روحالله رحیمپور، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی، به ایراناینترنشنال گفت جمهوری اسلامی پس از جنگ بر اساس تفاهمنامه متعهد شده نه جنگی علیه اسرائیل آغاز کند و نه از زبان زور و تهدید علیه اسرائیل استفاده کند.
او این وضعیت را یک «عقبنشینی ایدئولوژیک» برای جمهوری اسلامی توصیف کرد.
سوانسون، که نزدیک به دو دهه در وزارت خارجه آمریکا فعالیت کرده و آخرین سمت او مدیریت پرونده ایران در شورای امنیت ملی بوده است، گفت جمهوری اسلامی در ابتدای سال ۲۰۲۵ با ضعف کمسابقهای روبهرو بود. به گفته او، [حکومت] ایران پس از درگیری مستقیم با اسرائیل، تضعیف شبکه نیروهای نیابتی، بحرانهای شدید اقتصادی و زیستمحیطی و اعتراضهای گسترده داخلی، آمادگی بیشتری برای پذیرش توافقی حتی سختگیرانهتر از برجام داشت.
او معتقد است آغاز جنگ ۱۲ روزه در سال ۲۰۲۵ این شرایط را تغییر داد و باعث شد اهرم فشار آمریکا به تدریج کاهش یابد. به گفته سوانسون، پس از جنگ، تهران بیش از آنکه به توافق بیندیشد، خود را برای دور بعدی درگیری آماده کرد و احتمال دستیابی به یک توافق واقعی بهطور چشمگیری کاهش یافت.
سوانسون همچنین نقش بنیامین نتانیاهو را در شکلگیری این وضعیت تعیینکننده دانست و گفت نخستوزیر اسرائیل سالها به دنبال جنگ با [حکومت] ایران بوده است. او افزود دولتهای جورج بوش، باراک اوباما و جو بایدن همواره با حمایت از چنین جنگی مخالفت کردند، اما «تفاوت اساسی این بود که ترامپ به اسرائیل پاسخ مثبت داد.» به گفته او، اگر ترامپ در کاخ سفید نبود، جنگهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هرگز در این ابعاد رخ نمیداد و رفتار نتانیاهو بسیاری از روابط آمریکا در منطقه را نیز تخریب کرد.
این مقام پیشین آمریکایی همچنین گفت جنگ غزه روند عادیسازی روابط اسرائیل و عربستان را متوقف کرد و همزمان کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس را به سمت کاهش تنش با حکومت ایران سوق داد. او افزود تجربه خروج آمریکا از برجام و حملات بعدی [حکومت] ایران به زیرساختهای نفتی منطقه، این برداشت را در میان کشورهای عربی ایجاد کرد که واشینگتن در زمان بحران امنیت آنها را آنگونه که انتظار داشتند تضمین نخواهد کرد. به گفته او، در جنگ اخیر نیز حضور پایگاههای آمریکا در کشورهای خلیج فارس بیش از آنکه عامل بازدارندگی باشد، آنها را به هدف حملات ایران تبدیل کرد.
سوانسون درباره آینده مذاکرات نیز ابراز بدبینی کرد و گفت بعید است توافق جامع مرحله دوم که در یادداشت تفاهم میان تهران و واشینگتن پیشبینی شده، عملی شود. او تاکید کرد بازگشت به شرایط برجام دیگر ممکن نیست، زیرا برنامه هستهای ایران از نظر فنی پیشرفت چشمگیری کرده و حتی در صورت پذیرش همه خواستههای آمریکا، زمان لازم برای دستیابی احتمالی ایران به سلاح هستهای به مراتب کوتاهتر از دوران اجرای برجام خواهد بود. او همچنین گفت ایران اکنون سانتریفیوژهایی بسیار پیشرفتهتر در اختیار دارد و دانش فنی بهدستآمده دیگر قابل بازگرداندن نیست.
به گفته سوانسون، احیای برجام در سال ۲۰۲۱ نیز امکانپذیر بود، اما هم دولت بایدن و هم جمهوری اسلامی فرصت را از دست دادند. او گفت دولت بایدن در آغاز کار برای بازگشت به توافق تعلل کرد و در مقابل، رهبر وقت جمهوری اسلامی نیز به دلیل انتخابات ریاستجمهوری ایران، حاضر نشد به دولت حسن روحانی اجازه دستیابی به توافق را بدهد. در ادامه نیز جنگ اوکراین، اعتراضهای سراسری و پیشرفت برنامه هستهای، امکان احیای برجام را از میان برد.
او در بخش دیگری از این گفتوگو گفت سیاست «فشار حداکثری» ترامپ و خروج از برجام، تحریمها را پیچیدهتر کرد، اما در نهایت باعث نشد صادرات نفت ایران متوقف شود. به گفته او، تهران با دور زدن تحریمها صادرات نفت خود را عمدتاً به چین ادامه داد و اکنون نیز بر اساس توافق سال ۲۰۲۶ میتواند بار دیگر نفت خود را بدون محدودیتهای گذشته به بازارهای جهانی، از جمله مشتریان سنتی مانند ژاپن، کره جنوبی و هند، عرضه کند.
سوانسون همچنین گفت بیاعتمادی میان تهران و واشینگتن اکنون بیش از هر زمان دیگری است و برخلاف دوران مذاکرات برجام، دیگر ارادهای برای غلبه بر این بیاعتمادی وجود ندارد. او افزود پس از کشته شدن علی خامنهای، ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی نیز پیچیدهتر شده و تصمیمها اکنون بهصورت جمعی و با مشارکت چند مقام ارشد، از جمله سپاه پاسداران، محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی، اتخاذ میشود؛ موضوعی که رسیدن به توافق را دشوارتر کرده است.
سوانسون در پایان نتیجه گرفت که هرچند تمایل ترامپ برای پایان دادن به جنگ قابل درک است، اما شرایط یادداشت تفاهم کنونی «بسیار نامطلوب» است و بیش از هر چیز، شکست راهبرد جنگ را آشکار میکند.
نشریه فوربس در تحلیلی به قلم ایلان برمن نوشت که اگرچه کاخ سفید توافق ۱۴ مادهای با جمهوری اسلامی را گامی برای حل پایدار بحران هستهای ایران میداند، اما این توافق تنها بخشی از تهدید را هدف قرار داده و ممکن است مسیر دیگری برای دستیابی تهران به سلاح هستهای را باز بگذارد.
برمن مینویسد تمرکز اصلی مذاکرات آمریکا تاکنون بر برنامه غنیسازی اورانیوم ایران بوده است؛ مسیری که بیشترین توجه رسانهها و دیپلماتها را به خود جلب کرده است. با این حال، به گفته او، جمهوری اسلامی همزمان توانایی فنی بهرهگیری از مسیر دوم، یعنی بازفرآوری پلوتونیوم، را نیز در اختیار دارد و سابقه طولانی پنهانکاری در برنامه هستهایاش نشان میدهد در صورت فراهم شدن فرصت، از این گزینه نیز استفاده خواهد کرد.
به نوشته فوربس، محور این نگرانی نیروگاه هستهای بوشهر است؛ تاسیساتی که از اواسط دهه ۱۹۹۰ با همکاری شرکت دولتی روساتم روسیه ساخته شد. این مقاله میگوید روسیه علاوه بر ساخت نیروگاه، سالها آن را اداره کرد و در نهایت زیرساخت فنی لازم برای توسعه برنامه هستهای ایران را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داد.
این تحلیل با استناد به ارزیابی هنری سوکولسکی، رییس «مرکز آموزش سیاست منع گسترش سلاحهای هستهای»، مینویسد نیروگاه بوشهر پس از سه دهه فعالیت اکنون حجم قابل توجهی سوخت مصرفشده تولید کرده است. به گفته سوکولسکی، ایران احتمالاً حدود دو هزار و ۱۰۰ کیلوگرم پلوتونیوم قابل استفاده در سلاح در اختیار دارد؛ مقداری که از نظر تئوریک برای ساخت بیش از ۲۰۰ بمب هستهای کافی است.
برمن در ادامه مینویسد از نظر فنی، تبدیل پلوتونیوم به هسته یک بمب هستهای تفاوت بنیادینی با تبدیل اورانیوم غنیشده به سلاح ندارد. هر دو فرایند شامل تبدیل ماده شکافتپذیر به فلز، قالبگیری و ماشینکاری آن است. به گفته سوکولسکی، تفاوت اصلی در این است که پلوتونیوم از طریق بازفرآوری شیمیایی آماده استفاده نظامی میشود؛ فرایندی که میتواند بهصورت مخفیانه و در مقیاس محدود انجام شود. او همچنین برآورد میکند که پس از دسترسی به ماده شکافتپذیر، تبدیل آن به اجزای لازم برای یک بمب تنها چند هفته زمان نیاز دارد.
به نوشته فوربس، تفاوت مهم دیگر در دسترسی به این مواد است. این مقاله میگوید بخش قابل توجهی از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، از جمله حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحاتی، پس از حملات سال گذشته آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی، نابود، پراکنده یا به اعماق زمین منتقل شده است. اما ذخایر پلوتونیوم همچنان در استخرهای نگهداری سوخت مصرفشده نیروگاه بوشهر قرار دارد و در صورت تصمیم حکومت، دسترسی به آن آسانتر خواهد بود.
برمن این وضعیت را نه یک نگرانی فرضی، بلکه «ضعف ساختاری» یادداشت تفاهم دولت ترامپ توصیف میکند. به نوشته او، همانگونه که توافق هستهای سال ۲۰۱۵ دولت باراک اوباما بهطور عمده بر غنیسازی اورانیوم تمرکز داشت، توافق جدید نیز ممکن است مسیر پلوتونیوم را نادیده بگیرد و در نتیجه، جمهوری اسلامی همچنان امکان ساخت یک «بمب در زیرزمین» را برای خود حفظ کند.
این تحلیل در پایان چند پیشنهاد برای جلوگیری از چنین سناریویی ارائه میدهد. به گفته سوکولسکی، فعالیتهای مرتبط با پلوتونیوم در بوشهر باید با سامانههای نظارتی «تقریباً لحظهای» و فراتر از شیوه کنونی آژانس بینالمللی انرژی اتمی زیر نظر گرفته شود. او همچنین پیشنهاد میکند سوخت مصرفشده از اختیار جمهوری اسلامی خارج شود تا متخصصان هستهای ایران به مواد اولیه لازم برای بازفرآوری پلوتونیوم دسترسی نداشته باشند. به اعتقاد او، طرحهای توسعه بیشتر نیروگاه بوشهر نیز باید متوقف شود تا حجم ذخایر پلوتونیوم افزایش نیابد.
برمن در پایان نتیجه میگیرد که جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته سرمایهگذاری گستردهای برای دستیابی به توانایی هستهای انجام داده و از این رو، اگر هدف واشینگتن جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای است، سیاست آمریکا باید همه مسیرهای بالقوه ساخت بمب، نه فقط غنیسازی اورانیوم، را مسدود کند.
