اندیمشک؛ بحران درمانی فراتر از یک بیمارستان

آسیب واردشده به بیمارستان امام علی، تنها بیمارستان اصلی این شهرستان، باعث شد بخشی از خدمات درمانی از جمله اتاق عمل و زایشگاه از مدار خدمت‌رسانی خارج شود و بیماران برای دریافت خدمات تخصصی به دزفول یا حتی اهواز ارجاع داده شوند.

اختلال در خدمات بیمارستان امام علی تنها یک مشکل درمانی برای اندیمشک نیست. در شهری که تمام ظرفیت بستری و درمان تخصصی آن به یک بیمارستان وابسته است، هر آسیب به این مرکز مستقیما بر دسترسی شهروندان به خدمات سلامت اثر می‌گذارد.

همین مساله باعث می‌شود ماجرای اندیمشک فراتر از یک خبر محلی قابل بررسی باشد زیرا دو چالش مزمن نظام سلامت ایران را به‌صورت هم‌زمان نمایان می‌کند: کمبود زیرساخت‌های درمانی از یک سو و کمبود نیروی انسانی متخصص از سوی دیگر.

سال‌هاست که کارشناسان حوزه سلامت نسبت به پیامدهای این دو بحران هشدار می‌دهند، اما در شرایط بحران، آثار آنها با وضوح بیشتری آشکار می‌شود.

جنگ و تشدید محدودیت‌های نظام درمان

پیش از آنکه موج انفجار و آسیب‌های ناشی از آن بخشی از ظرفیت بیمارستان امام علی را از دسترس خارج کند، اندیمشک هم مانند بسیاری از شهرهای کشور با محدودیت ظرفیت درمانی مواجه بود.

این شهرستان با جمعیتی نزدیک به ۲۰۰ هزار نفر تنها ۱۳۳ تخت بیمارستانی در اختیار دارد. به عبارت دیگر، هر تخت بیمارستانی باید پاسخگوی حدود ۱۵۰۰ نفر باشد.

در ایران به‌طور متوسط هر تخت بیمارستانی برای حدود ۵۹۰ نفر است. عددی که در کشورهای توسعه یافته برای هر ۲۲۰ نفر یک تخت است.

این ارقام نشان می‌دهد سرانه تخت بیمارستانی در اندیمشک فاصله قابل توجهی با میانگین کشور دارد و شکاف آن با استانداردهای کشورهای توسعه‌یافته بسیار بیشتر است. در چنین شرایطی، حتی پیش از وقوع هر بحران، ظرفیت درمانی شهر تحت فشار قرار دارد.

با این حال، مساله تنها به تعداد تخت‌های بیمارستانی محدود نمی‌شود. کارشناسان حوزه سلامت سال‌هاست نسبت به فرسودگی زیرساخت‌های درمانی کشور هشدار می‌دهند.

براساس گزارش‌های منتشرشده، بخش قابل توجهی از بیمارستان‌های ایران عمر بالایی دارند و بسیاری از آنها با مشکلاتی مانند فرسودگی ساختمان‌ها، کمبود تجهیزات به‌روز، محدودیت منابع مالی و چالش‌های مدیریتی روبه‌رو هستند.

در چنین شرایطی، هر حادثه یا آسیب فیزیکی می‌تواند بخشی از ظرفیت درمانی یک منطقه را برای مدت طولانی از دسترس خارج کند. بر اساس مطالعات انجام شده، بیش از ۳۰ درصد از هزینه‌های هر تخت بیمارستانی صرف تامین تجهیزات و اقلام پزشکی می‌شود.

100%

شهری بدون بیمارستان

در بسیاری از شهرهای بزرگ، تعطیلی یا اختلال در یک مرکز درمانی با توزیع بیماران میان چند بیمارستان دیگر جبران می‌شود. اما در اندیمشک شرایط متفاوت است.

با از مدار خارج شدن بخشی از خدمات تخصصی بیمارستان امام علی، بیماران ناچار شدند برای دریافت خدمات درمانی به شهرهای دیگر مراجعه کنند.

نزدیک‌ترین مرکز ارجاع، دزفول در فاصله حدود ۱۵ تا ۲۰ کیلومتری است و برای برخی خدمات تخصصی‌تر، مسیر تا اهواز به حدود ۱۵۰ کیلومتر می‌رسد.

برای بیماری که نیاز به جراحی فوری، مراقبت‌های تخصصی یا خدمات مرتبط با زایمان دارد، این فاصله صرفا یک فاصله جغرافیایی و عدد نیست. هر کیلومتر به معنای زمان بیشتر، هزینه بیشتر و در برخی موارد افزایش خطر برای جان بیمار است.

اما اگر بحران اندیمشک تنها به کمبود تخت و آسیب یک ساختمان محدود بود، شاید حل آن چندان پیچیده به نظر نمی‌رسید. مسئله اینجاست که زیر پوست این بحران، مشکل دیگری نیز جریان دارد؛ مشکلی که بسیاری از کارشناسان آن را تهدیدی جدی‌تر برای آینده نظام سلامت می‌دانند.

کمبود نیروی انسانی، مشکل بزرگ نظام درمان

در حالی که توجه افکار عمومی بیشتر بر ساختمان‌ها، تجهیزات و تخت‌های بیمارستانی متمرکز است، مسئولان حوزه سلامت بارها درباره کمبود نیروی انسانی هشدار داده‌اند.

رییس کل سازمان نظام پرستاری اخیرا اعلام کرده است که بخش قابل توجهی از پرستارانی که در سال‌های اخیر از حرفه خود خارج شده‌اند، نیروهای رسمی و باسابقه بوده‌اند؛ افرادی که سال‌ها تجربه کاری و آموزشی در نظام سلامت داشته‌اند.

هم‌زمان آمارهای وزارت بهداشت نیز نشان می‌دهد هزاران پرستار در سال‌های اخیر یا مهاجرت کرده‌اند، یا استعفا کرده‌اند و یا حرفه خود را ترک گفته‌اند.

این آمارها تنها به معنای کاهش تعداد کارکنان نیست. خروج هر پرستار باتجربه به معنای از دست رفتن بخشی از سرمایه انسانی نظام سلامت است؛ سرمایه‌ای که جایگزینی آن به سال‌ها زمان و هزینه نیاز دارد.

نه فقط یک استثنا

شاید مهم‌ترین نکته درباره اندیمشک این باشد که این شهر یک استثنا نیست.

در بسیاری از نقاط کشور، بیمارستان‌ها هم‌زمان با دو چالش روبه‌رو هستند؛ کمبود ظرفیت فیزیکی و کمبود نیروی انسانی.

در چنین شرایطی حتی اگر دولت موفق شود بیمارستان‌های جدید احداث کند، بدون جذب و نگهداشت پزشکان، پرستاران و نیروهای تخصصی، بخش مهمی از این ظرفیت بلااستفاده خواهد ماند.

از سوی دیگر، تامین نیروی انسانی بدون توسعه زیرساخت‌ها نیز پاسخگوی نیاز رو به رشد جامعه نخواهد بود.

به همین دلیل تجربه اندیمشک را می‌توان هشداری برای کل نظام سلامت دانست. هشداری که نشان می‌دهد بحران سلامت در ایران تنها بحران ساختمان‌ها و تجهیزات نیست؛ بلکه بحرانی دووجهی است که از یک سو به کمبود زیرساخت و از سوی دیگر به فرسایش سرمایه انسانی بازمی‌گردد.

اندیمشک امروز بیش از آنکه یک استثنا باشد، نشانه یک روند است؛ روندی که در آن کمبود زیرساخت‌های درمانی با فرسایش نیروی انسانی گره خورده است.

تجربه این شهر نشان می‌دهد بحران سلامت تنها با ساخت بیمارستان یا خرید تجهیزات حل نمی‌شود؛ همان‌طور که بدون توسعه زیرساخت‌ها، افزایش نیروی انسانی نیز کافی نخواهد بود.