با وجود ابهاماتی که همچنان درباره وضعیت تنگه هرمز و چشمانداز مذاکرات احتمالی تهران و واشینگتن وجود دارد، توافق آتشبس موقت در جنگ ایران با استقبال گسترده جامعه جهانی روبهرو شده است.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، چهارشنبه ۱۹ فروردین در پیامی در شبکه ایکس نوشت این توافق «فرصتی ضروری برای کاهش تهدیدها، توقف حملات موشکی، ازسرگیری کشتیرانی و ایجاد فضا برای دیپلماسی در مسیر دستیابی به توافقی پایدار» فراهم میآورد.
کالاس تاکید کرد تنگه هرمز باید بار دیگر برای عبور کشتیها باز شود.
او از گفتوگوی خود با اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، خبر داد و از نقش اسلامآباد در دستیابی به آتشبس موقت قدردانی کرد.
کالاس ادامه داد: «درهای میانجیگری باید باز بماند، زیرا ریشههای اصلی جنگ همچنان حلنشده باقی ماندهاند.»
اورسولا فون در لاین، رییس کمیسیون اروپا، نیز کاهش تنشها در منطقه را امری «بسیار ضروری» خواند و گفت برقراری آتشبس موقت به این موضوع کمک میکند.
او اضافه کرد: «ادامه مذاکرات برای دستیابی به راهحلی پایدار از اهمیت بالایی برخوردار است. ما برای رسیدن به این هدف به هماهنگی با شرکای خود ادامه خواهیم داد.»
حمایت آلمان، اوکراین، بریتانیا و لهستان
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، ۱۹ فروردین اعلام کرد برلین اقداماتی را برای تضمین آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز انجام خواهد داد.
یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان، نیز گفت توقف درگیریها باید «نخستین گام حیاتی به سوی صلحی پایدار» باشد.
کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، برای حمایت از آتشبس موقت آمریکا و جمهوری اسلامی راهی منطقه خلیج فارس شد.
استارمر در بیانیهای اعلام کرد این آتشبس «لحظهای از آسودگی برای منطقه و جهان به همراه خواهد داشت»، اما باید به «توافقی پایدار» تبدیل شود.
ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، از برقراری آتشبس موقت در جنگ ایران استقبال کرد و گفت اوکراین آماده است در صورتی که روسیه حملات خود را به این کشور متوقف کند، «بهطور متقابل پاسخ دهد».
ولادیسلاو کوزینیاک کامیش، وزیر دفاع لهستان، ابراز امیدواری کرد آتشبس موقت در جنگ ایران ادامه یابد و در نهایت، به آتشبسی دائمی منتهی شود.
استقبال کشورهای منطقه
وزارت خارجه قطر با صدور بیانیهای از آتشبس موقت میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده استقبال کرد.
در این بیانیه بر اهمیت تضمین امنیت دریایی، آزادی ناوبری و تداوم تجارت بر پایه قوانین بینالمللی تاکید شده است.
عمان از آتشبس موقت استقبال و از تلاشهای پاکستان در این چارچوب قدردانی کرد.
مسقط بر اهمیت ادامه تلاشها برای یافتن راهحلهایی تاکید کرد که بتواند بحران را بهصورت ریشهای پایان دهد و به توقف دائمی جنگ در منطقه منجر شود.
سعيد المعولی، وزیر حمل و نقل عمان، نیز گفت بر اساس توافقها، امکان اعمال هزینه برای عبور شناورها از تنگه هرمز وجود ندارد.
وزارت خارجه جمهوری آذربایجان از آتشبس موقت میان ایران و آمریکا استقبال و ابراز امیدواری کرد این توافق به ثبات منطقهای منجر شود.
وزارت خارجه عربستان سعودی نیز ضمن استقبال از برقراری آتشبس موقت، بر ادامه حمایت از میانجیگری پاکستان در این روند تاکید کرد.
نچیروان بارزانی، رییس اقلیم کردستان عراق، از آتشبس موقت در جنگ ایران استقبال و ابراز امیدواری کرد «همه طرفها با حسن نیت به این تعهد پایبند بمانند».
وزارت خارجه ترکیه از اعلام آتشبس موقت در جنگ منطقه استقبال و بر ضرورت اجرای کامل آن در میدان تاکید کرد.
روزی بزرگ برای صلح جهانی
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، این آتشبس را «روزی بزرگ برای صلح جهانی» توصیف کرد و افزود آمریکا با ادامه حضور در منطقه، بر اجرای توافق نظارت خواهد داشت.
ترامپ بامداد چهارشنبه و کمتر از دو ساعت مانده به ضربالاجل حمله به زیرساختهای حیاتی ایران در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد با تعلیق بمباران و حمله به این زیرساختها به مدت دو هفته موافق کرده است.
ترامپ این توافق را «آتشبس دوطرفه» خواند و آن را به «بازگشایی کامل، فوری و امن تنگه هرمز» مشروط کرد.
پس از آن، لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه آمریکا، ابراز امیدواری کرد از طریق دیپلماسی بتوان به «دوران ترور و خشونت حکومت ایران» پایان داد.
گراهام تاکید کرد برنامه هستهای جمهوری اسلامی باید بهطور کامل مهار شود.
در مقابل، چاک شومر، رهبر اقلیت دموکرات سنا، از این تصمیم بهعنوان «عقبنشینی» ترامپ یاد کرد.
واکنشها در اسرائیل
دفتر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ۱۹ فروردین اعلام کرد از آتشبس حمایت میکند، اما تاکید کرد این توافق شامل لبنان نمیشود.
در سوی دیگر، یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون این کشور، با تاکید بر اینکه «هرگز در تمام تاریخ ما چنین فاجعه سیاسیای رخ نداده»، گفت اسرائیل در تصمیمگیریهای کلیدی امنیتی کنار گذاشته شده و نتانیاهو «از نظر سیاسی و راهبردی شکست خورده» است.
خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از یک منبع اسرائیلی نوشت مقامهای این کشور درباره توافق آتشبس نگران هستند.
این منبع افزود: «اسرائیل میخواهد در جنگ با ایران به دستاوردهای بیشتری برسد.»
ادامه واکنشهای بینالمللی
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، از همه طرفها خواست به آتشبس پایبند باشند و تاکید کرد پایان فوری درگیریها برای حفاظت از غیرنظامیان ضروری است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، از آتشبس موقت میان جمهوری اسلامی و آمریکا استقبال کرد و آن را گامی مثبت در جهت کاهش تنشها دانست.
پاپ لئو، رهبر کاتولیکهای جهان، گفت «با خشنودی فراوان» از اعلام آتشبس موقت در جنگ ایران استقبال میکند.
در شرق آسیا، انور ابراهیم، نخستوزیر مالزی، از آتشبس موقت استقبال کرد و خواستار «تبدیل طرح ۱۰ مادهای تهران به یک توافق جامع صلح» شد.
اندونزی نیز از همه طرفها خواست به حاکمیت و دیپلماسی احترام بگذارند.
ران بنیشای، تحلیلگر وبسایت اسرائیلی واینت، چهارشنبه ۱۹ فروردین نوشت دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، موافقت خود را با آتشبس دو هفتهای، مشروط به «باز شدن فوری تنگه هرمز» اعلام کرد اما: «تا پایان روز (در واشینگتن) این شرط محقق نشده بود.»
ترامپ آتشبس موقت با جمهوری اسلامی را یک «پیروزی کامل» و «روزی بزرگ برای صلح جهانی» خواند و گفت مساله اورانیوم «بهطور کامل حلوفصل میشود».
به نوشته بنیشای، جمهوری اسلامی برای بازگشایی این آبراه باید بهصورت رسمی عبور آزاد کشتیها را اعلام کند و مشخص کند آیا برای تردد کشتیها شرطی تعیین خواهد کرد یا نه.
این تحلیلگر تاکید کرد تنها در صورت چنین اعلامی، شرکتهای بیمه دریایی حاضر خواهند شد نفتکشها و کشتیهای کانتینری بزرگی را که برخی بیش از یک ماه در دو سوی تنگه متوقف ماندهاند، تحت پوشش قرار دهند.
بنیشای شلیک موشکهای جمهوری اسلامی به سوی مرکز اسرائیل در ساعات پس از اظهارات ترامپ را نشانهای منفی دانست و نوشت این اقدام در چارچوب الگوی شناختهشده تهران و نیروهای همسو با آن است تا به مخاطبان داخلی نشان دهند «تسلیم نشدهاند».
او افزود نهادهای اطلاعاتی اسرائیل چنین واکنشی را پیشبینی کرده بودند.
این تحلیلگر همچنین به طرح ۱۰ مادهای شورای عالی امنیت ملی در ایران اشاره کرد که به واشینگتن ارائه شده و نوشت بررسی آن نشان میدهد تهران هنوز از مواضع خود عقب ننشسته است.
با این حال، واینت تاکید کرد هنوز برای ارزیابی موفقیت این آتشبس زود است و بازگشت کامل امنیت به بازگشایی عملی تنگه هرمز وابسته است.
همزمان یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، در واکنش به آتشبس موقت میان آمریکا و جمهوری اسلامی گفت: «بنیامین نتانیاهو از نظر سیاسی شکست خورد و از نظر راهبردی ناکام ماند.»
بنیشای در ادامه تحلیل خود نوشت جمهوری اسلامی با وجود تلاش برای نمایش «پیروزی از راه نباختن»، نخستین طرفی بود که در برابر فشارها عقب نشست.
به گفته او، تهدید آمریکا به هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی از جمله نیروگاهها، پلها و بهویژه جزیره خارک، پایانه اصلی صادرات نفت ایران، نقش تعیینکنندهای در این تغییر رویکرد داشت.
او افزود حملات اخیر نیروی هوایی اسرائیل به زیرساختهایی که در اختیار سپاه پاسداران قرار دارد، از جمله پلها، خطوط راهآهن، کارخانههای فولاد و تاسیسات پتروشیمی، فشار داخلی بر حکومت ایران را افزایش داده است؛ زیرا این تاسیسات علاوه بر کارکرد نظامی، برای اقتصاد کشور و اشتغال دهها هزار نفر اهمیت دارند.
بنیشای نوشت حکومت ایران در شرایط کنونی بیش از هر چیز بر بقای خود تمرکز دارد و تلاش میکند هم از تشدید نارضایتی داخلی جلوگیری کند و هم تصویری از ضعف ارائه ندهد.
بر اساس این تحلیل، با وجود این تحولات، سه موضوع همچنان حلنشده باقی مانده است: ادامه بسته بودن تنگه هرمز، حفظ ذخایر اورانیوم غنیشده در ایران و تداوم ساختار قدرت در جمهوری اسلامی.
او در پایان نوشت تمرکز قدرت در تهران بیش از گذشته در دست فرماندهان ارشد سپاه پاسداران و روحانیون همسو با آنان قرار گرفته و این وضعیت میتواند بر مسیر تحولات آینده تاثیرگذار باشد.
در این گزارش که سهشنبه ۱۸ فروردین منتشر شد، آمده است که در چارچوب تنشها و درگیریهای اخیر در منطقه، ایده دریافت هزینه از کشتیهای عبوری بهعنوان بخشی از یک توافق احتمالی مطرح شده است. بر اساس این طرح، کشتیها ممکن است ملزم به ثبت و دریافت مجوز برای عبور شوند و در قبال آن هزینهای بپردازند، هرچند جزئیات رسمی و سازوکار آن منتشر نشده است.
تفاوت تنگه هرمز با کانال سوئز و پاناما
از آنجا که کانال سوئز و کانال پاناما بابت عبور کشتیها عوارض دریافت میکنند، این پرسش مطرح شده است که آیا میتوان تنگه هرمز را نیز مشمول مقررات مشابه دانست یا خیر.
تنگه هرمز یک آبراه طبیعی است که خلیج فارس را به دریای عمان و آبهای آزاد متصل میکند. از نظر حقوق بینالملل، این تنگه در زمره «تنگههای مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی» طبقهبندی میشود.
بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها سازمان ملل، کشتیها در چنین تنگههایی از حق «عبور ترانزیتی» برخوردارند؛ حقی که به معنای عبور پیوسته و بدون مانع است و کشورهای ساحلی نمیتوانند برای عبور عادی از آن عوارض وضع کنند، مگر در قبال ارائه خدمات مشخص دریایی.
در مقابل، کانال سوئز در مصر و کانال پاناما در آمریکای مرکزی مسیرهای مصنوعی هستند که با سرمایهگذاری و مدیریت دولتهای مشخص ساخته شدهاند. این کشورها بر اساس قوانین ملی و توافقهای بینالمللی، حق دریافت عوارض از کشتیهای عبوری را دارند و این عوارض یکی از منابع درآمدی آنهاست. تفاوت اساسی در این است که کانالها ساخته دست انسان و در مالکیت و مدیریت یک دولت مشخص هستند، در حالی که تنگه هرمز یک گذرگاه طبیعی بینالمللی است.
تنگههای مهم دیگری مانند تنگه مالاکا میان مالزی و اندونزی یا تنگه جبلالطارق نیز مشمول همین اصل هستند و عبور از آنها بهطور معمول رایگان و بر اساس قواعد آزادی ناوبری انجام میشود.
سابقه طرح و چرایی مطرح شدن آن در شرایط کنونی
موضوع کنترل یا محدودسازی عبور در تنگه هرمز سابقهای طولانی در تنشهای منطقهای دارد و در دورههای مختلف، مقامهای جمهوری اسلامی تهدید کردهاند که در صورت افزایش فشارهای خارجی، عبور نفتکشها را مختل خواهند کرد. با این حال، ایده دریافت رسمی عوارض بهعنوان یک سازوکار دائمی و قانونی، در دورههای عادی و صلحآمیز پیگیری و اجرا نشده است.
دلیل اصلی آن موانع حقوقی و سیاسی گسترده است. قواعد تثبیتشده حقوق دریاها، حتی برای کشورهایی که کنوانسیون حقوق دریاها را تصویب نکردهاند، بهعنوان عرف بینالمللی الزامآور شناخته میشود. هرگونه تلاش برای دریافت عوارض از عبور عادی کشتیها میتواند با واکنش گسترده قدرتهای دریایی و کشورهای واردکننده انرژی روبهرو شود و به افزایش تنشهای دیپلماتیک یا حتی نظامی بینجامد.
به همین دلیل، تا پیش از شرایط بحرانی اخیر، تنگه هرمز مانند سایر تنگههای بینالمللی عمل میکرد و کشتیها بدون پرداخت عوارض عبور میکردند. مطرح شدن دوباره این ایده در فضای جنگ و تنش، بیشتر در چارچوب فشار سیاسی و ابزار چانهزنی ارزیابی میشود تا یک سیاست پایدار حقوقی.
موانع اجرای عملی
اجرای چنین طرحی با موانع جدی حقوقی، سیاسی و اقتصادی روبهروست. از نظر حقوقی، دریافت عوارض از عبور عادی کشتیها با اصل «عبور ترانزیتی» در تنگههای بینالمللی در تعارض است؛ اصلی که بر اساس قواعد تثبیتشده حقوق دریاها، عبور پیوسته و بدون مانع شناورها را تضمین میکند و تنها اجازه دریافت هزینه در قبال خدمات مشخص دریایی را میدهد. به همین دلیل، هرگونه تعیین عوارض برای صرف عبور میتواند با اعتراض گسترده حقوقی کشورها مواجه شود.
از نظر سیاسی نیز تنگه هرمز بهعنوان شریان اصلی انتقال انرژی جهان اهمیت راهبردی دارد و کشورهای حاشیه خلیج فارس، واردکنندگان بزرگ نفت در آسیا و قدرتهای دریایی همواره بر آزادی ناوبری در این مسیر تاکید کردهاند. هر اقدام یکجانبه برای تغییر وضعیت حقوقی یا عملی این گذرگاه میتواند تنشهای دیپلماتیک را افزایش دهد و حتی به حضور و مداخله بیشتر نیروهای دریایی خارجی در منطقه منجر شود.
در بعد اقتصادی نیز هرگونه افزایش هزینه یا محدودیت در این مسیر میتواند به بالا رفتن قیمت نفت، افزایش هزینه بیمه کشتیها و اختلال در زنجیرههای تامین جهانی بینجامد. با توجه به سهم بالای تنگه هرمز در انتقال انرژی، پیامدهای چنین تصمیمی محدود به منطقه نخواهد بود و بازارهای جهانی را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
بر اساس تحلیل ارائهشده در گزارش بایرد مریتایم، اگرچه ایران در شرایط تنش و درگیری ممکن است بتواند کنترل عملی بیشتری بر تردد در تنگه هرمز اعمال کند، اما تبدیل رسمی این آبراه به یک مسیر عوارضی با چارچوبهای تثبیتشده حقوق بینالملل و موازنههای سیاسی و اقتصادی جهانی در تعارض است. به همین دلیل، تحقق چنین طرحی با موانع جدی روبهرو خواهد بود.
