزارش میگوید اگرچه مقامهای جمهوری اسلامی بارها تهدید به مختل کردن کشتیرانی در تنگه هرمز کردهاند، اما تاکنون ادعای بسته شدن کامل این مسیر بهطور مستقل تایید نشده است. آمریکا نیز همچنان تاکید دارد که تنگه هرمز باز است، هرچند رفتوآمد کشتیها با اختلال روبهرو شده و نهادهای بینالمللی دریایی همچنان وضعیت را زیر نظر دارند.
حمله به کشتی قبرسی و واکنش هند
در بخش دیگری از گزارش، گلفنیوز به حادثه کشتی باری «جیافاس گلکسی» با پرچم قبرس اشاره میکند.
به نوشته این روزنامه، در شبکههای اجتماعی ادعا شده این کشتی پس از عبور از مسیری که منابع ایرانی آن را «غیرمجاز» خواندهاند، هدف حمله [حکومت] ایران قرار گرفته است؛ ادعایی که هنوز از سوی مراجع بینالمللی دریایی بهطور مستقل تایید نشده است.
این گزارش میافزاید هند حمله به این کشتی را که ۱۱ شهروند هندی در آن حضور داشتند محکوم کرده و خواستار پایان یافتن حملات به کشتیهای تجاری و زیرساختهای غیرنظامی در منطقه شده است.
به نوشته گلفنیوز، آمریکا نیز بامداد یکشنبه در واکنش به حمله ایران به یک کشتی در تنگه هرمز که به آتشسوزی و تخلیه خدمه آن انجامید، حملات گستردهای را علیه اهدافی در ایران آغاز کرد.
گسترش بحران به کشورهای منطقه
این گزارش میگوید دامنه بحران اکنون از ایران و آمریکا فراتر رفته است.
به نوشته گلفنیوز، قطر، بحرین و شماری دیگر از کشورهای حوزه خلیج فارس از حملات یا رهگیری موشکها و پهپادها خبر دادهاند؛ رخدادهایی که موجب فعال شدن سامانههای پدافند هوایی و اختلال موقت در حریم هوایی این کشورها شده است.
این روزنامه همچنین مینویسد آمریکا به حملات خود علیه زیرساختهای نظامی جمهوری اسلامی و گروههای همپیمان آن ادامه داده و اعلام کرده است هدف این عملیاتها جلوگیری از حملات بیشتر علیه نیروها و متحدان آمریکاست.
چه کسی تصمیم میگیرد؟
به اعتقاد گلفنیوز، پرسش اصلی همچنان این است که آیا رهبران جمهوری اسلامی کنترل یکپارچهای بر ساختار نظامی کشور دارند یا نه.
این گزارش یادآور میشود که اگرچه رهبر جمهوری اسلامی بالاترین مقام تصمیمگیرنده است، اما کنترل عملیاتی میان ارتش، سپاه پاسداران، سازمانهای اطلاعاتی و نهادهای سیاسی تقسیم شده است.
گلفنیوز مینویسد بسیاری از تحلیلگران معتقدند بازسازی ساختار سپاه از سال ۱۳۸۷ با هدف تضمین ادامه عملیات نظامی حتی در صورت حذف رهبران ارشد انجام شده است.
ابهام درباره منشا پیامهای متناقض
این روزنامه در جمعبندی مینویسد پیامهای متناقض صادرشده از تهران لزوما به معنای نبود فرماندهی نیست، بلکه بیش از هر چیز پیچیدگی ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی را نشان میدهد.
به نوشته گلفنیوز، هنوز مشخص نیست که تحولات اخیر نتیجه ابهام راهبردی عمدی، رقابت میان مراکز مختلف قدرت یا ضعف در هماهنگی میان نهادهای حکومتی است. اما آنچه روشن است این است که دیپلماسی و تشدید عملیات نظامی بهطور همزمان در جریان است؛ وضعیتی که خطر محاسبه اشتباه را در منطقه افزایش میدهد، بهویژه در شرایطی که هر حادثهای در تنگه هرمز میتواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی گستردهای در سطح جهان داشته باشد.
گزارش سیبیاس: تهران حمله به کشتیهای تجاری را «اشتباه» خواند
گلفنیوز در پایان به گزارش شبکه سیبیاس نیز اشاره میکند که بر اساس آن، مقامهای ایرانی در گفتوگوهای غیرعلنی با مشاوران دونالد ترامپ، حملات اخیر به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را «اشتباه» توصیف کردهاند.
بر اساس این گزارش، مقامهای آمریکایی معتقدند این حملات از سوی یک جناح خاص در داخل جمهوری اسلامی انجام شده که قصد داشته روند مذاکرات تهران و واشینگتن را بر هم بزند.
به نوشته سیبیاس، کاخ سفید خواستار آن شده است که جمهوری اسلامی این اشتباه را بهطور علنی بپذیرد؛ زیرا دولت ترامپ آن را نقض آتشبس میداند.
گلفنیوز همچنین مینویسد دونالد ترامپ به تیم مذاکرهکننده آمریکا به ریاست جیدی ونس، جرد کوشنر و استیو ویتکاف دستور داده بود مذاکراتی را که از روز شنبه در مسقط آغاز شده، ادامه دهند.
همزمان با تشدید درگیری میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی، مقامهای دفاعی اسرائیل از آنچه «فاصله گرفتن اولویتهای راهبردی» واشینگتن و تلآویو در قبال ایران میدانند، ابراز نگرانی کردهاند. به گزارش روزنامه هاآرتص، این مقامها معتقدند دولت آمریکا در شرایط کنونی تمرکز خود را بر بازگشایی تنگه هرمز و حفاظت از کشتیرانی بینالمللی گذاشته، در حالی که از دید اسرائیل، برنامه هستهای ایران همچنان مهمترین تهدید راهبردی است.
هاآرتص به نقل از مقامهای دفاعی اسرائیل نوشت که واشینگتن در قبال پرونده هستهای ایران، همان میزان قاطعیتی را که برای بازگشایی تنگه هرمز و تضمین آزادی کشتیرانی نشان میدهد، از خود بروز نداده است؛ موضوعی که از نگاه ارتش اسرائیل اهمیت بسیار بیشتری دارد.
بر اساس این گزارش، همزمان [حکومت] ایران روند بازسازی برخی از تاسیسات هستهای آسیبدیده در حملات پیشین را آغاز کرده است؛ موضوعی که بر نگرانیهای دستگاه امنیتی اسرائیل افزوده است.
تلآویو: نه آمریکا و نه ایران خواهان جنگ فراگیر نیستند
به نوشته هاآرتص، ارزیابی غالب در ارتش اسرائیل و نهادهای امنیتی این کشور آن است که تنشهای محدود میان تهران و واشینگتن احتمالاً برای مدتی ادامه خواهد یافت، زیرا هیچیک از دو طرف تمایلی به بازگشت به یک جنگ تمامعیار ندارند.
یک منبع دفاعی اسرائیلی به این روزنامه گفت دو طرف ترجیح میدهند «درگیری را مدیریت کنند»؛ به این معنا که از طریق حملات پراکنده و درگیریهای کوتاهمدت، بدون ورود به جنگی گسترده مانند عملیاتهای اسرائیل و آمریکا علیه ایران در اوایل سال جاری میلادی، سطح تنش را کنترل کنند.
در همین چارچوب، ارتش اسرائیل اعلام کرده است که از زمان برقراری آتشبس ماه آوریل، سطح آمادگی نیروهای خود را در بالاترین حد حفظ کرده است. هاآرتص مینویسد نیروی هوایی اسرائیل همچنان در حالت آمادهباش کامل قرار دارد و هم برای ماموریتهای دفاعی و هم تهاجمی آماده است؛ بهویژه در سناریویی که ایران تصمیم بگیرد با شلیک موشک، اسرائیل را مستقیماً وارد رویارویی کنونی با آمریکا کند.
چرا جمهوری اسلامی تاکنون اسرائیل را هدف قرار نداده است؟
یکی از پرسشهای اصلی که به نوشته هاآرتص ذهن مقامهای اطلاعاتی اسرائیل را به خود مشغول کرده، این است که چرا جمهوری اسلامی تاکنون در پاسخ به حملات آمریکا، اسرائیل را هدف قرار نداده است.
ارزیابی ارتش اسرائیل این است که این رویکرد، تصمیمی حسابشده از سوی تهران است تا واکنش خود به حملات آمریکا را از سیاستش در قبال اسرائیل جدا نگه دارد.
مقامهای دفاعی اسرائیل به هاآرتص گفتهاند تا زمانی که اسرائیل بهطور آشکار در حملات آمریکا مشارکت نکند، جمهوری اسلامی ترجیح میدهد پاسخهای خود را صرفا متوجه اهداف و منافع آمریکا در خاورمیانه کند.
در عین حال، ارتش اسرائیل این خویشتنداری را ناشی از ضعف یا ناتوانی نظامی [حکومت] ایران نمیداند. به باور مقامهای اسرائیلی، تهران عامدانه توان نظامی خود را برای زمانی حفظ کرده که خود آن را مناسب بداند؛ از جمله در صورتی که بار دیگر درگیری گستردهای در جبهه لبنان آغاز شود.
هشدار درباره احتمال تغییر محاسبات تهران
هاآرتص مینویسد با وجود این ارزیابیها، مقامهای دفاعی اسرائیل هشدار دادهاند اگر فشار آمریکا بر جمهوری اسلامی به سطحی برسد که موجودیت حکومت را تهدید کند، تهران ممکن است محاسبات خود را تغییر دهد و مستقیما اسرائیل را وارد این رویارویی کند.
به نوشته این روزنامه، مقامهای ارشد دفاعی اسرائیل اتفاقنظر دارند که هرگونه حمله مستقیم [حکومت] ایران به اسرائیل، با پاسخ نظامی تلآویو روبهرو خواهد شد.
با این حال، برخی از این مقامها نسبت به میزان اثربخشی چنین پاسخی تردید دارند. به گفته چند مقام دفاعی که هاآرتص با آنها گفتوگو کرده، حتی یک حمله گسترده تلافیجویانه از سوی اسرائیل نیز ممکن است نتواند توازن راهبردی بلندمدت میان [حکومت] ایران و اسرائیل را به شکل اساسی تغییر دهد.
این گزارش در حالی منتشر میشود که درگیری میان آمریکا و جمهوری اسلامی در روزهای اخیر بر حفاظت از تنگه هرمز، حملات به اهداف نظامی ایران و امنیت کشتیرانی بینالمللی متمرکز بوده است؛ موضوعی که به نوشته هاآرتص، از نگاه مقامهای اسرائیلی با مهمترین اولویت امنیتی تلآویو، یعنی مهار برنامه هستهای ایران، فاصله گرفته است.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، از آغاز موج تازهای از حملات علیه اهداف جمهوری اسلامی خبر داده است؛ حملاتی که بر اساس گزارش مقامهای ایرانی و رسانههای داخلی، چندین استان و شماری از مناطق ساحلی، نظامی و صنعتی ایران را دربر گرفته است.
سنتکام اعلام کرد این عملیات از ساعت پنج بعدازظهر یکشنبه به وقت شرق آمریکا، برابر با نیمهشب دوشنبه به وقت ایران، به دستور دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا و فرمانده کل قوا، آغاز شده است. این فرماندهی هدف از حملات را «کاهش بیشتر توان جمهوری اسلامی برای حمله به دریانوردان غیرنظامی و کشتیهای تجاری در حال عبور از تنگه هرمز» و پاسخگو کردن نیروهای جمهوری اسلامی اعلام کرد.
یک مقام آمریکایی نیز به شبکه ایبیسی گفت دور تازه عملیات شامل حمله به سامانههای پدافند هوایی و شناورهای سپاه پاسداران در اطراف تنگه هرمز بوده است. به گفته او، هیچ نیروی آمریکایی در جریان این عملیات زخمی نشده است.
خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد سامانههای موشکی، پدافند هوایی و شناورهای نظامی سپاه پاسداران از اهداف حملات آمریکا بودهاند.
حملات گسترده در خوزستان
مقامهای استان خوزستان از حمله به دستکم هشت شهرستان خبر دادهاند. ولیالله حیاتی، معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان، به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت نقاطی در اهواز، امیدیه، ماهشهر، بهبهان، دزفول، اندیمشک، آبادان و اطراف شادگان هدف پرتابههای آمریکایی قرار گرفتهاند.
او گفت در اطراف اهواز دو نقطه هدف قرار گرفته و گزارشها درباره اصابت به فرودگاه اهواز صحت ندارد. به گفته حیاتی، یک نقطه در اندیمشک، مناطقی در بهبهان و دزفول، چهار نقطه در امیدیه و ماهشهر و همچنین نقاطی در آبادان و اطراف شادگان مورد اصابت قرار گرفتهاند.
معاون استاندار خوزستان افزود دستگاههای مسئول همچنان در حال بررسی خسارات احتمالی و ارزیابی مناطق آسیبدیدهاند و گزارشهای تکمیلی پس از پایان بررسیهای اولیه منتشر خواهد شد.
خبرگزاری مهر پیشتر به نقل از همین مقام گزارش داده بود که چهار نقطه در شهرستانهای امیدیه و ماهشهر ساعت یک و ۴۵ دقیقه بامداد هدف قرار گرفتهاند. این خبرگزاری همچنین از اصابت پرتابهها به نقاطی در بهبهان و دزفول و حمله به یک نقطه در اندیمشک خبر داده بود.
خبرگزاری ایسنا نیز گزارش داد مناطقی در اطراف اهواز، بهبهان، دزفول، امیدیه و ماهشهر هدف حملات آمریکا قرار گرفتهاند.
روزنامه هممیهن هم به نقل از گزارشهای محلی از وقوع انفجارهای شدید در برخی مناطق اهواز خبر داد. رسانههای داخلی همچنین از شنیده شدن شش انفجار در بندر خرمشهر گزارش دادهاند.
کانال «اخبار سپاه پاسداران» مدعی شد پایانه مرزی چذابه نیز هدف حمله آمریکا قرار گرفته است؛ با این حال، تا زمان انتشار این گزارش، منبع مستقل یا رسمی دیگری این خبر را تایید یا تکذیب نکرده بود.
همین کانال همچنین نوشت «ظاهرا» پایگاه چهارم شکاری دزفول هدف حملات آمریکا بوده و حملات همچنان ادامه داشته است. این ادعا نیز بهطور مستقل تایید نشده است.
در همین حال، کانال «سپاه سایبری پاسداران» از قطع برق در برخی مناطق بهبهان خبر داد. پیش از آن، گزارشهایی درباره حمله به مناطقی در این شهرستان منتشر شده بود.
انفجارها در هرمزگان و سواحل جنوبی
رسانههای حکومتی از شنیده شدن چندین انفجار در استان هرمزگان خبر دادهاند. خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران، گزارش داد صدای بیش از ۱۰ انفجار در سیریک و بندرعباس شنیده شده، هرچند محل دقیق انفجارها در آن زمان مشخص نبود.
کانال اخبار سپاه پاسداران نیز از شنیده شدن صدای شش انفجار در اطراف روستای طاهرویی در شهرستان سیریک خبر داد. خبرگزاری صداوسیما بعدتر با استناد به «گزارشهای اولیه» اعلام کرد یک دکل مخابراتی در اطراف این روستا هدف قرار گرفته است؛ دکلی که به گفته این رسانه، در حملات قبلی نیز آسیب دیده بود.
شبکه خبر صداوسیما از شنیده شدن چندین انفجار در جزیره قشم و پنج انفجار در جاسک خبر داد. این شبکه در گزارشی دیگر شمار انفجارهای شنیدهشده در جاسک را سه مورد اعلام کرده بود.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، نیز نوشت برخی منابع از شنیده شدن چند انفجار در محدوده قشم خبر دادهاند.
یک مقام استانداری هرمزگان به تسنیم گفت تا آن زمان هیچ تلفات جانی یا آسیبی به مناطق مسکونی در جریان حملات گزارش نشده است.
اسکاننیوز حملات این دور را گستردهتر از حملات قبلی توصیف کرد و نام قشم، سیریک، بندرعباس و جاسک را در میان مناطق هدف قرارگرفته آورد.
حملات و انفجارها در بوشهر و جنوبشرق ایران
خبرگزاری مهر از شنیده شدن صدای چندین انفجار در مناطقی از استان بوشهر، از جمله شهر بوشهر و کنگان، خبر داد. این خبرگزاری تاکید کرد که در آن زمان هیچ مرجع رسمی جزئیاتی درباره منشأ انفجارها یا میزان خسارات احتمالی منتشر نکرده بود.
کانال «رویداد ۲۴» نیز از شنیده شدن صدای انفجارهای شدید در کنگان و چابهار خبر داد. خبرگزاری مهر همچنین گزارش داد صداهای انفجار در جنوبشرق ایران، از جمله چابهار، شنیده شده است، اما مقامهای رسمی هنوز درباره منشأ آنها توضیحی ندادهاند.
اسکاننیوز در فهرست خود از مناطق هدف، بوشهر، قشم، جاسک، سیریک، بندرعباس و همچنین بندر ماهشهر، بهبهان، اندیمشک، دزفول، اهواز، آبادان و خرمشهر نام برد.
اصابت پرتابهها در خنداب
در استان مرکزی نیز گزارشهایی از وقوع دو انفجار در اطراف شهرستان خنداب منتشر شد. این انفجارها بنا بر گزارشهای محلی در حوالی کوههای این منطقه رخ دادهاند.
معاون استانداری مرکزی بعدتر به خبرگزاری فارس گفت صدای انفجار مربوط به اصابت پرتابههای «دشمن» به محدودهای خارج از شهر خنداب بوده است.
خنداب به دلیل استقرار راکتور آب سنگین اراک، که اکنون با نام راکتور خنداب شناخته میشود، از مناطق حساس ایران به شمار میرود. با این حال، در گزارشهای منتشرشده اشارهای به هدف قرار گرفتن این تاسیسات نشده است.
فعال شدن پدافند و شنیده شدن صدای جنگنده
کانال «رویداد ۲۴» با انتشار ویدیویی مدعی شد سامانه پدافند هوایی در کرمانشاه فعال شده است. همین رسانه همچنین از شنیده شدن صدای جنگنده در آسمان اصفهان خبر داد.
تا زمان انتشار این گزارش، مقامهای رسمی درباره هدف قرار گرفتن مناطقی در کرمانشاه یا اصفهان توضیحی نداده بودند.
ادامه تنش در تنگه هرمز
همزمان با حملات، باراک راوید، خبرنگار اکسیوس، به نقل از سخنگوی سنتکام گزارش داد نیروهای سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در حال عبور از تنگه هرمز شلیک کردهاند.
این سخنگو گفت هواپیماهای آمریکایی یک موشک کروز و یک پهپاد تهاجمی انتحاری را رهگیری کردهاند.
اکسیوس همچنین به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد طی ۲۴ ساعت گذشته حدود ۲۰ کشتی تجاری با هماهنگی ارتش آمریکا از تنگه هرمز عبور کردهاند و چندین کشتی دیگر نیز بدون هماهنگی با نیروهای آمریکایی از این آبراه گذشتهاند.
در سوی مقابل، علی عظمایی، فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران، گفت همه شناورهای «فرامنطقهای و بیگانه» در تنگه هرمز بهطور مستمر زیر نظر هستند و گشتهای دریایی و هوایی سپاه در صورت لزوم به آنها اخطار میدهند وارد آبهای سرزمینی ایران نشوند.
او تاکید کرد تاکنون هیچ شناور خارجی موفق به ورود به آبهای سرزمینی ایران نشده است.
محکومیت حملات از سوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی
وزارت خارجه جمهوری اسلامی در بیانیهای حملات ۲۴ ساعت گذشته آمریکا را «تجاوزکارانه» و ناقض منشور ملل متحد توصیف کرد.
در این بیانیه آمده است که حملات آمریکا «همه تلاشهای چند ماهه اخیر برای کاهش تنش و برقراری آرامش در غرب آسیا» را بینتیجه کرده است.
وزارت خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد در حالی که تنها ۲۵ روز از امضای تفاهم پایان جنگ گذشته، آمریکا تقریبا همه اجزای توافق را نقض کرده و با حمله به زیرساختهای حملونقل، قایقهای ماهیگیری، لنجهای باربری و ساختمانهای هواشناسی مرتکب «جنایت جنگی» شده است.
این بیانیه آمریکا را متهم کرد که با دخالت در روند اجرای ترتیبات مورد نظر ایران در تنگه هرمز، موجب بازگشت ناامنی و اخلال در کشتیرانی تجاری شده است. در این بیانیه به حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری اشارهای نشده بود.
وزارت خارجه جمهوری اسلامی همچنین به کشورهای عربی هشدار داد هرگونه پایگاه یا مبدأیی که از آن برای حمله به ایران استفاده شود، «هدف مشروع ضربات دفاعی» تهران خواهد بود.
واکنشها و پیامدهای اقتصادی
همزمان با تشدید درگیریها، قیمت نفت برنت در آغاز معاملات بیش از سه درصد افزایش یافت و به حدود ۷۸ دلار و ۵۰ سنت در هر بشکه رسید.
این افزایش در شرایطی رخ داده است که حملات متقابل در اطراف تنگه هرمز و تهدید علیه کشتیرانی تجاری، نگرانیها درباره اختلال در صادرات نفت و گاز از خلیج فارس را افزایش داده است.
در واکنشی جداگانه، زینب سلیمانی، دختر قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه، در پیامی خطاب به ترامپ نوشت که «خواب راحت» از او گرفته خواهد شد و «مرگ راحت» را آرزو خواهد کرد.
چشمانداز «نه جنگ، نه صلح»
محمد قائدی، مدرس روابط بینالملل، در تحلیلی درباره دور تازه حملات به ایراناینترنشنال گفت تقابل تهران و واشینگتن را میتوان «جنگ ارادهها» توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن هر دو طرف میخواهند نشان دهند در برابر فشار عقبنشینی نمیکنند، اما همزمان از ورود به جنگی تمامعیار پرهیز دارند.
به گفته او، محتملترین سناریو ادامه همزمان حملات و مذاکرات است و جمهوری اسلامی ممکن است خود را برای وضعیتی طولانی از «نه جنگ، نه صلح» آماده کند.
با ادامه ارزیابی خسارات در استانهای مختلف، هنوز آمار رسمی و جامعی درباره تلفات انسانی یا میزان آسیب به زیرساختها منتشر نشده است. بسیاری از گزارشهای اولیه نیز بر شنیده شدن صدای انفجار یا اصابت پرتابهها استوار است و هنوز بهطور مستقل قابل تایید نیست.
در حالی که درگیری نظامی میان آمریکا و جمهوری اسلامی وارد مرحله تازهای شده است، مقامهای اسرائیلی اعلام کردهاند تلآویو تحولات را «از نزدیک» زیر نظر دارد، اما در حال حاضر بهطور مستقیم در این رویارویی مشارکت ندارد.
به گزارش یدیعوت آحرونوت، یک مقام اسرائیلی شامگاه یکشنبه گفت: «فعلاً خارج از این درگیری هستیم، اما ممکن است این وضعیت تغییر کند.»
به گفته این مقام، ارزیابی دستگاههای امنیتی اسرائیل این است که جمهوری اسلامی در مقطع کنونی تمایلی به حمله به اسرائیل ندارد، زیرا میداند چنین اقدامی میتواند بار دیگر جنگی گسترده با اسرائیل را شعلهور کرده و چرخه تشدید تنش را از کنترل خارج کند.
این مقام افزود اگر [حکومت] ایران اهداف یا شهروندان اسرائیلی را هدف قرار دهد، شرایط بهسرعت تغییر خواهد کرد. به گفته او، اسرائیل تنها در دو حالت وارد این درگیری خواهد شد: اگر واشینگتن چنین درخواستی مطرح کند یا اگر جمهوری اسلامی با حمله مستقیم، اسرائیل را وارد جنگ کند.
به نوشته یدیعوت آحرونوت، در پی ادعای جمهوری اسلامی مبنی بر کشته شدن شش سرباز آمریکایی در کویت به دست سپاه پاسداران، مقامهای اسرائیلی احتمال میدهند طی ساعات آینده دور تازهای از تشدید درگیری میان تهران و واشینگتن رخ دهد، هرچند همچنان بر این باورند که اسرائیل فعلا خارج از این رویارویی باقی خواهد ماند.
گزارش درباره طرح ترور ترامپ در ترکیه
این روزنامه همچنین گزارش داد اطلاعاتی که یک سرویس اطلاعاتی «دوست» در اختیار آمریکا قرار داده، از وجود برنامهای مشخص برای ترور ترامپ در خاک ترکیه حکایت داشته است.
بر اساس این گزارش، این اطلاعات شامل اظهارات مقامهای ارشد جمهوری اسلامی نیز بوده که گفتهاند چنین فرصتی برای ترور رییسجمهوری آمریکا دیگر تکرار نخواهد شد.
به دنبال دریافت این اطلاعات، سرویس مخفی آمریکا تصمیم گرفت ترامپ را با هواپیمای اصلی «ایرفورس وان» که به سامانههای دفاع هوایی مجهز است، از آنکارا خارج کند. یدیعوت آحرونوت مینویسد هواپیمای اهدایی قطر به رییسجمهوری آمریکا فاقد چنین سامانههایی است.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، قصد دارد در مراسم خاکسپاری لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه آمریکا، در ایالت کارولینای جنوبی شرکت کند و همزمان با ترامپ نیز دیدار داشته باشد. با این حال، هنوز زمان برگزاری مراسم و انجام احتمالی این دیدار مشخص نیست.
جزئیات عبور نفتکشها از تنگه هرمز
یدیعوت آحرونوت به نقل از نیویورکتایمز نوشت طی دو ماه گذشته و در چارچوب توافقی محرمانه با نیروی دریایی آمریکا، نفتکشهای تجاری هنگام عبور از تنگه هرمز فرستندههای موقعیتیاب خود را خاموش میکردند تا از شناسایی توسط جمهوری اسلامی جلوگیری شود.
بر اساس این گزارش، ارتش آمریکا برای این کشتیها پوشش هوایی محدودی فراهم میکرد و ناوهای آمریکایی از طریق بیسیم به آنها دستور میدادند در نزدیکی سواحل عمان، دورتر از سواحل ایران، حرکت کنند.
به نوشته نیویورکتایمز، این سازوکار در فاصله ماههای مه و ژوئن و همزمان با آتشبس شکننده میان تهران و واشینگتن، باعث افزایش تدریجی شمار کشتیهای عبوری از تنگه هرمز شد.
اما به گزارش این روزنامه،تفاهمنامهای که ماه گذشته میلادی میان آمریکا و جمهوری اسلامی امضا شد، به دلیل بندهایی که به تهران اختیارات رسمی در تنگه هرمز میداد و نیز ابهام در برخی مفاد آن، به این سازوکار پایان داد.
در حالی که ترامپ پس از امضای این تفاهمنامه در شبکههای اجتماعی نوشت: «کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید»، منتقدان معتقدند این توافق عملا به ادعای جمهوری اسلامی درباره کنترل تنگه هرمز مشروعیت بخشیده است.
ایران در پی کنترل بیشتر بر تنگه هرمز
بر اساس این گزارش، حملات جمهوری اسلامی به کشتیهای تجاری اندکی پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، عملا به بسته شدن تنگه هرمز منجر شد.
پس از برقراری آتشبس غیررسمی میان تهران و واشینگتن در اوایل آوریل، برخی نفتکشها مسیر جنوبیتر تنگه را برای عبور انتخاب کردند؛ مسیری که فاصله بیشتری با سواحل ایران داشت.
یدیعوت آحرونوت مینویسد جمهوری اسلامی اکنون با حملات هفته گذشته تلاش میکند کشتیها را وادار کند از آبهای سرزمینی ایران در بخش شمالی تنگه عبور کنند؛ جایی که تهران میتواند مدعی دریافت عوارض یا حق عبور شود.
به گفته ارتش آمریکا، نیروهای جمهوری اسلامی روز سهشنبه سه کشتی را در مسیر جنوبی هدف حمله قرار دادند و در پی آن، ترامپ دستور حملات هوایی به ایران را صادر کرد.
تنشها در پایان هفته نیز افزایش یافت؛ زمانی که نیروی دریایی سپاه اعلام کرد به یک کشتی دیگر در تنگه هرمز شلیک کرده و این آبراه را «تا پایان مداخله آمریکا در منطقه» خواهد بست.
در مقابل، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد در پاسخ به این اقدام، حدود ۱۴۰ هدف نظامی در ایران را هدف قرار داده است. با این حملات، شمار اهدافی که آمریکا طی یک هفته گذشته در ایران بمباران کرده، به ۳۱۰ هدف رسیده است.
افزایش دوباره قیمت انرژی
این گزارش میافزاید پس از آنکه ترامپ اعلام کرد توافق امضاشده با جمهوری اسلامی در ماه ژوئن «دیگر وجود ندارد»، نگرانیها درباره بازگشت جنگی تمامعیار افزایش یافته و همین موضوع بار دیگر موجب رشد قیمت جهانی انرژی شده است.
پیش از آغاز جنگ، حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. به نوشته یدیعوت آحرونوت، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی پس از آغاز جنگ با حمله به کشتیهای تجاری و مینگذاری دریایی، عبور و مرور از این آبراه را تقریباً متوقف کرد و تنها به کشتیهایی که مبالغ قابل توجهی پرداخت میکردند، اجازه عبور امن در امتداد سواحل ایران داده میشد.
ژنرال بازنشسته فرانک مککنزی، فرمانده پیشین سنتکام، روز یکشنبه در گفتوگو با برنامه «Face the Nation» شبکه سیبیاس گفت ایالات متحده نهتنها توانایی حفظ آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را دارد، بلکه در صورت صدور دستور، قادر است کنترل جزیره خارک را نیز در دست بگیرد.
او گفت: «این کاری است که باید به آن فکر کنیم، زیرا در اختیار داشتن بخشی از خاک ایران میتواند عامل مهمی در مذاکرات آینده با [حکومت] ایران باشد.»
نشریه نیوزویک ضمن بازتاب این اظهارات نوشته، این موضع در شرایطی مطرح شد که آمریکا بامداد یکشنبه در واکنش به حمله جمهوری اسلامی به یک کشتی تجاری با پرچم قبرس در تنگه هرمز، حدود ۱۴۰ هدف نظامی در ایران را هدف حملات هوایی قرار داد. بر اساس اعلام سنتکام، این حملات مواضع پرتاب موشک و پهپاد، انبارهای مهمات و دیگر زیرساختهای نظامی ایران را هدف گرفته است.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، پس از این عملیات گفت: «ایران انتخاب بدی کرد و حالا بهای آن را میپردازد.»
در مقابل، جمهوری اسلامی اعلام کرد اهداف مرتبط با آمریکا را در اردن، قطر، کویت، بحرین و عمان هدف حملات تلافیجویانه قرار داده است. همزمان، کشورهای حوزه خلیج فارس از فعال شدن سامانههای پدافند هوایی و رهگیری پرتابههای ورودی خبر دادند.
این تحولات بار دیگر اهمیت تنگه هرمز را در کانون توجه قرار داده است. پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی از این آبراه عبور میکرد. حکومت ایران اعلام کرده است که تنگه هرمز «تا اطلاع ثانوی» بسته خواهد ماند، اما سنتکام تاکید کرده این تنگه یک آبراه بینالمللی است و نیروهای آمریکایی آماده حفظ جریان کشتیرانی در آن هستند.
مککنزی در ادامه گفت ارتش آمریکا از نظر نظامی توانایی تصرف خارک را دارد، هرچند این عملیات مستلزم ورود ناوهای جنگی به آبراههای باریک خلیج فارس است.
او افزود: «نیروی دریایی آمریکا معمولاً علاقهای به چنین عملیاتی ندارد، اما در انجام آن بسیار توانمند است و اگر لازم باشد، میتواند آن را با موفقیت انجام دهد.»
فرمانده پیشین سنتکام همچنین استدلال کرد که اصل بنیادین راهبرد جمهوری اسلامی «حفظ نظام» است و اگر آمریکا بخواهد از تهران امتیاز بگیرد، باید مستقیماً حکومت را تحت فشاری قرار دهد که حتی موجودیت آن را تهدید کند. به گفته او، ایالات متحده چنین تواناییهایی را در اختیار دارد، اگر رییسجمهوری تصمیم به استفاده از آنها بگیرد.
جزیره خارک که در سواحل جنوبی ایران قرار دارد، مهمترین پایانه صادرات نفت کشور محسوب میشود. تاسیسات آبعمیق این جزیره امکان بارگیری نفتکشهای بسیار بزرگ را فراهم میکند و به همین دلیل یکی از ارزشمندترین داراییهای راهبردی اقتصاد ایران به شمار میرود.
نیوزویک مینویسد همین اهمیت اقتصادی باعث شده است خارک به یکی از محورهای اصلی بحث درباره نحوه افزایش فشار بر تهران تبدیل شود. حامیان رویکرد سختگیرانه معتقدند کنترل یا از کار انداختن این جزیره میتواند مستقیماً شریان درآمدهای نفتی جمهوری اسلامی را هدف قرار دهد و همزمان اهرم مهمی برای واشینگتن در مذاکرات آینده ایجاد کند.
این ایده پیشینهای طولانی در مواضع دونالد ترامپ دارد. او در سال ۱۹۸۸، هنگام معرفی کتاب «هنر معامله»، به روزنامه گاردین گفته بود اگر [حکومت] ایران به نیروها یا منافع آمریکا حمله کند، «خارک را تصرف خواهد کرد.»
ترامپ در جریان درگیریهای اخیر نیز بارها از جزیره خارک بهعنوان «جواهر تاج ایران» نام برده و تهدید کرده است در صورت ادامه حملات [حکومت] ایران به کشتیرانی در تنگه هرمز، زیرساختهای نفتی این کشور را هدف قرار خواهد داد. او همچنین اوایل امسال بخشهایی از یک مصاحبه تلویزیونی قدیمی خود را دوباره منتشر کرد و آن را نشانه ثبات دیدگاهش درباره ایران طی چند دهه گذشته دانست.
با این حال، پیشنهاد تصرف خارک با مخالفت شماری از مقامها و کارشناسان آمریکایی نیز روبهرو است. به نوشته نیوزویک، حامیان این طرح، از جمله لیندسی گراهام، سناتور فقید آمریکا، معتقد بودند کنترل این جزیره میتواند با تهدید یکی از اصلیترین منابع درآمد نفتی ایران، توان مالی تهران را تضعیف و قدرت چانهزنی آمریکا را افزایش دهد.
در مقابل، منتقدان هشدار دادهاند که اشغال خارک نیروهای آمریکایی را در معرض حملات مداوم موشکی و پهپادی [حکومت] ایران از خاک اصلی این کشور قرار خواهد داد.
جو کنت، رییس پیشین مرکز ملی مبارزه با تروریسم آمریکا، پیشتر هشدار داده بود استقرار نیروهای آمریکایی در خارک ممکن است آنها را عملاً به گروگان تبدیل کند، زیرا [حکومت] ایران قادر خواهد بود بهطور مستمر مواضع آمریکا در این جزیره را هدف قرار دهد.
مقامهای جمهوری اسلامی نیز هشدار دادهاند هرگونه تلاش برای تصرف یا اشغال جزیره خارک با پاسخ شدید تهران روبهرو خواهد شد و خطر گسترش بیشتر جنگ را افزایش خواهد داد.
نیوزویک در پایان مینویسد با ادامه تبادل حملات میان جمهوری اسلامی و آمریکا، تهدید علیه کشتیرانی تجاری و اختلاف دو طرف بر سر کنترل تنگه هرمز، این پرسش که آیا واشینگتن باید مهمترین مرکز صادرات نفت ایران را هدف قرار دهد، اکنون بیش از هر زمان دیگری به یکی از محورهای اصلی بحثهای سیاستگذاری در آمریکا تبدیل شده است.
